Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
87
ARALASH TA‘LIM TEXNOLOGIYASI ORQALI O‘QUVCHILAR IJOBIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH. ( GEOMETRIK SHAKLLAR
MISOLIDA )
Оlimоv Аnvаrjоn Mаmirоvich
Qo‘qon Universiteti, Ta’lim
kafedrasi o‘qituvchisi
UDK: 378.015.31:004.9:741
Annotatsiya:
Mazkur maqola tasviriy san’at, amaliy mashg’ulotlari jarayonida
geometrik shakkllarni naturadan tasvirlash uchun kerak bo’ladigan eng asosiy va
zaruriy bilim va ko’nikmalarni keng bayon etib, ushbu jarayonda yo’l qo’yiladigan
xatolarni muhokama qiladi va metodik tavsiyalar beradi.
Kalit so`zlar:
Tasviriy san’at, natyurmort, jism, hajm, fazo, ko’nikma, o’lcham,
rassom, ijod, geometrik shakl, perspektiva, qonun-qoida, tasvir
.
Kirish
Ma’lumki, tabiatda, turmushda, ishlab chiqarishda uchraydigan juda ko‘p
predmetlar turlicha geometrik shakllardan tashkil topadi. Masalan, bidon, ko‘za,
obdasta, grafin, xumcha, daraxtlar, qushlar, hayvonlar, odam va uning tana a’zolari,
ishlab chiqarish vositalarining hammasi turlicha geometrik shaklga ega bo‘lgan
predmetlardir. Ulardan har binning rasmini chizish uchun, albatta barcha geometrik
shakllar rasmini chizish malakasiga ega bo'lish lozim. Shu boisdan bunday predmetlar
rasmini chizishni geometrik shakllar naturmorti (to‘plami) rasmini chizishdan
boshlash maqsadga muvofiqdir.
Asosiy qism
Aralash ta'lim texnologiyasi (blended learning) o'quvchilarga an'anaviy o'qitish
va onlayn o'qishning samarali kombinatsiyasini taqdim etadi. Bu metod yordamida
o'quvchilar turli o'quv resurslaridan foydalanib, o'z qobiliyatlarini rivojlantirishi
mumkin. Geometrik shakllar misolida, aralash ta'lim texnologiyasining qo'llanilishi
o'quvchilarga geometriya bo'yicha chuqurroq tushunchalar olish imkonini
yaratadi.O'quvchilar aralash ta'lim jarayonida o'z bilimlarini amaliyotda qo'llashlari
kerak. Masalan, o'quvchilarga geometrik shakllarni haqiqiy hayotda (bino qurilishida,
dizayn loyihalarida) qayerda va qanday ishlatilayotganini ko'rsatish. Bu, o'quvchilarga
nafaqat nazariy bilimlarni, balki ularni amaliyotga qanday qo'llashni ham o'rgatadi.
Geometrik shakllar tasviriy san'at darsida o‘quvchilarga nafaqat geometriya, balki
san’atni tushunish va ifodalash imkonini beradi. Geometrik shakllarning tasviriy
san'atdagi o‘rni katta, chunki ular asar yaratishda vizual tashkilot va estetik tizimlarni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
88
shakllantiradi. Tasviriy san'at darsida geometrik shakllarni o‘rgatish orqali o‘quvchilar
o‘z ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishi, shakl va kompozitsiya bilan ishlashni
o‘rganishi mumkin.
Geometrik shakllar va san'at
Geometrik shakllar-bu to'g'ri chiziqlar, burchaklar, va doiralar kabi asosiy elementlar,
tasviriy san'atda esa ular turli uslublarda (abstrakt, minimalizm, kubizm) ishlatiladi.
Geometrik shakllar tasviriy san'atning asosiy tuzilmalari bo'lib, ularni tasvirlash va
shakllantirish san'ati bir-biriga uyg‘unlashgan kompozitsiyalar yaratishga imkon
beradi.
Kompozitsiyada geometrik shakllar
Tasviriy san'at darsida geometrik shakllar, kompozitsiyaning tuzilishida muhim rol
o‘ynaydi. O‘quvchilar geometrik shakllarni asos sifatida ishlatib, kompozitsiyani
qurish bo‘yicha mashqlar bajaradilar. Masalan:
Kvadrat va to‘rtburchaklar asarlarda kontrast yaratishda yoki boshqaruv nuqtalari
sifatida ishlatiladi.
Doira tabiiy shakllarni ifodalashda yoki yumshoq kompozitsiya yaratishda
qo‘llaniladi. Uchburchak dinamikani va harakatni tasvirlashda yordam beradi.
Geometrik shakllar orqali rang va forma o‘rganish. Rang va shaklni tasviriy
san'atda birlashtirish, geometrik shakllarni ifodalashda asosiy ko‘nikmalarni
rivojlantiradi. Darsda geometrik shakllarni ranglar bilan birlashtirib,
o‘quvchilar ranglar va shakllar o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadilar. Misol
uchun: Rangli kompozitsiyalar yaratishda o‘quvchilar shakllarning o‘zaro
bog‘lanishini, kontrastni va uyg‘unlikni o‘rganadilar.
Ko‘rgazmalarda geometrik shakllardan foydalanish orqali tasvirlar va
kompozitsiyalarni tasvirlashni o‘rgatish.
Kubizm va geometrik shakllar
Kubizm-bu geometrik shakllarning tasviriy san'atta qo‘llaniladigan eng mashhur
uslubidir. Kubizmda tasvirlar, ob'ektlar, va ranglar geometrik shakllar orqali qayta
quriladi. O‘quvchilarga kubizmni o‘rgatish, ularning tasviriy san’atga bo‘lgan
qarashini kengaytiradi va shakllarni turli nuqtai nazardan ko‘rish imkoniyatini
yaratadi. Misol uchun, Pablo Pikasso va Jorj Braqning kubistik asarlaridagi geometrik
shakllarni tahlil qilish.
Praktik mashqlar va ijodiy ishlanmalar
Dars jarayonida o‘quvchilarga geometrik shakllardan foydalanib, kompozitsiyalar
yaratish vazifalari beriladi. Bunday mashqlar o‘quvchilarning ijodiy va analitik
fikrlash qobiliyatlarini rivojlantiradi. Masalan: Shakllar va chiziqlar bilan ishlash:
O‘quvchilar geometrik shakllardan foydalanib, o‘zining yangi abstrakt asarini
yaratishadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
89
Geometrik kompozitsiyalarni yaratish: Geometrik shakllardan foydalangan holda turli
turdagi tasvirlarni yaratish, masalan, geometrik portretlar yoki manzaralar.
Minimalizm uslubida ishlash: O‘quvchilar minimalizmni amalda qo‘llab, faqat bir
nechta geometrik shakl va ranglardan foydalanib san'at asarlarini yaratadilar.
Geometrik shakllarni o‘rganish va tasvirlash orqali ijobiy qobiliyatlarni
rivojlantirish.
Geometrik shakllar orqali o‘quvchilar o‘zlarining: Ko‘rish va tasavvur qilish
qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Texnik va ijodiy ko‘nikmalarini mustahkamlashadi.
Ko‘p nuqtai nazardan yondashish va shakllarni o‘zgaruvchan kontekstlarda qo‘llashni
o‘rganadilar. Matematika va san'atni birlashtirish orqali bir nechta soha bo‘yicha
bilimlarini chuqurlashtiradilar.
Tasviriy san’at barcha o‘quv fanlari bilan bevosita bog‘liqdir. Ayniqsa bu
bog‘liqlik ko‘proq biologiya, geografiya, mehnat, chizmachilik, matematika, fizika,
tarix, til, adabiyot fanlarida ko'proq namoyon bo‘ladi. Bu bog‘lanish ham nazariy, ham
amaliy jihatdan amalga oshiriladi. Predmetlarar bog'lanishning tashabbuskori tasviriy
san’at o‘qituvchisidir. Avvalo, o‘qituvchi maktabda tasviriy san’at kabinetini tashkil
etishi lozim. Kabinetda tasviriy san’atga juda yaqin bo‘lgan biologiya, mehnat,
matematika, chizmachilik, geografiya, adabiyot, tarix kabi fanlarning dasturi, darslik
va ko‘rgazmali materiallardan baza tgshkil etish zarar. Tasviriy san’at o‘qituvchisi o‘z
ish rejasini tuzadi, har bir darsning qaysi fan bilan bog‘lanishini ko‘rsatadi.Tasviriy
san’at fanining boshqa fanlar bilan bog‘lanishi turlicha xarakter, mazmun va shakllarda
amalga oshiriladi. Bu bog‘lanish o'tiladigan dars mavzusining maqsadi, vazifasi va
mazmuniga ko‘ra amalga oshiriladi. Avvalambor, qalamtasvir yoki narsaning o‘ziga
qarab rasm chizish, tematik kompozitsiya tuzish, badiiy bezash, haykaltaroshlik,
amaliy san’at mashg‘ulotlari o‘zaro bir-biri bilan bog‘lanadi. So‘ngra tasviriy
san’atning bu mashg‘ulotlari botanika, zoologiya, matematika, chizmachilik, adabiyot,
geografiya, mehnat kabi fanlar bilan bog‘liq holda olib boriladi.Bunda olma, anor, nok,
qovun, tarvuz, rediska, sabzi, turp, terak, tol, o‘rik va o‘t-o‘lanlar kabi narsalar rasmi
chizilganda albatta botanikaning materiallaridan foydalaniladi. Darsda qush va
hayvonlar-qo‘y, echki, tovuq, kaptar, qarg‘a, hakka, bo‘ri, tulki, sher, fll, ilon, toshbaqa
va boshqalarning rasmi chizilganda dars zoologiya fanining materiallari asosida tashkil
etiladi. Aksariyat tasviriy san’at darslarida geometrik shakllar, prizmatik buyumlar
rasmi chiziladi. Kub, prizma, ko‘pyoqli piramida, konus, silindr, shar va shu kabi
shakllardagi predmetlar rasmi chizilganda o‘qituvchi matematika va chizmachilik fani
bilan bog'lanishi zarur.Texnika vositalari, mexanik o‘yinchoqlaming rasmi chizilganda
esa darsda fizika fani materiallaridan foydalaniladi.Ro‘zg‘or buyumlari, mehnat
qurollari rasmi chizilganda o‘qituvchi mehnat fani bilan bog‘lanadi, uning ko‘rgazma
va o‘quv materiallaridan foydalanadi va hokazo.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
90
Geometrik shakllar tasviri-kub shaklini yaratish bilan boshlanadi. Kub tasviri
loy yoki plastilinni cho‘zish usuli bilan yaratiladi. Uzib olingan loy va plastilinning
eng avval bir tomoni tekislanib, so‘ngra uning ikkinchi, uchinchi va hokazo boshqa
tom onlari tekislanadi.So‘ngra pichoqcha yordamida pardozlanadi.Geometrik
tushunchalami rivojlantirishda bolalarda mustaqil
fikrlashni shakllantiruvchi boshqa bilim va ko’nikmalarni shakllantirish
muhimdir. Bolalarda matematik tushunchalami rivojlantirish bir qator shartlarga
bog’liq:
Birinchidan, bola oldin egallagan bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishi muhimdir.
Ikkinchidan, matematik tushunchaiaming mazmuni ketmaketlikda bo’lishi
shartdir.
Uchinchidan, bola matematik tushunchalami o’zlashtirish jarayonini o’rganib,
kelib chiqadigan xulosalami bilishi shart.Ushbu vazifalarning bajarilishi bolaning
bilim hajmi va aqlining rivojlanganlik darajasiga bog’liq. Shuning uchun birinchi
bosqichda pedagogga aqliy kuch va tirishqoqlikni ko’p talab qilmaydigan masalalarni
taklif etish kerak.
Xulosa
Xulosa o‘rnida shuni aytish kerakki, Geometrik shakllar misolida aralash ta'lim
texnologiyasini qo'llash, o'quvchilarga nazariy bilimlarni amaliyotda qo'llash imkonini
yaratadi va ularning ijobiy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu usul
o'quvchilarning o'z bilimlarini mustahkamlashga va yaratishga yordam beradi, shu
bilan birga, ta'lim jarayonining samaradorligini oshiradi.Geometrik shakllar tasviriy
san'at darsida o‘quvchilarga faqat geometrik asoslarni o‘rgatish emas, balki ularning
ijodiy va analitik fikrlash qobiliyatlarini ham rivojlantiradi. Shakllar, kompozitsiyalar
va ranglar bilan ishlash orqali o‘quvchilar nafaqat san’atga bo‘lgan qiziqishlarini
oshiradi, balki o‘z ijodiy qobiliyatlarini ham yuksaltiradilar.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
S.Abdirasilov.Tasviriy san’at o’qitish metodikasi.Toshkent-2012.
2.
A.M.Olimov. Maktabgacha ta`lim tashkilotlarida bolalarga rasm chizishda
geometrik shakillardan foydalanish metodikasi. Profi university. Ilmiy maqola 2024
3.
R.Xasanov.Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi.”Fan” nashriyoti-2004.
4.
B.Oripov. Tasviriy san’atni o’qitishning zamonaviy pedagogik tehnalogiyalasi,
didaktikasi va metodikasi.”Ilm-ziyo” nashriyoti.Toshknt-2013.
5.
A.M.Olimov. O`quvchilarning ijodiy qobilyatlarini rivojlantirishning ilmiy nazariy
asoslari. Theory and analytical aspects of recent research, Ilmiy maqola 2022
6.
B.Oripov.Tasviriy san’at va uni o’qitish metodikasi.(Kasb-hunar kollejlari uchun
o’quv qo’llanma 2-nashri).”Ilm-ziyo” Toshkent-2012.
