RASTOROPSHA O‘SIMLIGINING KIMYOVIY TARKIBI VA UNING TARKIBIDAGI FAOL MODDALAR.

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

220

ISSN:3030-3621

RASTOROPSHA O‘SIMLIGINING KIMYOVIY TARKIBI VA UNING

TARKIBIDAGI FAOL MODDALAR.

Qobulova Barno Baxriddin qizi

“Buxoro davlat texnika unversiteti “ Sanoat

ekologiyasi va gidrologiya”kafedrasi dotsenti

Berdiyeva Zarina Farhod qizi

Buxoro davlat texnika unversiteti

Ekologiya yo‘nalishi magistranti

zarinaberdiyeva74@gmail.com

ANNOTATSIYA

. Rastoropsha o‘simligining yana bir nomi Qushqo‘nmas deb

yuritiladi. Shu bilan birga bu o‘simlik ruderal o‘simliklarning qatoriga kiradi. Va bunga
sabab antropogen ta’sir doirasida bo‘lgan yashash sharoitlarida-aholini yashash
punktlarida va ularning atrofida, avtomobil va temir yo‘llarning yonlarida, partob
yerlar, chorva hayvonlari qo‘ralarining atrofida uchraganligi sababli ruderal
o‘simliklar qatoriga kiradi. Bu o‘simliklarning burglari atrofi tikanlar bilan o‘ralgan
bo‘lib, uning gullari esa bitta savatchada joylashadi va rastoropshaning gullari ikki
jinsli hisoblanadi. Asosan may va avgust oylarida gullaydi va mevalari esa sentyabr-
oktyabr oylarida pishib boshlaydi. Bu o‘simlikning urug‘i va boshqa qismlari
vitaminlar va turli xildagi kimyoviy moddalardan tashkil topganligi sababli bu maqola
davomida uning kimyoviy tarkibini o‘rganib chiqamiz.

Kalit so‘zlar.

Silimarin, silibin, silidianin, silixristin, vitamin, efir moylari,

makroelementlar, mikroelementlar, yog‘lar, biogen aminlar.

Аннотация.

Другое название растения расторопша-спаржа. В то же время

это растение относится к ряду рудеральных растений kiradi.Va это связано с тем,
что встречается в условиях обитания, находящихся в зоне антропогенного
воздействия-в населенных пунктах и вокруг них, по обочинам автомобильных и
железных дорог, вокруг партобаз, загонов для скота, относится к числу
рудеральных растений. Жуки этих растений окружены колючками, при этом
цветки его располагаются в одной корзинке, а цветки расторопши обоеполые.
Цветет в основном в мае и августе, а плоды начинают созревать в сентябре-
октябре.Поскольку семена и другие части этого растения состоят из витаминов
и различных химических веществ, в этой статье мы рассмотрим его химический
состав.

Ключевые слова

. Силимарин, силибин , силидианин, силихристин,

витамин, эфирные масла, макроэлементы, микроэлементы, жиры, биогенные
амины.

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

221

ISSN:3030-3621

Annotation

. Another name for the Rastoropsha plant is called asparagus. At the

same time this plant is among the ruderal plants kiradi. Va this is due to the fact that in
living conditions that are within the framework of anthropogenic influence-the
population is included in the ruderal vegetation due to the fact that it occurs in and
around settlements, near cars and railways, around partob lands, cattle pens. The whorls
of these plants are surrounded by thorns, and its flowers are arranged in a single basket,
and the flowers of rastoropsha are dioecious. It blooms mainly in may and August, and
the fruits begin to ripen in September-October. Since the seeds and other parts of this
plant are made up of vitamins and various chemicals, we will study its chemical
composition throughout this article.

Keywords.

Silimarin, silibin , silidianin , silichristine, vitamins, essential oils ,

macronutrients, microelements, fats, biogenic amines.

Kirish.

Rastoropsha o‘simligi xalq tabobatida turli xil kasalliklarni davolovchi

vosita sifatida qo‘llanilib kelinadi. Rastoropsha o‘simligi o‘zining kuchli
gepatoprotektor xususiyatiga ega bo‘lib, bu o‘simlik jigarni himoya qilish va
tozalashda, gepatit, jigar sirrozi, yurak-qon tomir tizimini himoya qilish, qandli
diabetga va hazm qilish sistemasini yaxshilashga yordam beradi. Shu bilan birga uning
kimyoviy tarkibiga keladigan bo‘lsak, bu o‘simlikning mevasining tarkibida 200 ga
yaqin biologik faol moddalardan tarkib topgan. Rastoropsha tarkibiga quyidagi
moddalar kiradi: linolen, yog‘lar, stearin, palmitin, begenin, araxin, nonadetsil,
miristin, lignosteril kabi moddalardan tashkil topgan bo‘lib, shakarlarga-ramnoza,
arabinoza, ksiloza, glyukoza kabilar kiradi. Uning tarkibidagi tabiatda kam
uchraydigan biologik faol moddalardan biri silymarin mavjud. Silimarin uchta izomer
– silibin, silidianin va silixristin aralashmasidan kabi moddalardan tarkib topgan.
Bundan tashqari, rastoropsha mevalari tarkibida 30 % dan ortiq yog‘lar, 0,1% gacha
efir moylari va A, B, D, E, F, K guruh vitaminlaridan iborat.

Makroelementlar: kaliy-9,2 mg/g, kalsiy-16,6 mg/g, magniy-4,2 mg/g, temir-

0,08mg/g.

Mikroelementlar: marganes-0,10 mkg/g, mis-1,16 mkg/g, rux-0,71 mkg/g,

xrom-0,15 mkg/g, aluminiy-0,02 mkg/g, vanadiy- 0,01mkg/g, selen-22,90 mkg/g,
nikel-0,20 mkg/g, sirkoniy-0,08 mkg/g, qo‘rg‘oshin-0,08mkg/g, bor-22,40mkg/g, efir
moylari-0,1%.

Silymarin—o‘simlikning urug‘larida 4-6% miqdorda bo‘lib, u flavonolignanlar

kompleksidan tashkil topgan. Bu kompleksga quyidagi moddalar kiradi: Silybin A va
B, Isosilybin A va B, Silychristin, Isosilychristin, Silydianin, Taxifolin (flavonoid)
Yog‘ kislotalari: Linoleik kislota — 50.5%, Oleik kislota — 30.2%
Efir moyi: γ-Kadinen — 49.8%, α-Pinen — 24.5%
Fenolik birikmalar: Silybin A — 12.2%, Silybin B—17.67%, Isosilybin A-21.9%,

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

222

ISSN:3030-3621

Isosilybin B — 12.8%, Silychristin — 7.9%, Silydianin — 7.5%
Boshqa kimyoviy moddalar
Dibutil ftalat — barcha qismlarda mavjud
Hexadecanoic acid, methyl ester — urug‘larda mavjud
Methyl stearate — barcha qismlarda mavjud.

Silymarin- jigarning hujayralarini himoya qilish va uni tiklashda muhim rol

o‘ynaydi.Shuningdek antioksidant va yallig‘lanishga qarshi xususiyatlarga ega.
Flavonoidlar- bu moddalarning tarkibidagi quercetin va kaempferol kabi birikmalar
mavjud. Va ular antioksidant xususiyatiga ega.

Efir moylari- Qushqo‘nmas o‘simligining urug‘lari va barglarida efir moylari

mavjud bo‘lib , ular antiseptik va shuningdek , yallig‘lanishga qarshi xususiyatga ega.

Polifenollar—bu moddaning tarkibidagi taninlar va boshqa birikmalar mavjud

bo‘lib, ular ha antioksidant xususiyatiga egadirlar.
Rastaropsha o‘simligidan tayyorlangan preparatlar safro sekretsiyasini oshiradi,siydik
haydovchi, yallig‘lanishga qarshi, yarani bitiruvchi yog‘larning hazm bo‘lishini
yaxshilaydi, jarohatni bitiruvchi kapillyarlarni mustahkamlovchi xususiyatlarga ega
o‘simlik. Bundan tashqari kuyishga qarshi, toksik-metabolik shikastlanishlari (alkagol,
dori vositalari, kimyoviy, oziq-ovqat), xoletsistit, homilador ayollarning taksikozi, o‘t
pufagining yallig‘lanishi va o‘t toshi kasalliklarini davolashda ishlatiladi.Rastoropsha
o‘simligining ildizidan tayyorlangan damlama diareya, radikulit va tomir
tortishishlarida iste’mol qilinadi. Urug‘idan tayyorlangan vosita esa oshqozon-ichak
hazm qilishini harakatlantiruvchi funksiyasini kuchaytirishda, ich qotishida, yo‘g‘on
ichak shilliq qavatining yallig‘lanishida, venalar varikozining kengayishida
ishlatiladi.Uning bargidan tayyorlangan sharbat ham ich qotishida, oshqozon shilliq
qavatining yallig‘lanishida, hamda bo‘g‘imlar og‘rig‘ida ichish juda ham foydali
hisoblanadi. Bundan tashqari rastaropsha o‘simligi immunitetni kuchaytirishga ham
yordam beradi.

Xulosa.

Rastoropsha oʻsimligi o‘zining boy kimyoviy tarkibi, jumladan,

flavonolignanlar, fenolik birikmalar, yog‘ kislotalari va efir moylari bilan ajralib turadi.
Bu tarkibiy qismlar o‘simlikka antioksidant, yallig‘lanishga qarshi va gepatoprotektiv
xususiyatlar beradi. Shu sababli, rastoropsha o‘simligi xalq tibbiyotida va
farmatsevtikada keng qo‘llaniladi. Rastoropsha o‘simligi asosan jigar salomatligi va
oshqozon-ichak kasalliklarini davolashda juda muhim rol o‘ynaydi. Bu o‘simlikni
iste’mol qilishdan avval shifokor bilan maslahatlashish kerak.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1.

S.M.Mustafaev. Botanika.“O‘zbekiston” 2002 y. 204 bet

2.

LiBorisNikolayevich Xalq Tibbiyoti Toshkent «Yangi asr avlodi» 2008 135-145
betlar

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

223

ISSN:3030-3621

3.

O‘.Pratov O, JumaevK. Yuksak o‘simliklar sistematikasi. «Toshkent» 2003y.
144bet.

4.

Маматкулова, И.,&Абдураимов, О. (2022). Elwendia capusii (franch.)
Pimenov&

kljuykovэкологик-фитоценотиктавсифи

(туркистонтизмаси).

Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb muammolari va rivojlanish
tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar, 1(1),273-276.

5.

Розибоева,О.,&Маматкулова,И. (2022). Zubturum(plantago) o‘simligining
amaliy ahamiyati va genetic tahlili. Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb
muammolari va rivojlanish tendensiyalari: yechimlar va istiqbollar,1(1),294-296.

6.

Абдураимов, О., &Маматкулова, И. (2022). Туркистон тоғ тизмасида
тарқалган elwendia persica (boiss.) Pimenov&kljuykov ценопопуляцияларининг
онтогенетик структураси. Zamonaviy innovatsion tadqiqotlarning dolzarb
muammolari va rivojlanish tendensiyalari:yechimlarvaistiqbollar,1(1),236-238.

7.

Азизова Н.А. Водообмен и солеустойчивост сортов хлопчатника в условиях
почвенного засоления и засухи// М.: «Международный Образователный
Центр», 2016. No29-1. С.6-7.

8.

Доспехов В.А. Методика полевого опыта - 5-е изд. переработ. и доп. - М.:
Колос, 1985. С.–415.

9.

Косаковская И.В. Физиолого-биохимические основы адаптации растений на
стрессы – Киев, 2003.С.-192.

10.

Недуха О.М. Влияние водного дефицита на листя растений//Укр.бот.журнал.
2001. -58. –Ж. –С.99-106.

11.

Maxmudovna, R. M., Mirsharif, E., & Eshpo’latov, J. (2024). SUG
‘ORILADIGAN MAYDONLARNING YER OSTI SUVLARINI MONITORING
QILISH (BUXORO VILOYATI MISOLIDA).

TADQIQOTLAR. UZ

,

36

(3), 47-53.

12.

The drip irrigation method is a guarantee of high yields

JA Dustov, NS

Xusanbayeva,

MM

Radjabova -

IOP

Conference

Series:

Earth

and

Environmental …, 2022

13.

НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ВЛИЯНИЯ ПОДЗЕМНЫХ ИСТОЧНИКОВ НА
ГОДОВОЙ ПРИРОСТ РАСТЕНИЙ В СОВРЕМЕННЫХ ПРИРОДНЫХ
УСЛОВИЯХ

ШР Ахмедов, ИН Турсунов, ММ Ражабова - Экономика и

социум, 2022

14.

Sug’orishda yer osti suvlaridan ratsional va ekologik xavfsiz foydalanishning ilmiy
asoslari (kungaboqar misolida)

SR Axmedov, IN Tursunov, MM Rajabova, SH

Hakimov - Science and Education, 2022

15.

Scientific basis of rational and ecologically safe use of groundwater in irrigation (in
the case of sunflower)

SR Akhmedov, IN Tursunov, MM Rajabova… - Global

Scientific Review, 2022

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

224

ISSN:3030-3621

16.

Scientific basis of the effect of groundwater sources on annual plant growth in
current natural conditions

SR Akhmedov, XT Tuxtaeva, ZU Amanova… - IOP

Conference Series: Earth and Environmental …, 2023

17.

Application of drip irrigation technology for growing cotton in Bukhara region

B Matyakubov, D Nurov, M Radjabova, S Fozilov - AIP Conference Proceedings,
2023

18.

СИСТЕМА

ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ

ПОДГОТОВКИ

ОБЕСПЕЧЕНИЯ

БЕЗОПАСНОСТИ

РАБОТНИКОВ

ПРИ

ПРОИЗВОДСТВЕННОМ

ПРОЦЕССЕ

ММ Раджабова, ХХ Ниязов, С Улмасов, А Зулфиев - Scientific

Impulse, 2023

19.

ANTHROPOGENIC LANDSCAPES AND PROSPECTS OF ECOTOURISM IN
THE AREA OF THE BURGUNDY RESERVOIR.

MM Radjabova, NR Davitov,

AA Zulfiyev, S Shodiyev - Finland International Scientific Journal of Education …,
2023

20.

Scientific basis of the effect of groundwater sources on annual plant growth in
current natural conditions

SR Akhmedov, XT Tuxtaeva, ZU Amanova… - IOP

Conference

Series:

Earth

and

Environmental …,

2023

https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1755-1315/1138/1/012034/meta

21.

ЗАПАСЫ ПОДЗЕМНЫХ ВОД БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ И ИХ
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

ММ Раджабова, А Зулфиев, М

Эргашев - СОВРЕМЕННАЯ НАУКА И ОБРАЗОВАНИЕ …, 2023

22.

НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ВЛИЯНИЯ ПОДЗЕМНЫХ ИСТОЧНИКОВ НА
ГОДОВОЙ ПРИРОСТ РАСТЕНИЙ В СОВРЕМЕННЫХ ПРИРОДНЫХ
УСЛОВИЯХ

ШР Ахмедов, ИН Турсунов, ММ Ражабова - Экономика и

социум, 2022

23.

Radjabova, M. M. (2023). HYDROGEOLOGICAL RESEARCH

OF

CONSUMPTION

AND

POLLUTION

OF

UNDERGROUND

WATER.

Educational Research in Universal Sciences

,

2

(18), 234-236.

24.

Rajabova, M. M., & Azimova, G. Z. A. (2024). SPECIFIC ASPECTS OF
PLOWING PERIODS AND PLOWING DEPTH.

Educational Research in

Universal Sciences

,

3

(2), 418-421.

25.

Rajabova, M. M., Joʻraqulov, F. F., & Eshpo‘latov, J. R. (2024). PARTICULAR
ASPECTS

OF

SOIL

POROSITY

AND

CAPILLARITY

IN

PRACTICE.

Educational Research in Universal Sciences

,

3

(2), 425-428.

26.

Xabiba, T., Mahliyo, R., Ravshan, C., & Mirsharif, E. (2023). QISHLOQ
XO’JALIGIDA YER OSTI SUVLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING
ILMIY ASOSI (BUXORO VILOYATI MISOLIDA). In

Uz-Conferences

(Vol. 1,

No. 1, pp. 465-470).

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

225

ISSN:3030-3621

27.

Jaxongir, D. S., Mahliyo, R., Ravshan, C., & Nazokat, R. (2023). BUXORO
VILOYATI YER USTI VA YER OSTI SUV RESURSLARI. In

Uz-

Conferences

(Vol. 1, No. 1, pp. 474-475).

28.

Mahliyo, R., & Go’zal, A. (2023). SUG’ORILADIGAN MAYDONLARDA SUV
RESURSLARIDAN

(YER

OSTI

SUVLARIDAN)

SAMARALI

FOYDALANISHNI ILMIY ASOSLASH (BUXORO VILOYATI). In

Uz-

Conferences

(Vol. 1, No. 1, pp. 492-497).

29.

Maxmudovna, R. M., Mirsharif, E., & Oxunjon, R. (2023). SUG’ORILADIGAN
MAYDONLARDA SUV RESURSLARIDAN (YER OSTI SUVLARIDAN)
SAMARALI FOYDALANISHNI ILMIY ASOSLASH (BUXORO VILOYATI
MISOLIDA) SUG ‘ORILADIGAN MAYDONLARNING MELIORATIV
HOLATIGA BOSIMLI SIZOT SUVLARINING TA’SIRI.

Journal of new century

innovations

,

37

(1), 199-203.

30.

Maxmudovna, R. M., Beshimov, S. T., Ergashev, M., & Zulfiyev, A. A. (2023).
SUG ‘ORILADIGAN MAYDONLARNING MELIORATIV HOLATIGA
BOSIMLI SIZOT SUVLARINING TA’SIRI.

Journal of new century

innovations

,

26

(2), 78-83.

31.

Maxmudovna, R. M., Shodiyor, S., & Jo'rabek, E. (2024). THE PRIMARY
FEATURES

AND

INDICATORS

OF

SUBTERRANEAN

WATER.

PEDAGOG

,

7

(2), 14-20.

32.

Mahmudovna, R. M., Boburjon, A., & Jo’rayeva Shaxrizoda, A. G. Z. (2024).
RECOMMENDATIONS

ON

IMPROVING

THE

HYDRODYNAMIC

CONDITION

OF

KARAVULBAZAR

DISTRICT

OF

BUKHARA

REGION.

International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING

,

4

(1),

277-280.

33.

Toshevna, T. X., Mahmudovna, R. M., & Shodiyor, S. (2024). BUXORO
VILOYATI BUXORO TUMANI GIDRODINAMIK HOLATINI YAXSHILASH
BO’YICHA TAVSIYALAR.

QISHLOQ XO'JALIGI VA GEOGRAFIYA FANLARI

ILMIY JURNALI

,

2

(2), 1-5.

34.

Maxmudovna, R. M., Shodiyor, S., & Jurabek, E. (2023). GROUNDWATER
MONITORING OF IRRIGATED AREAS (IN THE CASE OF BUKHARA
REGION).

International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING

,

3

(2).

35.

Hasanov, X. X., Radjabova, M. M., Eshpo’latov, J., & Rajabov, O. (2024).
MELIORATIV KADASTRNI YURITISH VA MONITORING NATIJALARI.
MELIORATIV KADASTRNING QISHLOQ VA SUV XO ‘JALIGIDAGI
AHAMIYATI.

PEDAGOGS

,

53

(1), 201-205.