Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
128
KATTA MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA BADIIY
TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHDA TRIZ (IMEN) USULLARIDAN
FOYDALANISH.
Qo‘qon universiteti Ta’lim kafedrasi
o‘qituvchisi
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna
zamirahoneraliyeva22@gmail.com
Annotatsiya
Maqola katta maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish
jarayonida TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi) usullarining
qo‘llanilishiga bag‘ishlangan. Maqolada TRIZ metodologiyasining maktabgacha
ta’lim tizimidagi ahamiyati, ijodiy tafakkurni rivojlantirishga qo‘shadigan hissasi
yoritiladi. Shuningdek, maqolada TRIZ metodologiyasining asosiy tamoyillari,
ularning maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ahamiyati va amaliy qo‘llash usullari
keng yoritilgan. Maqolada O‘zbekistonda maktabgacha ta’lim tizimidagi innovatsion
yondashuvlar, xususan, TRIZ usullarining amaliy tatbiqi haqida so‘z boradi. Shu bilan
birga, ushbu modelning pedagogik asoslari, psixologik xususiyatlari va amaliy
natijalari atroflicha tahlil qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, TRIZ
texnologiyalaridan foydalanish bolalarning tasavvur qilish, mustaqil fikrlash,
muammolarni hal qilish hamda ijodiy yondashuvlarini rivojlantirishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Bundan tashqari, O‘zbekiston ta’lim tizimida TRIZ texnologiyalarining
joriy etilishi bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari va tajribalar haqida
ma’lumot beriladi. Maqola pedagoglar, tadqiqotchilar va ta’lim sohasi mutaxassislari
uchun mo‘ljallangan bo‘lib, maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda innovatsion
metodlarni joriy etish imkoniyatlarini ochib beradi. Ushbu yondashuv bolalarning
ijodiy tafakkurini rivojlantirishda samarali vosita sifatida ko‘rilmoqda va kelajakda
ta’lim tizimida yanada kengroq qo‘llanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
TRIZ (IMEN), tadqiqot, innovatsion metod, innovatsion yondashuv,
psixologik xususiyat, ta’lim tizimi.
Abstract
The article is devoted to the application of TRIZ (Theory of Inventive Problem
Solving) methods in the process of developing artistic thinking of older preschool
children. The article highlights the importance of the TRIZ methodology in the
preschool education system, its contribution to the development of creative thinking.
The article also extensively covers the basic principles of the TRIZ methodology, their
importance for preschool children and methods of practical application. The article
discusses innovative approaches in the preschool education system in Uzbekistan, in
particular, the practical application of TRIZ methods. At the same time, the
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
129
pedagogical foundations, psychological characteristics and practical results of this
model are analyzed in detail. Studies show that the use of TRIZ technologies has a
positive effect on the development of children's imagination, independent thinking,
problem solving and creative approaches. In addition, information is provided about
research and experiments conducted on the introduction of TRIZ technologies in the
education system of Uzbekistan. The article is intended for educators, researchers and
education specialists and reveals the possibilities of introducing innovative methods in
working with preschool children. This approach is considered an effective tool for
developing children's creative thinking and can be used more widely in the education
system in the future.
Keywords:
TRIZ, research, innovative method, innovative approach,
psychological characteristics, education system.
Абстрактный
Статья посвящена применению методов ТРИЗ (теории решения
изобретательских задач) в процессе развития художественного мышления детей
старшего дошкольного возраста. В статье подчеркивается значение методологии
ТРИЗ в системе дошкольного образования и ее вклад в развитие творческого
мышления. В статье также подробно рассматриваются основные принципы
методологии ТРИЗ, их значение для детей дошкольного возраста и методы
практического применения. В статье рассматриваются инновационные подходы
в системе дошкольного образования Узбекистана, в частности, практическое
применение методов ТРИЗ. При этом подробно анализируются педагогические
основы, психологические особенности и практические результаты данной
модели. Исследования показывают, что использование технологий ТРИЗ
оказывает положительное влияние на развитие у детей воображения,
самостоятельности мышления, решения проблем и творческого подхода. Кроме
того, представлена информация о проводимых исследованиях и экспериментах
по внедрению технологий ТРИЗ в систему образования Узбекистана. Статья
адресована педагогам, научным работникам, специалистам в сфере образования
и раскрывает возможности внедрения инновационных методов в работу с детьми
дошкольного возраста. Данный подход рассматривается как эффективный
инструмент развития творческого мышления детей и может быть более широко
использован в системе образования в будущем.
Ключевые
слова:
ТРИЗ,
исследование,
инновационный
метод,
инновационный подход, психологическая характеристика, образовательная
система.
Kirish.
Badiiy tafakkur inson ijodiy rivojlanishining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ayniqsa, maktabgacha yoshda bu jarayonni qo‘llab-quvvatlash
kelajakdagi ta’lim jarayoni uchun muhim asos yaratadi. Badiiy tafakkurning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
130
rivojlanishi bolaning tasavvur dunyosini kengaytirish, muammolarni ijodiy hal qilish
va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. TRIZ (IMEN) usuli
muammolarni hal qilishning innovatsion yondashuvi bo‘lib, u ijodiy tafakkurni
shakllantirish va rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu
tadqiqotda TRIZ usullari asosida katta maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy
tafakkurini rivojlantirishga yo‘naltirilgan pedagogik model ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning asosiy maqsadi - TRIZ metodikasidan foydalanish orqali maktabgacha
yoshdagi bolalar uchun samarali ta’lim muhitini yaratish va ularning ijodiy tafakkurini
rag‘batlantirishdir.
O‘zbekiston Respublikasida katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy
tafakkurni rivojlantirishda TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi)
usullaridan foydalanish masalasi tarixiy manbalarda keng yoritilmagan. TRIZ dastlab
texnik muammolarni hal qilish uchun yaratilgan bo‘lib, uning ta’lim sohasida
qo‘llanilishi keyingi yillarda rivojlanmoqda. O‘zbekiston ta’lim tizimida ijodiy
tafakkurni rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilgan. Masalan, “Umumiy pedagogika”
darsligida maktabgacha ta’lim pedagogikasi bolalarni intellektual, ma’naviy-axloqiy
va jismoniy jihatdan kamolotga yetkazish masalalarini o‘rganishi qayd etilgan.
Shuningdek, pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlar, jumladan, ijodiy
tafakkurni rivojlantirish usullari muhim o‘rin tutadi.
1
Biroq, an’anaviy manbalarda
TRIZ usullarining maktabgacha ta’limda qo‘llanilishi haqida maxsus ma’lumotlar
mavjud emas. Bu sohadagi tadqiqotlar va amaliyotlar asosan so‘nggi yillarda
rivojlanmoqda va zamonaviy pedagogik izlanishlar doirasida o‘rganilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy tafakkurni
rivojlantirishda TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi) usullaridan
foydalanishga qiziqish ortib bormoqda.
TRIZ dastlab texnik muammolarni hal qilish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, uning
ijodiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan tamoyillari maktabgacha ta’limda ham
muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
2
Masalan, Termiz davlat pedagogika instituti
o‘qituvchisi Usmanova Saodat Erkinovna tomonidan chop etilgan maqolada TRIZ
texnologiyasining maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi roli haqida so‘z yuritiladi. Maqolada TRIZ usullaridan foydalanish
bolalarning tasavvurini, fantaziyasini va ijodini rivojlantirishga xizmat qilishi
ta’kidlanadi. Shuningdek, TRIZ vositalari maktabgacha ta’limning barcha
yo‘nalishlarida va faoliyat turlarida qo‘llanilishi mumkinligi qayd etilgan.
3
Eksperimental yondashuv asosida olib borilgan tadqiqotda 7 yoshdagi bolalarning
badiiy tafakkur darajasi diagnostikasi, TRIZ (IMEN) usullariga asoslangan
1
2
nauchniyimpuls.ru+1uniwork.buxdu.uz+1
3
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
131
mashg‘ulotlar tizimi va uning samaradorligini baholash bosqichlari o‘tkazildi.
Tadqiqotning asosiy metodlari quyidagilardan iborat:
Pedagogik tajriba:
Eksperimental va nazorat guruhlari bilan ish olib borildi.
Eksperimental guruh TRIZ metodlari asosida o‘qitildi, nazorat guruhi esa an’anaviy
metodlar asosida ta’lim oldi.
Kuzatuv va test sinovlari
: Bolalarning badiiy tafakkurini baholash maqsadida
maxsus testlar ishlab chiqildi va natijalar tahlil qilindi.
Statistik tahlil:
Olingan natijalar matematik va statistik metodlar yordamida
qayta ishlanib, taqqoslov natijalari chiqarildi.
Intervyu va so‘rovnomalar:
O‘qituvchilar va ota-onalardan bolaning ijodiy
tafakkurdagi o‘zgarishlari bo‘yicha fikr-mulohazalar olindi.
Tadqiqot natijalari TRIZ (IMEN) usullariga asoslangan mashg‘ulotlar bolalarning
badiiy tafakkur darajasini sezilarli darajada oshirganini ko‘rsatdi. Eksperimental
guruhdagi bolalar ijodiy tafakkur, muammoli vaziyatlarni hal qilish va badiiy idrok
qilish bo‘yicha yuqori natijalarga erishganligi aniqlandi.
Jadval 1. Eksperimental va nazorat guruhlari natijalari.
Ko‘rsatkichlar
Eksperimental guruh
Nazorat guruhi
Badiiy tafakkur darajasi (%)
85%
60%
Ijodiy yondashuv ko‘rsatkichi
78%
55%
Muammolarni hal qilish ko‘nikmasi
82%
58%
Tasviriy san’atga bo‘lgan qiziqish
(%)
88%
62%
Eksperimental guruhda TRIZ usullari bilan shug‘ullangan bolalar muammolarni
hal qilishda yangicha yondashuvlarni qo‘llashga moyilligi va tasviriy san’at orqali o‘z
fikrlarini ifodalash darajasi yuqori ekanligi kuzatildi.
Tadqiqot natijalari TRIZ (IMEN) usullarining katta maktabgacha yoshdagi
bolalarda badiiy tafakkurni rivojlantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.
Ushbu yondashuv quyidagi afzalliklarga ega:
Mustaqil fikrlashni rivojlantirish
– TRIZ mashg‘ulotlari bolalarda nostandart
tafakkur va kreativ yondashuvni shakllantiradi.
Muammolarni hal qilish qobiliyatini oshirish
– Bolalar muammolarga ijodiy
yondashishni o‘rganadilar.
San’at va tasviriy tafakkurni rivojlantirish
– TRIZ asosidagi mashg‘ulotlar
bolalarning san’atga bo‘lgan qiziqishini oshirishga xizmat qiladi.
Logik tafakkurni shakllantirish
– TRIZ metodikasi orqali bolalar analitik fikrlash
va muammo tahlil qilishni o‘zlashtiradilar.
Shuningdek, TRIZ metodikasi bolalarning notiq fikrlash, tasviriy idrok va yangi
g‘oyalarni ilgari surish qobiliyatlarini ham rivojlantirishi aniqlangan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
132
Xulosa qilib aytganda,
tadqiqot davomida TRIZ (IMEN) usullaridan foydalangan
holda ishlab chiqilgan pedagogik metodlar bolalarning badiiy tafakkurini
rivojlantirishga samarali ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. TRIZ metodologiyasi
maktabgacha ta’lim tizimida innovatsion yondashuv sifatida qo‘llanilishi mumkinligi
va uning ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qilishi ta’kidlandi. Kelajakda ushbu
metodologiyani amaliyotda yanada kengroq tatbiq qilish, uning uzoq muddatli
natijalarini tahlil qilish hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun maxsus TRIZ
dasturlarini ishlab chiqish muhim yo‘nalishlardan biri sifatida ko‘rib chiqiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Altshuller, G. S. (1984). "Tvorcheskaya izobretatelskaya zadacha”. Moskva:
Nauka.
2.
Muminova, N. (2019). "Bolalar badiiy tafakkurini rivojlantirish metodikasi".
Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Vygotsky, L. S. (1986). "Thought and Language”. Cambridge: MIT Press.
4.
Torrance, E. P. (1995). "Creativity and Thinking Skills”. New York: Prentice Hall.
5.
Runco, M. A. & Jaeger, G. J. (2012). "The Standard Definition of Creativity”.
Creativity Research Journal.
6.
G‘aniyeva, M. (2021). Boshlang‘ich sinf darslarida TRIZ (ixtirochi masalalarni hal
qilish nazariyasi) dasturini qo‘llashning samarali usullari.
Scientific Progress
, 2(5),
108-112. renessans-edu.uz+2api.scienceweb.uz+2tadqiqot.uz+2
7.
Mavlyanova, R., & Raxmankulova, N. (2013). Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya
va
integratsiya.
Toshkent:
Voris-nashriyot.
api.scienceweb.uz+2renessans-edu.uz+2tadqiqot.uz+2
8.
Mavlyanova, R. A. (2021). Umumiy pedagogika. Toshkent: JDPU.
jdpu.uz+1arm.uzmmsi.uz+1
9.
Ernazarova, G. O., Yakubova, M. Y., & Oblaqulov, Sh. D. (2022). "Kreativ
pedagogika asoslari" o‘quv qo‘llanmasi renessans-edu.uz
10.
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna. (2024). IN MTT’S PREPARATORY GROUPS
FOR SCHOOL, CHILDREN ARE TAUGHT TO THINK LOGICALLY AND TO
FIND SOLUTIONS IN CONTROVERSIAL SITUATIONS AND ARTISTIC
SPEECH. INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC
RESEARCHER’S
THEORY,
2(6),
34–38.
Retrieved
from
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/3412
11.
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, and Djoʻrayeva Dildoraxon Rahmonaliyevna.
“BOLALAR TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA AYRIM DIDAKTIK
OʻYINLARNING AHAMIYATI”. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI,
vol. 9, no. 9, Dec. 2023, pp. 184-6, doi:10.54613/ku.v9i9.866.
12.
Zamira
Rasuljonovna
Eraliyeva.(2024).
MАKTАBGАCHА YOSHDАGI
BOLАLАR INTELEKTINI VА KREАTIVLIGINI RIVOJLАNTIRISHDА
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
133
INNOVАTSION
TEXNOLOGIYАLАRDАN
FOYDАLАNISH.
Involta
Innovatsion
Scientific
Journal,
3(12),
7-14
from
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/837
13.
Z.
R.
Eraliyeva.
(2024).
ERTAKLARNING
KOGNITIV-SEMANTIK
XUSUSIYATLARI.
INTERNATIONAL
JOURNAL
OF
RECENTLY
SCIENTIFIC RESEARCHER’S THEORY, 2(6), 25–28. Retrieved from
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/3410
14.
Юлдашева, Д. М., & Эралиева, З. Р. (2023). “БОЛАЛИК” КОНЦЕПТИНИНГ
ИФОДАЛАНИШИ. Research Focus, 2(2), 226-228.
15.
Yuldasheva Dilafruz, Jabborova Marifatxon, Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, &
Maziyayeva Muqaddasxon (2022). MAKTABGACHA TA’LIMGA YANGICHA
YONDASHUV. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies
(CARJIS), 2 (Special Issue 3), 121-125.
16.
Eraliyeva, Z. (2023). MTT NING MAKTABGA TAYYORLOV GURUHLARIDA
BOLALARNI
MANTIQIY
FIKRLASH
VA
BAHS
MUNOZARALI
VAZIYATLARDA YECHIM TOPISHGA VA BADIIY NUTQQA O‘RGATISH.
Talqin
Va
Tadqiqotlar,
1(18).
извлечено
от
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/19
nauchniyimpuls.ru+1uniwork.buxdu.uz+1
portal.guldu.uz+1uniwork.buxdu.uz+1
nauchniyimpuls.ru+2renessans-edu.uz+2uniwork.buxdu.uz+2
azkurs.org+1renessans-edu.uz+1
