Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
79
KREDIT OPERATSIYALARINING DAROMADLARI VA UNING TAHLILI
Muallif:
Qahramon Abdukarimov
Ilmiy rahbar
Abdurahmonov.A.S
Samarqand iqtisodiyot va servis
instituti bank ishi kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya
Tijorat banklari o‘z faoliyatini asosan kredit operatsiyalari orqali amalga
oshiradilar. Banklar kreditlar berish orqali nafaqat iqtisodiyotni moliyaviy ta'minlash,
balki o‘z daromadlarini ham oshiradilar. Kredit operatsiyalari banklar uchun yuqori
rentabellik manbai bo‘lib, ularning daromadlarini va foydalarini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, kreditlar banklar uchun risklarni ham o‘z ichiga
oladi. Kredit operatsiyalarining daromadlarini tahlil qilish, bankning moliyaviy
holatini baholash va investitsiya qarorlarini qabul qilishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘z:
Kredit portfeli, Foiz daromadlari, Kredit riski, To‘lovga
qobiliyatlilik, Kredit reytingi, Kredit siyosati, Kredit monitoring, Noto‘lovlar
(defoltlar) tahlili, Kredit rentabelligi, Kredit daromadlarini prognozlash .
Kredit operatsiyalarining asosiy turlari va ularning daromad manbalari
Tijorat banklarining kredit operatsiyalari turli shakllarda mavjud bo‘lib, har biri
o‘ziga xos daromad manbalarini taqdim etadi. Ular quyidagilardan iborat:
Konsumyer krediti: Foydalanuvchilarga, asosan, shaxsiy ehtiyojlar uchun
beriladigan kreditlardir. Banklar ushbu kreditlar bo‘yicha foizlar olishadi. Bu kreditlar
odatda qisqa muddatli bo‘ladi.
Biznes krediti: Korxonalarga ishlab chiqarish yoki faoliyatini kengaytirish
uchun beriladigan kreditlardir. Bu kreditlar uzoq muddatli bo‘lishi mumkin va yuqori
foiz daromadlarini taqdim etadi.
Ipoteka krediti: Uy-joy sotib olish uchun beriladigan kreditlar. Banklar ipoteka
kreditlaridan foizlar va boshqa qo‘shimcha to‘lovlar orqali daromad olishadi.
Tijorat kreditlari: Banklar tijorat tashkilotlariga qarz berish orqali daromad
olishadi. Bu kreditlar qisqa va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin va yuqori foiz
daromadlari bilan ajralib turadi.
Kreditlar banklar uchun asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib, ularning
asosiy daromadi foiz to‘lovlari orqali keladi. Biroq, kredit operatsiyalari risklar bilan
bog‘liq bo‘lib, ular kreditlarning qaytarilmasligi yoki kechikishi bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Kredit daromadlarining tahlili
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
80
Kredit operatsiyalaridan keladigan daromadlar quyidagi asosiy omillarga
bog‘liq:
Foiz stavkasi: Kredit bo‘yicha olingan foizlar bankning asosiy daromad
manbalaridan biridir. Foiz stavkasi kreditning risk darajasi, bozor sharoitlari, bankning
moliyaviy holati va boshqa omillarga qarab belgilanishi mumkin.
Kredit shartlari: Kredit muddatlari, to‘lovlarni amalga oshirish shartlari, foiz
stavkalari kabi omillar kreditdan olinadigan daromadni belgilaydi. Uzoq muddatli
kreditlar ko‘proq daromad keltirishi mumkin.
Kredit kechikishlari: Kredit to‘lovlari kechikishi bankning daromadlariga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Banklar kredit kechikishlarini kamaytirish uchun maxsus strategiyalar
ishlab chiqadilar.
Kreditlar bo‘yicha qo‘shimcha xizmatlar: Banklar kreditlar bilan bog‘liq
qo‘shimcha xizmatlardan, masalan, kredit ochish uchun to‘lovlar, kechiktirilgan
to‘lovlar uchun jarimalar kabi xizmatlardan daromad olishadi.
Kredit risklari va ularning ta’siri
Kredit operatsiyalarining daromadlarini tahlil qilishda kredit riski eng muhim
omillardan biridir. Kredit riski — bu kredit oluvchi qarzni to‘lamaslik yoki kechiktirish
ehtimoli. Kredit risklari quyidagicha tasniflanadi:
Kredit sifati riski: Kreditning to‘lanmasligi yoki qisman to‘lanishi.
Likvidlik riski: Bankning qarz oluvchidan o‘z mablag‘larini qaytarib olishdagi
qiyinchiliklari.
Bozor riski: Bankning kredit portfeli bozor o‘zgarishlariga qarab qiymatining
pasayishi.
Valyuta riski: Agar kreditlar xorijiy valyutada berilgan bo‘lsa, valyuta kursining
o‘zgarishi bankning daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
Kredit riski bankning umumiy moliyaviy holatiga ta’sir qilishi mumkin. Banklar
risklarni kamaytirish uchun xavf tahlilini o‘tkazish, mijozlar kredit tarixini tekshirish
va kreditni taqdim etishda ehtiyotkorlik bilan yondashishlari kerak.
Kredit operatsiyalarining rentabelligini baholash
Kredit
operatsiyalarining
rentabelligini
baholash
uchun
quyidagi
ko‘rsatkichlardan foydalaniladi:
Kredit rentabelligi (Return on Credit - ROC): Bank tomonidan berilgan
kreditdan olingan foyda.
NPL (Non-Performing Loans): Kechikkan kreditlar ulushi, bankning
daromadlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kredit operatsiyalari va bankning moliyaviy barqarorligi
Kredit operatsiyalari bankning moliyaviy barqarorligini ta'minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Daromadlarni olish bilan birga, ular bankning kapital tuzilmasini
shakllantiradi va likvidlikni saqlab qolishga yordam beradi. Biroq, kredit portfelining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
81
xato boshqarilishi bankning moliyaviy holatini zaiflashtirishi va hatto bankning qulashi
mumkin.
Amaliy misollar va tahlil
Misol sifatida, agar bank 1 yil davomida 100 million so‘m miqdorida kreditlar
bergan bo‘lsa va shu kreditlardan olingan daromad 12 million so‘mni tashkil qilsa,
bankning kredit rentabelligi quyidagicha hisoblanadi:
ROC= {12,000,000}/{100,000,000} * 100 = 12\%
Agar kechikkan kreditlar miqdori 5 million so‘mni tashkil etsa va umumiy kredit
portfeli 100 million so‘m bo‘lsa, NPL darajasi quyidagicha hisoblanadi:
NPL = {5,000,000}/{100,000,000} * 100 = 5\%
Bu ko‘rsatkichlar bankning kredit operatsiyalari daromadlarining rentabelligini
va uning risk darajasini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa
Kredit
operatsiyalarining
daromadlari
banklarning
asosiy
daromad
manbalaridan biridir. Kreditlar orqali olinadigan foiz daromadlari va boshqa to‘lovlar
bankning moliyaviy holatini shakllantiradi. Biroq, kreditlar bilan bog‘liq risklar,
xususan, kredit sifati riski va bozor riski bankning rentabelligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Kredit operatsiyalarining daromadlarini tahlil qilishda, banklar yuqori rentabellikka
erishish uchun risklarni boshqarish va ehtiyotkorlik bilan qarz berish tizimini
rivojlantirishlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki – “Bank amaliyotida kreditlash siyosati”
bo‘yicha metodik qo‘llanma.
2.
Xo‘jayev Sh.S. – “Bank ishi” darsligi, Toshkent, 2022 yil.
3.
Mishkin F. – The Economics of Money, Banking and Financial Markets, Pearson,
2021.
4.
Saunders A., Cornett M. – Financial Institutions Management: A Risk Management
Approach, McGraw-Hill, 2020.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarorlari – Tijorat banklari faoliyatini
raqamlashtirish va kredit monitoringini kuchaytirish bo‘yicha PQ-4561-sonli qaror
(2023 yil).
6.
Statistika qo‘mitasi va MB hisobotlari – Bank sektorining foiz daromadlari va kredit
portfeli bo‘yicha yillik tahliliy ma’lumotlar (oxirgi 3 yil).
