Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
47
ISSN:3030-3621
FOYDALANUVCHI VA TIZIM TALABLARI
Muallif:
Berdimurodov Ibrohim
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali,
Biznesni boshqarish va tabiiy fanlar
fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
ibrohimberdimurodov5@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
akramsuyarov@mail.ru
Annotatsiya
Ushbu maqolada dasturiy ta'minotni ishlab chiqish jarayonida muhim o‘rin
tutuvchi foydalanuvchi va tizim talablari tushunchalari, ularning farqlari, o‘zaro
aloqasi va amaliy ahamiyati yoritiladi. Talablarni to‘g‘ri aniqlash dasturiy ta'minot
sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada foydalanuvchi talablarining insoniy
ehtiyojlarga asoslangan xususiyatlari hamda tizim talablari orqali ularni texnik jihatdan
ifodalash jarayoni batafsil ko‘rib chiqiladi. Misollar, metodologik yondashuvlar va
tavsiyalar asosida mavzu yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
foydalanuvchi talablari, tizim talablari, dasturiy injiniring,
talablar tahlili, SRS hujjati, funksional xususiyatlar.
1. Kirish
Dasturiy ta’minot ishlab chiqishda dastlabki va eng muhim bosqichlardan biri
— bu talablarni to‘g‘ri aniqlashdir. Bu bosqichda xatolarga yo‘l qo‘yilsa, keyingi
ishlab chiqish, testlash va foydalanish bosqichlarida katta muammolar yuzaga keladi.
Shu sababli talablarni aniq, tushunarli va to‘liq tarzda yig‘ish har qanday loyiha
muvaffaqiyatining garovi hisoblanadi. Talablar odatda ikkita katta guruhga bo‘linadi:
foydalanuvchi talablari va tizim talablari. Ushbu maqolada bu ikki turdagi talablar,
ularning o‘zaro bog‘liqligi va dasturiy loyihalashdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
2. Asosiy qism
2.1. Foydalanuvchi talablari
Foydalanuvchi talablari (user requirements) — bu tizim foydalanuvchilarining
ehtiyojlari va kutgan funksiyalarini ifodalovchi, inson tili bilan bayon etilgan talablar
hisoblanadi. Bu talablar dasturiy ta'minot qanday muammoni hal qilishi kerakligi,
foydalanuvchi qanday imkoniyatlardan foydalanmoqchi ekani haqida ma'lumot beradi.
Misollar:
Foydalanuvchi o‘z profilini tahrirlashi mumkin bo‘lishi kerak.
Tizim turli tillarda ishlashni qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
48
ISSN:3030-3621
Foydalanuvchi buyurtma tarixini ko‘rishi mumkin bo‘lishi kerak.
Foydalanuvchi talablari odatda grafik interfeys, qulaylik, moslashuvchanlik kabi
xususiyatlarni o‘z ichiga oladi va ular dasturiy injiniring hujjatlarida tavsifiy shaklda
bayon etiladi.
2.2. Tizim talablari
Tizim talablari (system requirements) — bu foydalanuvchi ehtiyojlarini texnik
darajada, aniq, o‘lchovli va dasturlashga yaroqli shaklda ifodalovchi hujjatli talablar
yig‘indisidir. Ular foydalanuvchi talablari asosida ishlab chiqiladi va tizimning qanday
ishlashi kerakligini texnik jihatdan belgilab beradi.
Tizim talablari ikki turga bo‘linadi:
Funksional talablar:
tizim nima qilishi kerakligini ko‘rsatadi. (Masalan,
foydalanuvchi login-parol orqali tizimga kiradi).
Funksional bo‘lmagan talablar:
tizim qanday ishlashi kerakligini ifodalaydi.
(Masalan, tizim 2 soniyada javob qaytarishi kerak).
Misollar:
HTTP so‘rovlarga 95% hollarda 500 ms ichida javob berilishi kerak.
Tizimda foydalanuvchi ma’lumotlari AES-256 algoritmi orqali shifrlanishi
lozim.
Bitta server 2000 ta bir vaqtning o‘zidagi foydalanuvchini qo‘llab-quvvatlashi
kerak.
2.3. Talablar o‘rtasidagi bog‘liqlik va tahlil jarayoni
Foydalanuvchi talablari va tizim talablari o‘zaro chambarchas bog‘liq.
Foydalanuvchining ehtiyoji texnik tilga o‘girilgach, u tizim talabi sifatida tasniflanadi.
Bu jarayon talablar tahlili (requirements analysis) deb ataladi.
Jarayon bosqichlari:
1.
Intervyular, savolnomalar orqali foydalanuvchilar ehtiyojini aniqlash.
2.
Foydalanuvchi ehtiyojlarini umumlashtirib, SRS (Software Requirements
Specification) hujjatini tayyorlash.
3.
Foydalanuvchi talablarini tizim talablariga tarjima qilish.
4.
Har bir tizim talabi uchun test mezonlarini ishlab chiqish.
2.4. Tavsiyalar va metodologik yondashuvlar
Talablarni aniq belgilash uchun quyidagi usullardan foydalanish tavsiya etiladi:
Use Case Diagram
: foydalanuvchi va tizim o‘zaro munosabatlarini ko‘rsatadi.
User Story (Agile)
: foydalanuvchi fikrini soddalashtirilgan shaklda yozish:
“Men foydalanuvchi sifatida ... qilishni xohlayman.”
Prototiplash
: foydalanuvchi interfeysining dastlabki ko‘rinishini tayyorlash
orqali ehtiyojlarni aniqlash.
Traceability Matrix
: har bir foydalanuvchi talabining qaysi tizim talabi orqali
amalga oshirilishini kuzatish vositasi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
49
ISSN:3030-3621
3. Xulosa
Foydalanuvchi va tizim talablari dasturiy ta'minotni ishlab chiqish jarayonining
ajralmas qismlaridir. Ularni to‘g‘ri aniqlash, hujjatlashtirish va tahlil qilish dastur
sifatini oshiradi, loyiha muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Foydalanuvchi ehtiyojlari asosida
yaratilgan tizim talablari orqali ishlab chiqilgan mahsulot yanada aniq, mos va samarali
bo‘ladi. Shu sababli, talablarni ishlab chiqishda professional yondashuv va ilg‘or
metodologiyalardan foydalanish muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Jalilov, A. (2020).
Dasturiy injiniring asoslari
. Toshkent: TATU nashriyoti.
2.
Qodirov, M., & Xayitov, A. (2021).
Axborot texnologiyalari va dasturlash
asoslari
. Toshkent: “Fan va texnologiya”.
3.
Karimov, R. (2019).
Kompyuter tizimlari va dasturiy injiniring
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Sommerville, I. (2016).
Software Engineering
, 10th Edition. Pearson Education.
5.
Pressman, R. S. (2020).
Software Engineering: A Practitioner’s Approach
.
McGraw-Hill.
6.
Wiegers, K. (2013).
Software Requirements
. Microsoft Press.
7.
IEEE Std 830-1998.
IEEE Recommended Practice for Software Requirements
Specifications
.
