Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
50
ISSN:3030-3621
DASTURIY TA’MINOT ISHLAB CHIQISH MODELLARI VA
TEXNOLOGIYALARI
Muallif:
Akramova Sayohat
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali,
Biznesni boshqarish va tabiiy fanlar
fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
akramsuyarov@mail.ru
Annotatsiya
Mazkur maqolada dasturiy ta’minot ishlab chiqish jarayonida qo‘llaniladigan
modellarning turlari, ularning afzallik va kamchiliklari, shuningdek, zamonaviy
texnologiyalar bilan bog‘liqligi yoritiladi. An’anaviy va iterativ modellar, shu
jumladan Agile, DevOps va boshqa zamonaviy yondashuvlar batafsil ko‘rib chiqilib,
real loyihalarda ularni tanlash mezonlari asoslab beriladi. Maqolada ishlab chiqish
texnologiyalari va ularning dastur sifatiga ta’siri amaliy misollar orqali tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
dasturiy ta’minot, ishlab
chiqish modeli, SDLC, Agile, DevOps,
texnologiyalar, metodologiya.
1. Kirish
Dasturiy ta’minot (DT) ishlab chiqish murakkab, ko‘p bosqichli va mas’uliyatli
jarayondir. Ushbu jarayonni to‘g‘ri boshqarish, undan kutilgan natijaga erishish uchun
ishlab chiqish modellari va texnologiyalaridan foydalaniladi. Har bir loyiha o‘zining
murakkabligi, hajmi, byudjeti va boshqa omillarga ko‘ra o‘ziga xos yondashuvni talab
qiladi. Mazkur maqolada DT ishlab chiqishdagi asosiy modellar va ularni qo‘llashda
foydalaniladigan texnologiyalar haqida tahliliy ma’lumotlar keltiriladi. Maqsad –
ishlab chiqish jarayonining turli bosqichlarida qanday yondashuvlardan foydalanish
zarurligini aniqlash.
2. Asosiy qism
2.1. Dasturiy ta’minot ishlab chiqish modellari turlari
Dasturiy ta’minot ishlab chiqish modellarining eng ko‘p qo‘llaniladigan turlari
quyidagilar:
1. Kaskad modeli (Waterfall)
. Bu modelda bosqichlar ketma-ketlikda bajariladi:
talablarni aniqlash → loyihalash → dasturlash → testlash → ekspluatatsiya.
Afzalliklari: soddalik, aniq tartib.
Kamchiliklari:
talablar o‘zgarsa, butun jarayonni qayta boshlash kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
51
ISSN:3030-3621
2. Iterativ model
. Loyiha qismlarga bo‘linib, har bir qism mustaqil ishlab chiqiladi.
Har bir bosqichda natijalar qayta baholanadi va takomillashtiriladi.
3. Spiral model
. Risklarni kamaytirish maqsadida yaratilgan. Bu modelda loyiha har
bir aylanishda yangidan ko‘rib chiqiladi va tahlil qilinadi.
4. Agile metodologiyasi
. Jadal va moslashuvchan ishlab chiqish uslubi. Foydalanuvchi
bilan doimiy aloqada bo‘lish, kichik iteratsiyalarda natija olishga asoslanadi. Scrum,
Kanban, XP – Agile’ning mashhur variantlaridandir.
5. DevOps yondashuvi
. Dasturchilar va tizim administratorlari o‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish orqali ishlab chiqish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini
avtomatlashtirishga qaratilgan.
2.2. Zamonaviy ishlab chiqish texnologiyalari
DT ishlab chiqishda foydalaniladigan texnologiyalar ishlab chiqish modeliga qarab
tanlanadi. Quyidagi jadvalda ayrim mashhur texnologiyalar keltirilgan:
Bosqich
Texnologiya / Vosita
Vazifasi
Versiya
nazorati
Git, GitHub, GitLab
Kod tarixini saqlash, jamoaviy
ish
IDE
Visual Studio, IntelliJ IDEA,
VS Code
Kod yozish va tahrirlash
Testlash
JUnit, Selenium, Postman
Avtomatlashtirilgan testlar
CI/CD
Jenkins, GitLab CI, CircleCI
Davomli integratsiya va yetkazib
berish
Konteynerlash
Docker, Kubernetes
Joylashtirishni soddalashtirish
Monitoring
Prometheus, Grafana, Zabbix Ishlash ko‘rsatkichlarini kuzatish
2.3. Modellarni tanlash mezonlari
Loyiha uchun optimal modelni tanlashda quyidagilar inobatga olinadi:
Loyiha murakkabligi va hajmi
Mijoz bilan aloqa intensivligi
Tajriba va jamoa salohiyati
Tizimga qo‘yilgan xavfsizlik va ishonchlilik talablari
Muddat va byudjet cheklovlari
Masalan, startaplar uchun Agile model eng maqbul bo‘lsa, yirik tashkilotlar DevOps
yondashuvini afzal ko‘radi.
2.4. Amaliy tajriba va tavsiyalar
Zamonaviy amaliyot shuni ko‘rsatadiki, turli bosqichlarda bir necha model va
texnologiyalarni kombinatsiyalash samarali natijalar beradi. Masalan, Scrum
metodologiyasi orqali ishlab chiqilgan tizim Docker konteynerlari orqali joylashtirilib,
Kubernetes orqali boshqarilishi mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
52
ISSN:3030-3621
Shuningdek, ishlab chiqish jarayonida talablar o‘zgarishi ehtimolini hisobga
olib, iterativ yondashuvni qo‘llash maqsadga muvofiq. Har bir loyiha oldidan
ehtiyojlar tahlili asosida model va texnologiyalarni tanlash zarur.
3. Xulosa
Dasturiy ta’minot ishlab chiqish jarayonida to‘g‘ri model va texnologiyani
tanlash – loyiha muvaffaqiyatining asosiy omillaridan biridir. An’anaviy va zamonaviy
modellarning har biri o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega bo‘lib, loyiha talablari
asosida tanlanishi lozim. Maqolada ko‘rib chiqilgan modellar va texnologiyalar orqali,
ishlab chiqish jarayonini samarali tashkil etish va yuqori sifatli dasturiy mahsulot
yaratish imkoniyati mavjud. Shu sababli, ishlab chiqishning boshida to‘g‘ri strategik
qaror qabul qilish katta ahamiyatga ega.
4. Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jalilov, A. (2020).
Dasturiy injiniring asoslari
. Toshkent: TATU nashriyoti.
2.
Sommerville, I. (2016).
Software Engineering
, 10th Edition. Pearson Education.
3.
Pressman, R. S. (2019).
Software Engineering: A Practitioner’s Approach
, 8th
Edition. McGraw-Hill.
4.
Schwaber, K., Sutherland, J. (2020).
The Scrum Guide
. Scrum.org.
5.
Hüttermann, M. (2012).
DevOps for Developers
. Apress.
6.
Docker, Git, Jenkins, Kubernetes rasmiy hujjatlari (docker.com, git-scm.com,
jenkins.io, kubernetes.io).
