Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
26
KIBERJINOYATLAR VA ULARNING HUQUQIY JIHATLARI
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari
Universiteti
Imamaliyev Aybek Turapbayevich
“Kriptologiya” kafedrasi Ph.D. dotsent
Hafizov Shukrullo, Xamidov Abdulloh, Rajabov Xurshid, Rabbimov Javlon
Kiberxavfsizlik fakulteti talabalari
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Xalqaro va milliy qonunchilik doirasida
kiberjinoyatlar va ularga qarshi chora-tadbirlar tahlil qilingan. Kiberjinoyatlar
tobora ortib borayotgan zamonaviy davrda ularning oldini olish uchun huquqiy
asoslarni mustahkamlash va takomillashtirish zarur. Maqola ushbu sohadagi xalqaro
va milliy tajribalarni tahlil qilib, kiberjinoyatchilikka qarshi samarali kurashish yo‘llarini
o‘rganadi.
Kalit soʻzlar:
Kiberjinoyatchilik, huquqiy asoslar, kiberxavfsizlik, xalqaro
hamkorlik, jinoyatchilik profilaktikasi, axborot texnologiyalari, qonunchilik.
Kirish
So‘nggi yillarda axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan birga
kiberjinoyatchilik ham ortib bormoqda. Bu turdagi jinoyatlar nafaqat iqtisodiy zarar
yetkazadi, balki shaxsiy ma'lumotlarning o‘g‘irlanishi, davlat xavfsizligi va ijtimoiy
tinchlikka tahdid soladi. Shuning uchun kiberjinoyatchilikka qarshi kurash muhim va
zamonaviy vazifa bo‘lib, uni amalga oshirishda huquqiy asoslarni mustahkamlash
zarur.
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashni kuchaytirish uchun huquqiy asoslarni
mustahkamlash va xalqaro hamkorlikni kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatlar zamonaviy texnologiyalarga asoslangan jinoyatlarni aniqlash va oldini
olishda qo‘llaniladigan yondashuvlarni takomillashtirishlari zarur. Shu bilan birga,
qonunchilik tizimini doimiy ravishda rivojlantirib borish kiberjinoyatchilikning oldini
olishga xizmat qiladi.
Metodologiya
Tadqiqotda huquqiy-normativ hujjatlar tahlili, xalqaro tajriba o‘rganilishi va
qiyosiy huquqiy tahlil usullari qo‘llanildi. Kiberjinoyatchilikning oldini olishga
qaratilgan qonunchilik me'yorlari, milliy va xalqaro darajadagi yondashuvlar ko‘rib
chiqildi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
27
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurash borasida eng rivojlangan davlatlar – AQSh,
Buyuk Britaniya, Germaniya, Janubiy Koreya, Yaponiya kabi mamlakatlar qator
innovatsion yondashuv va kuchli huquqiy tizimni joriy etgan. Quyida ushbu
davlatlarning asosiy tajribalari va yondashuvlari keltirilgan:
1. AQSH.
AQShda kiberjinoyatchilikka qarshi kurash davlat va xususiy sektor
o‘rtasidagi keng hamkorlik asosida amalga oshiriladi. Ushbu mamlakatda
Cybersecurity and Infrastructure Security Agency (CISA) kabi tashkilotlar mavjud
bo‘lib, ular mamlakatning barcha muhim axborot infratuzilmalarini himoya qilishga
qaratilgan. Bundan tashqari, AQSh qonunchiligida Computer Fraud and Abuse Act
(CFAA) kabi kiberjinoyatchilikka oid qoidalar mavjud bo‘lib, bu qonun kompyuter
tarmoqlariga ruxsatsiz kirishni jinoyat sifatida belgilaydi. Shu bilan birga,
kiberjinoyatlarni tez aniqlash va ularning oldini olishda sun’iy intellekt
texnologiyalari keng qo‘llanilmoqda.
2. Buyuk Britaniya.
Buyuk Britaniyada National Cyber Security Centre
(NCSC) tomonidan kiberjinoyatchilikka qarshi chora-tadbirlar amalga oshiriladi.
NCSC davlat, tijorat tashkilotlari va jamoatchilik o‘rtasida axborot xavfsizligini
ta’minlash bo‘yicha muhim rol o‘ynaydi. Buyuk Britaniya hukumati ushbu sohada
doimiy ravishda xalqaro hamkorlikni kuchaytirib, davlatlararo ma’lumot
almashinuvini amalga oshiradi. Computer Misuse Act qonuni kiberjinoyatchilikni
tartibga soladi va jinoiy javobgarlikni belgilaydi.
3. Germaniya.
Germaniyada kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda Federal
Office for Information Security (BSI) faoliyat ko‘rsatadi. Ushbu tashkilot
mamlakatning muhim infratuzilmalarini kiber tahdidlardan himoya qilish va xususiy
sektor bilan yaqin hamkorlikni amalga oshirishga mas'uldir. Shuningdek,
Germaniyada axborot xavfsizligi bo‘yicha xalqaro hamkorlik kuchli rivojlangan,
Yevropa Ittifoqining ENISA (European Union Agency for Cybersecurity) agentligi
bilan muntazam hamkorlik qilinadi.
4. Janubiy Koreya.
Janubiy Koreyada kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda
texnologiyalar va IT- kompaniyalarning resurslaridan keng foydalaniladi. Hukumat
Korean Internet & Security Agency (KISA) orqali axborot xavfsizligini ta’minlaydi
va kiberjinoyatlarni aniqlash hamda ularni oldini olish uchun katta e’tibor qaratadi.
KISA mamlakatda internet xavfsizligi to‘g‘risidagi qonunchilikni ishlab chiqishda va
tadbirlarni muvofiqlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
5. Yaponiya.
Yaponiyada kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda National Center
of Incident Readiness and Strategy for Cybersecurity (NISC) faoliyat ko‘rsatadi. Ushbu
tashkilot davlat va tijorat sektori uchun axborot xavfsizligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Yaponiyada kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda IT va AI
texnologiyalari yordamida kiber tahdidlarni prognozlash va ularni oldini olish usullari
ishlab chiqilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
28
Natijalar
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, kiberjinoyatchilikka qarshi kurashning
samaradorligi bevosita huquqiy asoslarning mustahkamligiga bog‘liq. Ko‘plab
davlatlar kiberjinoyatlarni jinoyat kodeksiga kiritgan bo‘lsa-da, ularga qarshi
kurashda xalqaro hamkorlikning kuchaytirilishi lozim. Shu bilan birga,
kiberjinoyatlarning yangi turlari paydo bo‘layotgani sababli mavjud qonunchilik
doimiy yangilanishni talab etmoqda.
Eng rivojlangan davlatlar tajribasi kiberjinoyatchilikka qarshi kurashni samarali olib borish
uchun quyidagilarni tavsiya etadi:
Kuchli huquqiy asoslar va kiberxavfsizlik bo‘yicha maxsus qonunlar joriy etish;
Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi yaqin hamkorlik;
Sun’iy intellekt va boshqa yangi texnologiyalardan keng foydalanish;
Xalqaro hamkorlik va axborot almashinuvi orqali tajriba va resurslarni
birlashtirish; Axborot xavfsizligi markazlarini tashkil etish va ularni doimiy ravishda
rivojlantirib borish.
Bu yondashuvlar O‘zbekistonda kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda
foydalanilishi mumkin bo‘lgan samarali model sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin.
O‘zbekistonga olib kirilishi mumkin bo‘lgan kiberjinoyatchilikka qarshi kurash
yo‘nalishlari quyidagi asosiy sohalarni o‘z ichiga oladi. Bu yondashuvlar xalqaro
tajriba va kiberxavfsizlikni rivojlantirish borasidagi zamonaviy ehtiyojlar asosida
tanlangan.
1.
Huquqiy Asoslarni Takomillashtirish.
Kiberjinoyatchilikka qarshi samarali kurash
uchun O‘zbekistonda huquqiy tizimni kuchaytirish zarur:
Maxsus kiberjinoyatlar to‘g‘risidagi qonunlar: Eng rivojlangan davlatlarda
mavjud bo‘lgan Computer Fraud and Abuse Act kabi qonunchilik asoslarini yaratish.
Bu qonunlar kiberjinoyatlarning turli shakllarini, jumladan, ruxsatsiz kirish,
ma’lumotlarni o‘g‘irlash, zarar yetkazish kabi holatlarni qamrab oladi.
Jinoiy javobgarlik tizimini kengaytirish: Yangi turdagi kiberjinoyatlarni qonuniy
tartibga solish va jinoyatchilarni aniqlashda jazo choralarini kuchaytirish.
2.
Maxsus kiberxavfsizlik markazlarini tashkil etish
.
O‘zbekiston sharoitida
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish uchun davlat va xususiy sektor bilan
ishlaydigan kiberxavfsizlik markazlarini tashkil etish quyidagi yo‘nalishlarda
samaradorlikni oshiradi:
Davlat Kiberxavfsizlik Markazi: AQShning CISA yoki Buyuk Britaniyaning
NCSC tajribasidan foydalangan holda, barcha davlat organlari va muhim
infratuzilmalarni nazorat qiluvchi kiberxavfsizlik markazini yaratish.
Favqulodda vaziyatlarda choralar ko‘ruvchi maxsus guruh: Xavfsizlik
hodisalariga tezkor javob beruvchi IT mutaxassislarini tayyorlash.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
29
3.
Davlat va xususiy sektor hamkorligi.
O‘zbekistonda davlat va xususiy sektor
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish orqali kiberxavfsizlikni yanada
yaxshilash mumkin:
Axborot almashinuv tizimlari: Xususiy va davlat sektoridagi tashkilotlar
o‘rtasida kiberhujumlar, tahdidlar va yangiliklar haqidagi ma’lumotlarni tezkor
almashish tizimini yaratish.
Xavfsizlik standartlari va sertifikatlash: Kompaniyalarga kiberxavfsizlik bo‘yicha
yuqori standartlarni joriy etishni talab qiluvchi standartlar va sertifikatlash tizimlarini
rivojlantirish.
4.
Zamonaviy Texnologiyalardan Foydalanish.
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda
texnologiyalar katta ahamiyatga ega bo‘lib, quyidagi yo‘nalishlarda
foydalanish mumkin:
Sun’iy intellekt va mashina o‘rganish: Kiberjinoyatlarni aniqlash,
prognozlash
va tahdidlarni o‘z vaqtida bartaraf etishda sun’iy intellekt
texnologiyalaridan foydalanish.
Kiberxavfsizlik
uchun
blockchain
texnologiyalari:
Blockchain
texnologiyalaridan foydalanish orqali axborot tizimlari xavfsizligini mustahkamlash.
5.
Xalqaro Hamkorlikni Kuchaytirish.
Kiberjinoyatchilik
global
muammo
hisoblanganligi sababli, O‘zbekiston quyidagi sohalarda xalqaro hamkorlikni
rivojlantirishi lozim:
Interpol va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik: Kiberjinoyatchilarni
qidirish va ushlashda Interpol va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro ma’lumot
almashish.
Kiberxavfsizlik bo‘yicha xalqaro tajriba almashish dasturlari: Xodimlarni
xorijiy kiberxavfsizlik agentliklarida o‘qitish va tajriba almashishni tashkil etish.
6.
Jamiyatda Kiberxavfsizlik Savodxonligini Oshirish.
Kiberjinoyatchilikka qarshi
samarali kurash uchun aholining bilim va malakasini oshirish zarur:
Aholi uchun o‘quv dasturlari: Kiberxavfsizlikka oid asosiy tushunchalarni
o‘rgatuvchi dasturlarni joriy etish, xususan, o‘qituvchilar va talabalar uchun maxsus
kurslarni taklif qilish.
Xodimlar uchun muntazam trening va seminarlar: Korxona va tashkilotlar
xodimlari uchun kiberxavfsizlikka oid muntazam trening va seminarlarni o‘tkazish,
ularning zararli dasturlardan himoyalanish ko‘nikmalarini oshirish.
7.
Kiberjinoyatchilikka Qarshi Infratuzilmani Rivojlantirish.
Kiberjinoyatchilikka qarshi
samarali kurashish uchun texnik infratuzilma va texnologik vositalarni
rivojlantirish zarur:
Yuqori texnologiyali axborot xavfsizligi tizimlari: O‘zbekiston sharoitida
muhim infratuzilmalarni himoya qilish uchun xavfsizlik tizimlarini, ayniqsa davlat
sektoridagi axborot tizimlarini modernizatsiya qilish
.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
30
Muhokama
Kiberjinoyatchilikning global muammoga aylanishi bu sohada xalqaro
hamkorlik va axborot almashinuvini kuchaytirish zaruratini taqozo etadi. Ayrim
davlatlarda bu borada samarali tajriba shakllangan, biroq xalqaro darajada
integratsiyalashuv hozircha sust. Shu sababli, har bir davlat o‘z qonunchiligini
takomillashtirish va yangi texnologiyalarni tatbiq etish orqali kiberjinoyatchilikka
qarshi kurashish choralari ko‘rishi kerak.
Qo`shimcha ma`lumot:
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashning huquqiy jihatlari
1.
Kiberjinoyatchilik zamonaviy dunyoda tez rivojlanayotgan muammolardan
biri bo‘lib, u davlat, xususiy sektor va jamoatchilik uchun xavfsizlik va axborot
sirlarini himoya qilishda katta tahdid tug‘diradi. Kiberjinoyatlar orasida shaxsiy
ma’lumotlarni o‘g‘irlash, kompyuter tarmoqlariga ruxsatsiz kirish, xakerlik,
firibgarlik va boshqa jinoyatlar keng tarqalgan. Shu sababli, ushbu muammoning
huquqiy jihatlarini tahlil qilish va huquqiy asoslarni mustahkamlash muhim vazifa
hisoblanadi.
2.
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashning huquqiy jihatlari
a)
Huquqiy asoslarni yaratish
Kiberjinoyatchilik bilan kurashish uchun har bir davlatda mustahkam huquqiy
asoslar yaratilishi zarur. Bunda kiberjinoyatlar turli toifalarga bo‘linadi: ruxsatsiz
kirish, firibgarlik, axborot tizimlariga zarar yetkazish va ma’lumotlarni o‘g‘irlash.
Jinoyat kodeksi va axborot xavfsizligiga oid maxsus qonunlar kiritilishi kerak.
b)
Xalqaro hamkorlik
Kiberjinoyatchilikning global xususiyati sababli, davlatlararo hamkorlik
kiberjinoyatlarga qarshi samarali kurash uchun muhimdir. Bu Interpol, Europol va
boshqa xalqaro tashkilotlar orqali ma’lumot almashish, jinoyatchilarni izlashda
yordam beradi.
Xalqaro konvensiyalar, xususan, Budapesht Kiberjinoyatchilik Konvensiyasi,
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda xalqaro qonunchilik asosini yaratadi.
O‘zbekiston ushbu konvensiyaga qo‘shilish orqali global hamkorlikni kuchaytirishi
mumkin.
c)
Kiberxavfsizlik agentliklari
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda maxsus agentlik va organlarning tashkil
etilishi katta ahamiyatga ega. Masalan, AQShda Cybersecurity and Infrastructure
Security Agency (CISA), Buyuk Britaniyada National Cyber Security Centre (NCSC)
faoliyat ko‘rsatadi.
O‘zbekistonda ham shunga o‘xshash markazlarni tashkil etish orqali davlat va
xususiy sektor kiberxavfsizligini ta’minlash samaradorligini oshirish mumkin.
d)
Davlat va xususiy sektor hamkorligi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
31
Rivojlangan davlatlarda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik
kiberjinoyatlarga qarshi kurashda samaradorlikni oshiradi. O‘zbekistonda davlat
organlari va kompaniyalar o‘rtasida axborot xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha maxsus
kelishuvlar va hamkorlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish zarur.
e)
Axborot xavfsizligi standartlari
Kompaniyalarga axborot xavfsizligi bo‘yicha xalqaro standartlarga
moslashishni talab qilish kerak. ISO/IEC 27001 kabi standartlar xodimlar va
infratuzilmani xavfsiz saqlashda muhimdir.
Standartlarni qabul qilish orqali mamlakatda kiberjinoyatchilikka qarshi
kurashish uchun kuchli asos yaratiladi.
3.
Kiberjinoyatchilikning Huquqiy Tasnifi
Kiberjinoyatlar turli shakllarda namoyon bo‘ladi va ularning huquqiy jihatdan
to‘g‘ri tasnifi juda muhim:
Kiberfiribgarlik: Internet orqali moliyaviy firibgarlik qilish, yolg‘on
ma’lumotlar tarqatish orqali mablag‘ o‘g‘irlash.
Ruxsatsiz kirish: Axborot tizimlariga ruxsatsiz kirib, maxfiy ma’lumotlarni
o‘g‘irlash yoki ularga zarar yetkazish.
Kiberxakerlik: Kompyuter tizimlarini buzish, dasturlarni manipulyatsiya qilish.
Axborot xavfsizligi buzilishlari: Tashkilot yoki jismoniy shaxslarning shaxsiy
ma’lumotlariga tajovuz qilish, ularni boshqa maqsadlarda ishlatish.
4.
O‘zbekiston uchun Tavsiyalar
a)
Huquqiy me’yorlarni mustahkamlash
Kiberjinoyatlarga oid milliy qonunchilikni xalqaro standartlarga moslashtirish.
Computer Fraud and Abuse Act kabi maxsus qonunchilik asoslarini ishlab
chiqish va kiberjinoyatlar uchun alohida javobgarlik turlarini joriy etish.
b)
Kiberxavfsizlikka oid maxsus markazlarni tashkil etish
Davlat
sektoridagi
kiberjinoyatchilikka
qarshi
chora-tadbirlarni
muvofiqlashtiradigan maxsus markaz tashkil qilish.
c)
Kiberxavfsizlik bo‘yicha xodimlarni tayyorlash
Mutaxassislar tayyorlash va ularni xorijiy tajribalar bilan tanishtirish orqali
kiberjinoyatchilikka qarshi kurash salohiyatini oshirish.
d)
Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish
Interpol, Europol va Budapesht Konvensiyasiga a’zo davlatlar bilan hamkorlik
qilish orqali jinoyatchilarni qidirish va oldini olishda tajriba almashish.
Yakuniy xulosa
Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashni kuchaytirish va uni samarali yo‘lga qo‘yish
uchun huquqiy jihatlarni mustahkamlash, xalqaro hamkorlikni kengaytirish va
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarur. Shu bilan birga, davlat va xususiy
sektor o‘rtasida kiberxavfsizlikka oid doimiy hamkorlikni kuchaytirish, maxsus
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
32
markazlarni tashkil qilish va aholining kiberxavfsizlik savodxonligini oshirish
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashda ijobiy natijalar beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). Comprehensive Study on
Cybercrime. United Nations, 2013.
2.
Budapest Convention on Cybercrime. Council of Europe, 2001.
3.
National Institute of Standards and Technology (NIST). Framework for Improving Critical
Infrastructure Cybersecurity. NIST, 2018.
4.
Singer, P. W., & Friedman, A. Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to
Know. Oxford University Press, 2014.
5.
International Telecommunication Union (ITU). Global Cybersecurity Index (GCI). ITU,
2020.
6.
Clough, J. Principles of Cybercrime. Cambridge University Press, 2010.
7.
Europol. Internet Organised Crime Threat Assessment (IOCTA). Europol, 2022.
8.
Chertoff, M. Explaining Cybersecurity: The Evolution of the Cyber Threat.
Georgetown University Press, 2018.
9.
INTERPOL. (2022). Virtual Assets: Trends and Challenges in Cybercrime.
INTERPOL Cybercrime Department. URL: https://www.interpol.int
