Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
32
BUXORO VILOYATI SUVLIKLARIDA TARQALGAN IKKI PALLALI
MOLLYUSKALARNING AHAMIYATI
Shamsiyev Naim Amonovich
Buxoro davlat Universiteti, dots. b.f.f.d (PhD)
e-mail: n.a.shamsiyev@buxdu.uz,+998500541060
Shaxobova Mohichehra Laziz qizi
Buxoro davlat Universiteti 2-kurs magistranti
e-mail: m.l.shaxobova@gmail.com, +99897 237 94 49
Annotatsiya
:Ushbu maqolada Buxoro viloyati suv havzalarida tarqalgan ikki
pallali mollyuskalar (Bivalvia) turlari, ularning ekologik ahamiyati, iqtisodiy qiymati
va atrof-muhitga taʼsiri tahlil qilinadi. Mollyuskalar suv ekotizimlarida filtrator sifatida
suv tozalash, baliqlar va suv qushlari uchun ozuqa manbai boʻlishi, shuningdek, inson
faoliyatida qoʻllanilishi jihatlari koʻrib chiqiladi. Maqolada Buxoro viloyati
suvliklarida uchraydigan mollyuska turlari, ularning tarqalishi va ularni muhofaza
qilish choralari haqida maʼlumotlar keltirilgan.
Kalit soʻzlar
: Buxoro viloyati, ikki pallali mollyuskalar, Bivalvia, suv
ekotizimlari, biofiltrator, biologik xilma-xillik, atrof-muhit muhofazasi.
Аннотация:
В статье анализируются виды двустворчатых моллюсков
(Bivalvia), распространенные в водоемах Бухарской области, их экологическое
значение, экономическая ценность и влияние на окружающую среду. Моллюски
в водных экосистемах выполняют роль фильтраторов, очищая воду, являются
источником пищи для рыб и водоплавающих птиц, а также рассматриваются их
применения в человеческой деятельности. В статье представлены данные о
распространении моллюсков в водоемах Бухарской области и мерах их охраны.
Ключевые слова:
Бухарская область, двустворчатые моллюски, Bivalvia,
водные экосистемы, биофильтраторы, биологическое разнообразие, охрана
окружающей среды.
Annotation:
This article analyzes the species of bivalve mollusks (Bivalvia)
distributed in water bodies of the Bukhara region, their ecological importance,
economic value, and impact on the environment. Mollusks serve as biofilters in aquatic
ecosystems, purifying water, providing a food source for fish and waterfowl, and have
various applications in human activities. The article provides information on the
distribution of mollusk species in Bukhara's water bodies and the measures for their
conservation.
Keywords:
Bukhara region, bivalve mollusks, Bivalvia, aquatic ecosystems,
biofilters, biodiversity, environmental protection.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
33
Kirish
Buxoro viloyati Oʻrta Osiyoning qurgʻoqchil iqlimli hududlaridan biri boʻlib, bu
yerda cheklangan suv resurslari mavjud. Viloyatda Amudaryo, Zarafshon daryosi va
ularning irmoqlari, shuningdek, bir qancha suv omborlari va kanallar mavjud. Bu suv
havzalarida turli suv organizmlari, jumladan, ikki pallali mollyuskalar (Bivalvia)
yashaydi. Ikki pallali mollyuskalar suv ekotizimlarida muhim rol oʻynaydi, chunki ular
suvni tozalash, ozuqa zanjirida ishtirok etish va hatto inson faoliyatida xom ashyo
sifatida ishlatilishi bilan ajralib turadi.
Ushbu maqolada Buxoro viloyati suvliklarida uchraydigan ikki pallali
mollyuskalar turlari, ularning tarqalishi, ekologik ahamiyati va inson faoliyatidagi
oʻrni muhokama qilinadi. Shuningdek, ularni muhofaza qilish va ularning resurslaridan
oqilona foydalanish yoʻllari haqida fikr yuritiladi.
Tahlil va Muhokama
Buxoro viloyati suv havzalarida ikki pallali mollyuskalarning tarqalishi va
ahamiyatini tushunish uchun ularning turlari, ekologik rolini, iqtisodiy qiymatini va
hozirgi kundagi muammolarini chuqurroq koʻrib chiqish kerak. Ushbu boʻlimda
Buxoro viloyatidagi suv ekotizimlarida uchraydigan asosiy ikki pallali mollyuska
turlari, ularning funksiyalari, inson faoliyatiga taʼsiri va ularni muhofaza qilishning
dolzarb masalalari muhokama qilinadi.
Buxoro Viloyati Suvliklarida Tarqalgan Asosiy Ikki Pallali Mollyuska
Turlari
Buxoro viloyatining suv havzalarida, jumladan Amudaryo, Zarafshon daryosi,
suv omborlari va kanallarda turli ikki pallali mollyuska turlari uchraydi. Ularning
tarqalishi suvning tuzliligi, harorati, oqim tezligi va atrof-muhit sharoitlariga bogʻliq.
Eng koʻp uchraydigan turlardan biri
Dreissena
polymorpha
(Zebra
mollyuskasi) boʻlib, u asosan Amudaryo va uning irmoqlarida, shuningdek, suv
omborlarida keng tarqalgan. Bu tur invaziv hisoblanadi va suv quvurlariga, kemalar
ostiga yopishib, texnik muammolarga sabab boʻlishi mumkin. Biroq, u suvni filtrlab
tozalashda muhim rol oʻynaydi.
Unio pictorum
kabi chuchuk suv mollyuskalari Zarafshon daryosi havzasida
uchraydi. Ular nisbatan toza suvli joylarni afzal koʻradi va suv ekotizimida biofiltrator
sifatida ishlaydi.
Corbicula fluminea
esa kanallar va suv omborlarida tez koʻpayadigan tur
boʻlib, u ham suvni tozalashda ishtirok etadi, lekin baʼzan mahalliy turlar uchun raqib
boʻlib qolishi mumkin.
Bundan tashqari,
Anodonta
va
Sphaerium
kabi turlar ham Buxoro viloyati
suvlarida uchraydi, ammo ularning populyatsiyasi suvning ifloslanishi va qurib qolishi
tufayli kamayib bormoqda.
Ikki Pallali Mollyuskalarning Ekologik Ahamiyati
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
34
Ikki pallali mollyuskalar suv ekotizimlarida juda muhim funksiyalarni bajaradi.
Ularning
asosiy
rollaridan
biri
biofiltratorlik
dir.
Mollyuskalar
suvdan
mikroorganizmlar, organik qoldiqlar va planktonlarni filtrlab, suvning shaffofligini
oshiradi. Masalan, bir molyuska kuniga bir necha litr suvni tozalay oladi, bu esa yirik
populyatsiyalar boʻlganda suv havzasining umumiy sifatini sezilarli darajada
yaxshilaydi.
Ikkinchidan, ular
oziq-ovqat zanjirining muhim halqasi
hisoblanadi.
Mollyuskalar baliqlar, qushlar va hatto baʼzi sutemizuvchilar uchun ozuqa manbai
boʻlib xizmat qiladi. Masalan, baliqchilikda molyuskalar bilan oziqlanadigan baliqlar
(masalan, sazan) muhim iqtisodiy ahamiyatga ega.
Uchinchidan, ular
biologik indikator
sifatida ishlatiladi. Ayrim mollyuska
turlari suvning ifloslanish darajasiga sezgir boʻlib, ularning populyatsiyasining
oʻzgarishi atrof-muhit muammolari haqida ogohlantiradi. Agar suvda ogʻir metallar
yoki kimyoviy moddalar koʻpaygan boʻlsa, mollyuskalar soni keskin kamayishi yoki
ularning qobiqlarining deformatsiyasi kuzatilishi mumkin.
Iqtisodiy Ahamiyati va Inson Faoliyatidagi Oʻrni
Ikki pallali mollyuskalar nafaqat tabiat, balki inson faoliyati uchun ham foydali
boʻlishi mumkin.
Qishloq xoʻjaligida
ular baliqlar uchun tabiiy yem sifatida ishlatiladi. Baʼzi
fermer xoʻjaliklarida maxsus ravishda mollyuskalar yetishtirilib, baliqchilikda
foydalaniladi.
Sanoat sohasida
mollyuska qobigʻidan qurilish materiallari, bezak buyumlari
va hatto tibbiyotda ishlatiladigan moddalar olinishi mumkin. Masalan, qadim
zamonlarda mollyuska qobigʻidan marvarid va boshqa ziynat buyumlari yasalgan.
Biroq, mollyuskalarning haddan tashqari koʻchirilishi yoki ular yashaydigan suv
havzalarining
buzilishi
ularning
populyatsiyasini
qisqartirishi
mumkin.
Shuningdek,
invaziv turlar
(masalan, Dreissena polymorpha) mahalliy ekotizimlarga
zarar yetkazishi mumkin.
Buxoro Viloyatida Ikki Pallali Mollyuskalarni Muhofaza Qilish
Muammolari
Buxoro viloyatida suv resurslarining cheklanganligi, qishloq xoʻjaligida
pestitsidlar va kimyoviy oʻgʻitlarning koʻp ishlatilishi, shuningdek, sanoat chiqindilari
suv havzalarini ifloslantirmoqda. Bu esa mollyuskalarning yashash sharoitini
qiyinlashtirmoqda.
Boshqa muammo –
suvning qurib qolishi
. Iqlim oʻzgarishi va suvning
notoʻgʻri boshqarilishi tufayli koʻplab chuchuk suv havzalari qurib ketmoqda, bu esa
mollyuskalarning tabiiy yashash joylarini yoʻq qilmoqda.
Mollyuskalarni muhofaza qilish uchun quyidagi choralar koʻrilishi kerak:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
35
1.
Suv havzalarini ifloslantirishning oldini olish
– sanoat va qishloq
xoʻjaligi chiqindilarini toʻgʻri tozalash.
2.
Ekologik monitoringni kuchaytirish
– mollyuska populyatsiyasini
doimiy kuzatib borish.
3.
Invaziv turlarni nazorat qilish
– chet el turlarining tarqalishini oldini
olish.
4.
Atrof-muhitni muhofaza qilish dasturlarini ishlab chiqish
– mahalliy
aholini suv resurslaridan oqilona foydalanishga oʻrgatish.
Buxoro viloyati suvliklarida tarqalgan ikki pallali mollyuskalar suv
ekotizimlarining barqarorligi uchun juda muhimdir. Ular suvni tozalash, ozuqa
zanjirini saqlash va hatto iqtisodiy foyda keltirish jihatidan ahamiyatga ega. Biroq,
atrof-muhit muammolari, suvning ifloslanishi va iqlim oʻzgarishi tufayli ularning
populyatsiyasi xavf ostida.
Mollyuskalarni saqlab qolish uchun qatʼiy ekologik choralar koʻrilishi,
jumladan, suv havzalarini muhofaza qilish, ifloslanishni kamaytirish va aholini atrof-
muhitni muhofaza qilish boʻyicha oʻqitish zarur. Faqatgina barqaror foydalanish va
muhofaza choralari yordamida bu noyob organizmlarni kelajak avlodlar uchun saqlab
qolish mumkin.
Xulosa
Buxoro viloyati suvliklarida tarqalgan ikki pallali mollyuskalar suv
ekotizimlarining barqarorligida muhim rol oʻynaydi. Ular nafaqat suvni tozalash, balki
ozuqa zanjirida ham ahamiyatli oʻrin tutadi. Biroq, atrof-muhit muammolari va inson
faoliyati tufayli ularning populyasiyasi xavf ostida boʻlishi mumkin. Shu sababli,
mollyuskalarni muhofaza qilish va ularning resurslaridan oqilona foydalanish uchun
ekologik chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1.
Alimov A.F. (2006).
Freshwater Bivalves of Russia
. Nauka Publ.
2.
Starobogatov Y.I. (1994).
Mollusks of Central Asia
. Hydrobiological Journal.
3.
Zhadin V.I. (1965).
Freshwater Mollusks of the USSR
. Academy of Sciences
Press.
4.
Kamilov B.G. (2010).
Aquatic Ecosystems of Uzbekistan
. Tashkent University
Press.
5.
Khodjaev A. (2015).
Biodiversity of Bukhara Water Bodies
. Journal of Ecology,
12(3), 45-52.
6.
Mirzaev U. (2018).
Impact of Pollution on Aquatic Mollusks in Zarafshan River
.
Hydrobiology, 7(2), 33-40.
7.
Karimov B. (2019).
Economic Use of Mollusks in Uzbekistan
. Agricultural
Science, 5(1), 78-85.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
36
8.
Yusupova M. (2020).
Conservation of Freshwater Biodiversity in Arid Regions
.
Nature Conservation, 8(4), 112-120.
9.
Rakhimov I. (2021).
Invasive Species in Bukhara Water Systems
. Ecological
Monitoring, 9(2), 55-63.
10.
Shodmonov E. (2022).
Sustainable Use of Aquatic Resources in Central Asia
.
Water Resources, 14(1), 23-30.
