Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
82
TIJORAT BANKLARINING QIMMATLI QOG‘OZLAR BILAN
OPERATSIYALARI VA ULARNING TAHLILI
Muallif:
Qahramon Abdukarimov
Ilmiy rahbar
Abdurahmonov.A.S
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
bank ishi kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya:
Qimmatli qog‘ozlar bozori moliyaviy tizimning ajralmas bo‘lagi
bo‘lib, u orqali moliyaviy resurslar erkin harakatlanadi, investitsiya faoliyati
rag‘batlantiriladi va iqtisodiyotda uzoq muddatli kapital jamlanadi. Tijorat banklari bu
bozorning faol ishtirokchilari sifatida nafaqat investorlik faoliyatini yuritadilar, balki
mijozlarga investitsiya xizmatlari ko‘rsatish, vositachilik qilish, qimmatli qog‘ozlar
chiqarishni tashkil etish orqali bozorning rivojlanishiga hissa qo‘shadilar.
Kalit so‘zlar:
Qimmatli qog‘ozlar, Investitsion portfel, Bank
investitsiyalari, Likvidlik, Daromadlilik (rentabellik), Bozor riski, Obligatsiyalar,
Aksiyalar, Markaziy bank me’yorlari, Moliyaviy instrumentlar.
Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalari turlari
Investitsion faoliyat
Banklar o‘z likvid aktivlari portfelining muhim qismini qimmatli qog‘ozlar
orqali shakllantiradilar. Asosan quyidagi turlarga sarmoya kiritiladi:
Davlat qimmatli qog‘ozlari (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yoki
Moliya vazirligi tomonidan chiqarilgan obligatsiyalar)
Korporativ obligatsiyalar
Aktsiyalar (ko‘p hollarda banklar strategik sarmoya maqsadida aksiyalar
portfelini ham shakllantiradi)
Brokerlik va dilerlik faoliyati
Tijorat banklari mijozlar topshirig‘i asosida qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish
yoki sotish xizmatlarini ko‘rsatadi. Diler sifatida esa ular o‘z mablag‘lari hisobidan
savdo yuritadilar.
Anderrayting va emissiya
Yirik banklar, ayniqsa davlat ulushi mavjud bo‘lgan banklar, korxonalar
emissiyasi jarayonida anderrayter sifatida ishtirok etadilar. Bu faoliyat banklarga
komissiya daromadlari va bozor ulushini kengaytirish imkonini beradi.
Repo va Revers-repo bitimlar
Qimmatli qog‘ozlarni vaqtinchalik sotish yoki sotib olish orqali banklar
likvidlikni boshqaradilar. Bu operatsiyalar qisqa muddatli moliyalashtirish manbasi
bo‘lib xizmat qiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
83
Qimmatli qog‘ozlar bilan bog‘liq operatsiyalarning tahlili
Strukturaviy tahlil
Qimmatli qog‘ozlar portfelining tarkibi bo‘yicha quyidagilar o‘rganiladi:
Davlat va nodavlat qimmatli qog‘ozlari ulushi
Qisqa, o‘rta va uzoq muddatli aktivlarning nisbati
Rentabellik darajalari
Grafik misol: Bank X portfelidagi qimmatli qog‘ozlar tuzilmasi: 65% — davlat
obligatsiyalari, 20% — korporativ obligatsiyalar, 15% — aktsiyalar.
Moliyaviy tahlil
Qimmatli
qog‘ozlardan
olinadigan
daromadlar
bankning
asosiy
ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir qiladi:
Foizli daromadlar (kuponlar)
Dividendlar
Kapital o‘sishdan tushgan foyda
Moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq misol: 2023-yilda “Ipoteka Bank”
qimmatli qog‘ozlardan 270 mlrd so‘m daromad oldi, bu bankning umumiy foizli
daromadlarining 8% ini tashkil etdi.
Risk tahlili
Foiz stavkasi riski: Yangi chiqarilgan qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha daromad
ko‘rsatkichlarining o‘zgarishi portfeldagi mavjud aktivlarning qiymatiga ta’sir qiladi.
Kredit riski: Emitentning o‘z majburiyatlarini bajarmasligi.
Bozor riski: Narxlarning tebranishi (volatillik)
Amaliy holat: O‘zbekistonda tijorat banklari va qimmatli qog‘ozlar bozori
Raqamlar tilida
2023 yilda O‘zbekistonda banklar tomonidan qimmatli qog‘ozlar bozoriga
kiritilgan sarmoya hajmi 15,8 trln so‘mni tashkil etdi.
Davlat obligatsiyalarining eng yirik xaridorlari — “Agrobank”, “Asaka bank”
va “Ipoteka Bank”.
2022-2023 yillar oralig‘ida banklar portfelidagi davlat obligatsiyalari ulushi
48% dan 61% gacha oshdi.
Bozor infratuzilmasi rivoji
Kapital bozorining rivojlanish strategiyasi doirasida “O‘zbekiston Respublikasi
Davlat obligatsiyalari” bo‘yicha onlayn savdolar joriy etildi, bu esa banklar uchun
likvidlikni real vaqt rejimida boshqarish imkonini bermoqda.
Qimmatli qog‘ozlar bilan ishlashdagi dolzarb muammolar
1. Kapital bozorining nisbatan past rivojlanish darajasi
2. Emitentlarning kredit reyting tizimi sust shakllangan
3. O‘zbekistonda xususiy sektor obligatsiyalari bozorining sustligi
4.Bank xodimlarining bu boradagi malakasi yetarli darajada emas
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
84
Taklif
1. Tijorat banklari uchun sarmoyaviy portfelni boshqarish bo‘yicha raqamli
platformalarni keng joriy etish kerak.
2. Kredit reyting agentliklari faoliyatini rag‘batlantirish zarur.
3. Banklar uchun risklarni cheklovchi va kapital bozorini rivojlantiruvchi
me’yoriy baza yaratish muhim.
4. Qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha kadrlar malakasini oshirish uchun maxsus
trening va sertifikat dasturlari joriy qilinishi lozim.
Xulosa:
Tijorat banklarining qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalari ularning
investitsion faoliyatining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Ushbu operatsiyalar orqali
banklar daromad manbalarini diversifikatsiya qilish, bozor likvidligini ta’minlash va
aktivlar portfelini samarali boshqarish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Aksiyalar va
obligatsiyalar kabi moliyaviy instrumentlarga investitsiya qilish orqali banklar o‘z
kapitalidan samarali foydalanadilar. Shu bilan birga, bozor riski, foiz stavkasi
o‘zgarishi va inflyatsion xavflar tahlil qilinishi zarur bo‘ladi. Tahlil natijalari
banklarning moliyaviy barqarorligini baholashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik hisobotlari, 2023–2024 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi – Davlat obligatsiyalari bo‘yicha
ma’lumotnomalar
3.
International Finance Corporation (IFC) – Capital Markets Reports
4.
Xo‘jayev Sh.S. – Bank ishi, Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti, 2022 yil.
5.
Fabozzi F. J. – Bond Markets, Analysis, and Strategies, Pearson Education, 2021
