Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
121
BOLALARDA BADIIY TAFAKKURNI RIVOJLANTIRISHDA TRIZ (IMEN)
USULLARI HAQIDA ILMIY QARASHLAR.
Qo‘qon universiteti
Ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna
zamirahoneraliyeva22@gmail.com
Annotatsiya
Maqola katta maktabgacha yoshdagi bolalarning badiiy tafakkurini rivojlantirish
jarayonida TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi) usullarining
qo‘llanilishiga bag‘ishlangan. Maqolada TRIZ metodologiyasining maktabgacha
ta'lim tizimidagi ahamiyati, uning pedagogik modellar asosida qo‘llanilishi va ijodiy
tafakkurni rivojlantirishga qo‘shadigan hissasi yoritiladi. TRIZ (IMEN) usullaridan
foydalangan holda katta maktabgacha yoshdagi bolalarda badiiy tafakkurni
rivojlantirishning pedagogik metodologiyasi ishlab chiqilgan va turli metodlardan
foydalanilgan holda tadqiqot olib borilgan. Shuningdek, maqolada TRIZ
metodologiyasining asosiy tamoyillari, ularning maktabgacha yoshdagi bolalar uchun
ahamiyati va amaliy qo‘llash usullari keng yoritilgan. Maqolada O‘zbekistonda
maktabgacha ta’lim tizimidagi innovatsion yondashuvlar, xususan, O‘zbekiston ta’lim
tizimida TRIZ texnologiyalarining joriy etilishi bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy-
tadqiqot ishlari va tajribalar haqida ma’lumot beriladi. Maqola pedagoglar,
tadqiqotchilar va ta’lim sohasi mutaxassislari uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
TRIZ (IMEN), tadqiqot, innovatsion metod, innovatsion yondashuv,
psixologik xususiyat, ta’lim tizimi.
Abstract
The article is devoted to the application of TRIZ (Theory of Inventive Problem
Solving) methods in the process of developing artistic thinking of older preschool
children. The article highlights the importance of the TRIZ methodology in the
preschool education system, its application based on pedagogical models and its
contribution to the development of creative thinking. A pedagogical methodology for
the development of artistic thinking in older preschool children using TRIZ (IMEN)
methods has been developed and research has been conducted using various methods.
The article also broadly covers the basic principles of the TRIZ methodology, their
significance for preschool children and methods of practical application. The article
provides information on innovative approaches in the preschool education system in
Uzbekistan, in particular, on the research and experiments being conducted on the
introduction of TRIZ technologies in the education system of Uzbekistan. The article
is intended for educators, researchers and specialists in the field of education.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
122
Keywords:
TRIZ, research, innovative method, innovative approach,
psychological characteristic, educational system.
Абстрактный
Статья посвящена применению методов ТРИЗ (теории решения
изобретательских задач) в процессе развития художественного мышления детей
старшего дошкольного возраста. В статье подчеркивается значение методологии
ТРИЗ в системе дошкольного образования, ее применение на основе
педагогических моделей, а также ее вклад в развитие творческого мышления.
Разработана педагогическая методика развития художественного мышления у
детей старшего дошкольного возраста с использованием методов ТРИЗ (ИМЭН)
и проведены исследования с использованием различных методов. В статье также
подробно рассматриваются основные принципы методологии ТРИЗ, их значение
для детей дошкольного возраста и методы практического применения. В статье
представлена информация об инновационных подходах в системе дошкольного
образования Узбекистана, в частности, исследованиях и экспериментах по
внедрению технологий ТРИЗ в узбекскую систему образования. Статья
предназначена для педагогов, исследователей и специалистов в сфере
образования.
Ключевые
слова:
ТРИЗ,
исследование,
инновационный
метод,
инновационный подход, психологическая характеристика, образовательная
система.
Kirish.
Badiiy tafakkur inson ijodiy rivojlanishining muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Ayniqsa, maktabgacha yoshda bu jarayonni qo‘llab-quvvatlash
kelajakdagi ta’lim jarayoni uchun muhim asos yaratadi. Badiiy tafakkurning
rivojlanishi bolaning tasavvur dunyosini kengaytirish, muammolarni ijodiy hal qilish
va mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. TRIZ (IMEN) usuli
muammolarni hal qilishning innovatsion yondashuvi bo‘lib, u ijodiy tafakkurni
shakllantirish va rivojlantirishda samarali vosita sifatida xizmat qiladi. O‘zbekiston
Respublikasida
katta
maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
badiiy
tafakkurni
rivojlantirishda TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi) usullaridan
foydalanish masalasi tarixiy manbalarda keng yoritilmagan. TRIZ dastlab texnik
muammolarni hal qilish uchun yaratilgan bo‘lib, uning ta’lim sohasida qo‘llanilishi
keyingi yillarda rivojlanmoqda. O‘zbekiston ta’lim tizimida ijodiy tafakkurni
rivojlantirishga alohida e'tibor qaratilgan. Masalan, “Umumiy pedagogika” darsligida
maktabgacha ta’lim pedagogikasi bolalarni intellektual, ma’naviy-axloqiy va jismoniy
jihatdan kamolotga yetkazish masalalarini o‘rganishi qayd etilgan. Shuningdek,
pedagogik faoliyatda innovatsion yondashuvlar, jumladan, ijodiy tafakkurni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
123
rivojlantirish usullari muhim o‘rin tutadi.
1
Biroq, an’anaviy manbalarda TRIZ
usullarining maktabgacha ta’limda qo‘llanilishi haqida maxsus ma’lumotlar mavjud
emas. Bu sohadagi tadqiqotlar va amaliyotlar asosan so‘nggi yillarda rivojlanmoqda
va zamonaviy pedagogik izlanishlar doirasida o‘rganilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasida
katta
maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
badiiy
tafakkurni
rivojlantirishda TRIZ (Ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasi) usullaridan
foydalanishga qiziqish ortib bormoqda.
TRIZ dastlab texnik muammolarni hal qilish uchun yaratilgan bo‘lsa-da, uning
ijodiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan tamoyillari maktabgacha ta’limda ham
muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
2
Masalan, Termiz davlat pedagogika instituti
o‘qituvchisi Usmanova Saodat Erkinovna tomonidan chop etilgan maqolada TRIZ
texnologiyasining maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual qobiliyatlarini
rivojlantirishdagi roli haqida so‘z yuritiladi. Maqolada TRIZ usullaridan foydalanish
bolalarning tasavvurini, fantaziyasini va ijodini rivojlantirishga xizmat qilishi
ta’kidlanadi. Shuningdek, TRIZ vositalari maktabgacha ta’limning barcha
yo‘nalishlarida va faoliyat turlarida qo‘llanilishi mumkinligi qayd etilgan.
3
Bundan tashqari, Buxoro davlat universiteti tomonidan chop etilgan
“Maktabgacha ta’limda pedagogik jarayonlarni loyihalashtirish” nomli maqolada
maktabgacha yoshdagi bolalarni rivojlantirish modellari, shu jumladan, ularning
ijtimoiy kompetentsiyasini rivojlantirish tamoyillari haqida ma’lumot beriladi. Ushbu
maqolada pedagogik jarayonlarni loyihalashda bolalarning rivojlanish xususiyatlarini
hisobga olish muhimligi ta’kidlanadi.
4
Shuningdek, “Maktabgacha ta’lim
muassasasida metodik ishlar” nomli darslikda maktabgacha ta’limning asosiy
masalalari, jumladan, pedagogik jarayonlarni rejalashtirish va amalga oshirishda
innovatsion yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi. Ushbu darslikda maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida metodik ishlarni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan.
5
Umuman olganda, O‘zbekistonda TRIZ usullarini maktabgacha ta’limda qo‘llash
orqali bolalarning badiiy tafakkurini rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar va
amaliyotlar mavjud. Bu usullar bolalarning ijodiy qobiliyatlarini oshirishda samarali
vosita sifatida qaralmoqda.
Maftuna G‘aniyevaning “Boshlang‘ich sinf darslarida TRIZ (ixtirochi
masalalarni hal qilish nazariyasi) dasturini qo‘llashning samarali usullari” (2021)
nomli maqolasida TRIZ texnologiyalarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
mantiqiy tafakkurini rivojlantirishdagi ahamiyati ta’kidlangan. Muallif TRIZ usullarini
qo‘llash orqali o‘quvchilarning ijodiy va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini oshirish
1
2
nauchniyimpuls.ru+1uniwork.buxdu.uz+1
3
4
portal.guldu.uz+1uniwork.buxdu.uz+1
5
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
124
mumkinligini qayd etadi. Shuningdek, maqolada TRIZ metodikasining boshlang‘ich
sinf darslarida qo‘llanilishi o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini oshirishga, kelajakda
ularni ixtirochi shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qilishi ta’kidlangan. Muallif,
shuningdek, TRIZ texnologiyalarini qo‘llash orqali o‘quvchilarning ijodiy tasavvuri,
dialektik fikrlashi va kognitiv faoliyatini rivojlantirish mumkinligini ta’kidlaydi.
Maqolada TRIZ metodikasining boshlang‘ich sinf darslarida qo‘llanilishi
o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini oshirishga, kelajakda ularni ixtirochi shaxs sifatida
shakllantirishga xizmat qilishi ta’kidlangan. Umuman olganda, maqolada TRIZ
texnologiyalarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mantiqiy va ijodiy tafakkurini
rivojlantirishdagi ahamiyati yoritilgan. Muallif TRIZ usullarini qo‘llash orqali
o‘quvchilarning ijodiy va mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini oshirish mumkinligini qayd
etadi. [6]
Raxima Mavlyanovaning “Umumiy pedagogika” asarida TRIZ (Ixtirochilik
masalalarini yechish nazariyasi) va badiiy tafakkur haqida bevosita ma’lumotlar
keltirilmagan. Biroq, ushbu asarda pedagogikaning umumiy asoslari, ta’lim jarayonida
innovatsion yondashuvlar va ijodiy tafakkurni rivojlantirish usullari haqida so‘z
yuritiladi. Muallif ta’lim jarayonida innovatsion dunyoqarashni rivojlantirish,
o‘quvchilarning ijodiy va mantiqiy tafakkurini shakllantirishning ahamiyatini
ta’kidlaydi. [8]
Shuningdek, Mavlyanova va Raxmankulovaning “Boshlang‘ich ta’lim
pedagogikasi, innovatsiya va integratsiya” asarida ham innovatsion pedagogik
yondashuvlar, jumladan, ijodiy tafakkurni rivojlantirish usullari haqida ma’lumotlar
berilgan. Ushbu asarda boshlang‘ich ta’limda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash
orqali o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini oshirish masalalari yoritilgan. Umuman
olganda, mazkur adabiyotlarda TRIZ va badiiy tafakkur haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ma’lumotlar keltirilmagan bo‘lsa-da, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va ta’limda
innovatsion yondashuvlar qo‘llashning ahamiyati keng yoritilgan. [7] Yana bu asarda
TRIZ (Ixtirochilik masalalarini yechish nazariyasi) va badiiy tafakkur haqida bevosita
ma’lumotlar keltirilmagan. Biroq, ushbu asarda boshlang‘ich ta’limda innovatsion
pedagogik yondashuvlar, integratsiya jarayonlari va ijodiy tafakkurni rivojlantirish
usullari haqida so‘z yuritiladi. Mualliflar ta’lim jarayonida innovatsion
texnologiyalarni
qo‘llash,
o‘quvchilarni
ijodiy
fikrlashga
undash
va
integratsiyalashgan ta’lim dasturlarini joriy etishning ahamiyatini ta’kidlaydilar.
6
Shuningdek, asarda o‘quv jarayonida integratsiya va innovatsiyalarning o‘rni,
o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalardan foydalanish masalalari yoritilgan. Bu yondashuvlar o‘quvchilarning
mantiqiy va ijodiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat qiladi. Umuman olganda, mazkur
6
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
125
adabiyotda TRIZ va badiiy tafakkur haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’lumotlar
keltirilmagan bo‘lsa-da, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va ta’limda innovatsion
yondashuvlar qo‘llashning ahamiyati keng yoritilgan.
Ernazarova G. O., Yakubova M. Y., va Oblaqulov Sh. D. tomonidan yozilgan
“Kreativ pedagogika asoslari” (2022) o‘quv qo‘llanmasida TRIZ (Ixtirochilik
masalalarini yechish nazariyasi) texnologiyalarining ta’lim jarayonida qo‘llanilishi va
uning ijodiy tafakkurni rivojlantirishdagi ahamiyati haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Mualliflar TRIZ texnologiyalarining o‘quvchilarda kreativ fikrlash qobiliyatlarini
shakllantirishdagi rolini ta’kidlab, ushbu yondashuvning ta’lim jarayonidagi
samaradorligini yoritganlar.
7
Shuningdek, qo‘llanmada kreativ pedagogikaning
nazariy asoslari, innovatsion ta’lim texnologiyalari va ularning o‘quvchilarning ijodiy
salohiyatini oshirishdagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Mualliflar ijodiy tafakkurni
rivojlantirishda TRIZ texnologiyalarining qo‘llanilishi o‘quvchilarning muammolarni
hal qilish qobiliyatini oshirishga, mustaqil fikrlashni rivojlantirishga va ta’lim
jarayonini yanada qiziqarli qilishga xizmat qilishini ta’kidlaydilar.
8
Umuman olganda,
ushbu o‘quv qo‘llanma ta’limda kreativlikni oshirishga qaratilgan innovatsion
yondashuvlar, jumladan, TRIZ texnologiyalarining ahamiyati va ularni amaliyotda
qo‘llash usullari haqida batafsil ma’lumot beradi. [9]
Hulosa qilib aytganda hozirgi zamonda TRIZ (IMEN) usullaridan foydalanish
barchaning diqqat markazida. Bunga misol qilib yuqorida keltirilgan buyuk
mutafakkirlarni fikrlarini keltirishimiz mumkin. Mutafakkirlarning ilmiy qarashlaridan
ko‘rinib turibdiki, mavzu hozirgi kunda dolzarb hisoblanadi va barchaning
qiziqishlarini, e’tiborini qozonmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Altshuller, G. S. (1984). "Tvorcheskaya izobretatelskaya zadacha”. Moskva:
Nauka.
2.
Muminova, N. (2019). "Bolalar badiiy tafakkurini rivojlantirish metodikasi".
Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
Vygotsky, L. S. (1986). "Thought and Language”. Cambridge: MIT Press.
4.
Torrance, E. P. (1995). "Creativity and Thinking Skills”. New York: Prentice Hall.
5.
Runco, M. A. & Jaeger, G. J. (2012). "The Standard Definition of Creativity”.
Creativity Research Journal.
6.
G‘aniyeva, M. (2021).
Boshlang‘ich sinf darslarida TRIZ (ixtirochi masalalarni hal
qilish nazariyasi) dasturini qo‘llashning samarali usullari.
Scientific Progress
, 2(5),
108-112.
renessans-edu.uz+2api.scienceweb.uz+2tadqiqot.uz+2
77
8
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
126
7.
Mavlyanova, R., & Raxmankulova, N. (2013).
Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya
va
integratsiya.
Toshkent:
Voris-nashriyot.
api.scienceweb.uz+2renessans-edu.uz+2tadqiqot.uz+2
8.
Mavlyanova, R. A. (2021).
Umumiy pedagogika. Toshkent: JDPU.
9.
Ernazarova, G. O., Yakubova, M. Y., & Oblaqulov, Sh. D. (2022).
"Kreativ
pedagogika asoslari" o‘quv qo‘llanmasi
10.
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna. (2024). IN MTT’S PREPARATORY GROUPS
FOR SCHOOL, CHILDREN ARE TAUGHT TO THINK LOGICALLY AND TO
FIND SOLUTIONS IN CONTROVERSIAL SITUATIONS AND ARTISTIC
SPEECH. INTERNATIONAL JOURNAL OF RECENTLY SCIENTIFIC
RESEARCHER’S
THEORY,
2(6),
34–38.
Retrieved
from
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/3412
11.
Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, and Djoʻrayeva Dildoraxon Rahmonaliyevna.
“BOLALAR TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISHDA AYRIM DIDAKTIK
OʻYINLARNING AHAMIYATI”. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI,
vol. 9, no. 9, Dec. 2023, pp. 184-6, doi:10.54613/ku.v9i9.866.
12.
Zamira Rasuljonovna Eraliyeva.(2024). MАKTАBGАCHА YOSHDАGI
BOLАLАR INTELEKTINI VА KREАTIVLIGINI RIVOJLАNTIRISHDА
INNOVАTSION
TEXNOLOGIYАLАRDАN
FOYDАLАNISH.
Involta
Innovatsion
Scientific
Journal,
3(12),
7-14
from
https://involta.uz/index.php/iv/article/view/837
13.
Z.
R.
Eraliyeva.
(2024).
ERTAKLARNING
KOGNITIV-SEMANTIK
XUSUSIYATLARI.
INTERNATIONAL
JOURNAL
OF
RECENTLY
SCIENTIFIC RESEARCHER’S THEORY, 2(6), 25–28. Retrieved from
https://uzresearchers.com/index.php/ijrs/article/view/3410
14.
Юлдашева, Д. М., & Эралиева, З. Р. (2023). “БОЛАЛИК” КОНЦЕПТИНИНГ
ИФОДАЛАНИШИ. Research Focus, 2(2), 226-228.
15.
Yuldasheva Dilafruz, Jabborova Marifatxon, Eraliyeva Zamira Rasuljonovna, &
Maziyayeva Muqaddasxon (2022). MAKTABGACHA TA’LIMGA YANGICHA
YONDASHUV. Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies
(CARJIS), 2 (Special Issue 3), 121-125.
16.
Eraliyeva, Z. (2023). MTT NING MAKTABGA TAYYORLOV GURUHLARIDA
BOLALARNI
MANTIQIY
FIKRLASH
VA
BAHS
MUNOZARALI
VAZIYATLARDA YECHIM TOPISHGA VA BADIIY NUTQQA O‘RGATISH.
Talqin
Va
Tadqiqotlar,
1(18).
извлечено
от
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/19
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
127
portal.guldu.uz+1uniwork.buxdu.uz+1
nauchniyimpuls.ru+2renessans-edu.uz+2uniwork.buxdu.uz+2
