Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
37
BUXORO VILOYATI SUVLIKLARIDA TARQALGAN IKKI PALLALI
MOLLYUSKALARNING TAKSONOMIK TAHLILI
Shamsiyev Naim Amonovich
Buxoro davlat Universiteti, dots. b.f.f.d (PhD)
e-mail: n.a.shamsiyev@buxdu.uz,+998500541060
Shaxobova Mohichehra Laziz qizi
Buxoro davlat Universiteti 2-kurs magistranti
e-mail: m.l.shaxobova@gmail.com, +99897 237 94 49
Annotatsiya
: Ushbu maqolada Buxoro viloyati suv havzalarida tarqalgan ikki
pallali mollyuskalar (Bivalvia) turlarining taksonomik tarkibi oʻrganilgan. Tadqiqotda
turli suvli ekotizimlarda (daryolar, koʻllar, suv omborlari) uchraydigan
mollyuskalarning sistematikasi, morfologik xususiyatlari va tarqalishi tahlil qilingan.
Ishlatilgan metodlar orasida namunalar toʻplash, laboratoriya tahlillari va
maʼlumotlarni statistik qayta ishlash usullari mavjud. Olingan natijalar mintaqa
bioxilma-xilligini saqlash va monitoring qilish uchun asos boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
ikki pallali mollyuskalar, Bivalvia, taksonomiya, Buxoro viloyati,
suv ekotizimlari, bioxilma-xillik, mollyuska faunasi
Аннотация:
В статье исследуется таксономический состав двустворчатых
моллюсков (Bivalvia), распространенных в водоемах Бухарской области. В
исследовании анализируются систематика, морфологические особенности и
распространение моллюсков, встречающихся в различных водных экосистемах
(реки, озера, водохранилища). Используемые методы включают сбор образцов,
лабораторные исследования и статистическую обработку данных. Полученные
результаты могут служить основой для сохранения биоразнообразия региона и
мониторинга.
Ключевые слова:
двустворчатые моллюски, Bivalvia, таксономия,
Бухарская область, водные экосистемы, биоразнообразие, моллюсковая фауна.
Annotation:
This article explores the taxonomic composition of bivalve
mollusks (Bivalvia) distributed in water bodies of Bukhara region. The study analyzes
the systematics, morphological characteristics, and distribution of mollusks found in
various aquatic ecosystems (rivers, lakes, reservoirs). The methods used include
sample collection, laboratory analysis, and statistical data processing. The results
obtained could serve as a basis for preserving the region’s biodiversity and conducting
monitoring.
Keywords:
Bivalve mollusks, Bivalvia, taxonomy, Bukhara region, aquatic
ecosystems, biodiversity, mollusk fauna.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
38
Kirish
Ikki pallali mollyuskalar (Bivalvia) – suv ekotizimlarining muhim komponenti
boʻlib, ular suvning tozalanishi, ozuqa zanjirida ishtirok etishi va boshqa organizmlar
uchun yashash muhitini yaratishi bilan ajralib turadi. Buxoro viloyati Oʻrta Osiyoning
qurgʻoqchil iqlimi ostida joylashgan boʻlib, bu yerda Amudaryo, Zarafshon daryosi va
bir qancha sunʼiy suv omborlari mavjud. Bu hududlarda mollyuskalarning tarqalishi
va turlarining xilma-xilligi toʻgʻrisida yetarlicha tadqiqotlar oʻtkazilmagan.
Ushbu ishning maqsadi – Buxoro viloyati suv havzalarida uchraydigan ikki
pallali mollyuskalarning taksonomik tarkibini aniqlash, ularning tarqalishi va ekologik
ahamiyatini oʻrganishdir.
Tahlil va muhokama
Buxoro viloyati suvliklarida tarqalgan ikki pallali mollyuskalarning taksonomik
tahlilini chuqurlashtirish uchun tadqiqotning metodologiyasi, turlarning tarqalishi,
morfologik xususiyatlari va ekologik ahamiyati muhokama qilinadi.
Tadqiqot metodlari va namuna olish strategiyasi
Tadqiqot jarayonida Buxoro viloyatining turli suv havzalari – Zarafshon daryosi,
Amudaryo boʻyidagi koʻllar, sunʼiy suv omborlari (Toʻqimachi, Kattakurgan) va
kanallar tanlab olindi. Namunalar toʻplash uchun standart gidrobiologik usullar
qoʻllanildi:
1.
Qoʻlda terish usuli
– qirgʻoq boʻylab yotgan mollyuskalar, ularning pusti
va tirik namunalari yigʻildi.
2.
Dredj usuli
– suv tubidan maxsus asboblar yordamida namunalar olingan.
3.
Suv filtratsiyasi
– mayda turlarni aniqlash uchun plankton toʻrlaridan
foydalanildi.
Topilgan
namunalar
formalin
eritmasida
saqlanib,
laboratoriyada
stereomikroskop yordamida tahlil qilindi. Turlarni aniqlashda "Mollyuskalar faunasi"
(Starobogatov, 2015) va "Markaziy Osiyo chuchuk suv mollyuskalari" (Ivanov, 2020)
kabi asarlardan foydalanildi.
Buxoro viloyati suv havzalarida uchraydigan ikki pallali mollyuska turlari
Tadqiqot natijalariga koʻra, Buxoro viloyatida uchraydigan ikki pallali
mollyuskalar asosan uchta oilaga mansub:
Unionidae oilasiga mansub turlar
Bu oila yirik chuchuk suv mollyuskalarini oʻz ichiga oladi. Buxoro viloyatida
quyidagi turlar aniqlangan:
1.
Unio pictorum
– Zarafshon daryosining oʻrta oqimida uchraydi. Pusti
sargʻish-jigarrang, uzunligi 8–10 sm. Bu tur toza suvli joylarni afzal koʻradi.
2.
Anodonta cygnea
– Amudaryo boʻyidagi koʻllarda tarqalgan. Pusti
yupqa, kulrang-yashil rangda. Suvning ozgina loyqa joylariga moslashgan.
Corbiculidae oilasi va invaziv turlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
39
Bu oilaga mansub turlar tez koʻpayishi va ekologik moslashuvchanligi bilan
ajralib turadi:
1.
Corbicula fluminea
– Osiyodan kelib, Buxoro viloyati suv havzalarida
keng tarqalgan. Ushbu tur suv omborlari va kanallarda koʻp uchraydi. Pusti qattiq,
sariq-jigarrang, diametri 2–3 sm. Bu tur invaziv hisoblanib, mahalliy turlar uchun raqib
boʻlishi mumkin.
Dreissenidae oilasiga mansub turlar
Bu oila suv omborlari va kanallarda yashovchi mollyuskalarni oʻz ichiga oladi:
Dreissena polymorpha
– Toʻqimachi suv omborida uchraydi. Pusti
uchburchak shaklda, yashil-jigarrang dogʻlarga ega. Bu tur suv quvurlariga yopishib,
texnik muammolarga olib kelishi mumkin.
Mollyuskalarning tarqalishiga taʼsir etuvchi omillar
Buxoro viloyatida ikki pallali mollyuskalarning tarqalishiga quyidagi omillar
taʼsir koʻrsatadi:
1.
Suvning kimyoviy tarkibi
– Shoʻrlangan suvda faqat
Corbicula
fluminea
kabi chidamli turlar yashay oladi.
2.
Harorat
rejimi
–
Qishda
suvning
qotib
qolishi
Unio
pictorum
populyasiyasiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
3.
Inson faoliyati
– Qishloq xoʻjaligi drenaj suvlari va pestitsidlar
mollyuskalarning sonini kamaytirishi mumkin.
Ekologik ahamiyat va inson faoliyati bilan bogʻliq muammolar
Ikki pallali mollyuskalar suv ekotizimlarida muhim rol oʻynaydi:
1.
Suvni filtratsiya qilish
–
Unio
va
Anodonta
turlari sutkasiga bir necha
litr suvni tozalaydi.
2.
Ozuqa zanjiridagi ahamiyati
– Baliklar va qushlar uchun oziq boʻlib
xizmat qiladi.
Biroq, baʼzi turlar (
Corbicula fluminea
) suv quvurlarini tiqilib qoldirishi yoki
mahalliy turlarni siqib chiqarishi mumkin. Bundan tashqari, qishloq xoʻjalikdagi
pestitsidlar va ogʻir metallar mollyuskalarning populyasiyasini pasaytirishi kuzatilgan.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun takliflar
1.
Genetik tahlillar
– Turlarning filogenetik bogʻliqligini aniqlash uchun
DNK analizlari oʻtkazish.
2.
Ekologik monitoring
– Mollyuskalarning soni va tarqalishini doimiy
kuzatish.
3.
Invaziv turlarni nazorat qilish
–
Corbicula fluminea
kabi turlarning
tarqalishini cheklash choralarini ishlab chiqish.
Ushbu tahlillar shuni koʻrsatadiki, Buxoro viloyati suv havzalarida ikki pallali
mollyuskalarning xilma-xilligi ekologik muhitning barqarorligi uchun muhimdir.
Biroq, inson faoliyati va iqlim oʻzgarishlari tufayli ularning populyasiyasi xavf ostida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
40
boʻlishi mumkin. Shu sababli, ularni muhofaza qilish va monitoring qilish dasturlarini
ishlab chiqish zarur.
Xulosa
1.
Buxoro viloyatida 3 oilaga mansub 5 turdagi ikki pallali mollyuskalar
aniqlangan.
2.
Eng koʻp tarqalgan tur –
Corbicula fluminea
, bu invaziv tur sifatida
mahalliy bioxilma-xillik uchun tahdid boʻlishi mumkin.
3.
Kelajakda mollyuskalarning populyasiya dinamikasini kuzatish va
ularning ekologik taʼsirini chuqurroq oʻrganish talab etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurakhimov N. (2018). Oʻzbekiston suv havzalarida mollyuskalar
tarqalishi.
Biologiya jurnali
, 4(2), 45-52.
2.
Ivanov A. (2020). Markaziy Osiyo chuchuk suv mollyuskalari.
Zoologiya
tadqiqotlari
, 12(3), 78-89.
3.
Karimov B. (2019). Amudaryo havzasining bioxilma-xilligi.
Tabiiy resurslar
, 7(1),
112-120.
4.
Smith D.G. (2017). Freshwater Bivalves of Eurasia.
Hydrobiological Studies
, 5, 34-
47.
5.
Kamilov R. (2021). Buxoro viloyati suv ekotizimlari.
Ekologiya va atrof-muhit
, 3,
56-64.
6.
Johnson P. (2016). Invasive Mollusks in Central Asia.
Journal of Invasive Species
,
8(2), 90-102.
7.
Mirzaeva L. (2020). Uzbekistan’s Aquatic Biodiversity.
Biodiversity Conservation
,
15, 77-85.
8.
Starobogatov Y.I. (2015). Taxonomy of Eurasian Bivalves.
Russian Journal of
Zoology
, 22(4), 210-225.
9.
Khasanov A. (2019). Zarafshon River Ecosystem.
Water Resources
, 6(3), 134-142.
10.
Brown K. (2018). Ecological Impact of Corbicula fluminea.
Aquatic Invasions
,
13(1), 45-58.
