Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
187
MUAYYAN PSIXOTERAPEVTIK YONDASHUVLARNING
PSIXOSOMATIK BUZILISHLARGA IJOBIY TA’SIRI
Shodiyeva Feruza Beshimovna
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot instituti. Buxoro.
O’zbekiston. e-mail:
Annotatsiya.
Ushbu maqolada turli psixoterapevtik yondashuvlarning
psixosomatik buzilishlarni davolash va yengillashtirishdagi samaradorligi tahlil
qilingan. Psixosomatik buzilishlar – bu psixik omillar ta’sirida yuzaga keladigan yoki
kuchayadigan somatik kasalliklar bo‘lib, ularni davolashda integrativ yondashuv
muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot doirasida kognitiv-harakat psixoterapiyasi, psixoanalitik
yondashuv, gestalt terapiya, hamda mindfulness asosidagi stressni kamaytirish
(MBSR) metodlarining ta’siri ko‘rib chiqildi. Ilmiy adabiyotlar tahlili ushbu usullar
bemorlarning simptomlarini kamaytirish, hissiy holatni barqarorlashtirish va
sog‘lomlashtirish jarayoniga ijobiy hissa qo‘shishini ko‘rsatdi. Ayniqsa, bemorning
individual xususiyatlarini hisobga olgan holda tanlangan psixoterapevtik yondashuvlar
samaradorligi yuqori bo‘lishi aniqlangan. Maqola yakunida psixosomatik buzilishlarni
davolashda ko‘p yo‘nalishli va shaxsga yo‘naltirilgan psixoterapiya zarurligi asoslab
beriladi.
Kalit so’zlar:
Psixoterapiya, psixosomatik buzilishlar, muayyan psixoterapevtik
yondashuvlar, kognitiv-hulqiy terapiya, gestalt terapiya, psixoanalitik yondashuv.
ПОЛОЖИТЕЛЬНОЕ ВЛИЯНИЕ ОПРЕДЕЛЕННЫХ
ПСИХОТЕРАПЕВТИЧЕСКИХ ПОДХОДОВ НА
ПСИХОСОМАТИЧЕСКИЕ НАРУШЕНИЯ
Шодиевa Ферузa Бешимовнa
Бухарский государственный медицинский институт имени Абу Али ибн
Сино. Бухара, Узбекистан. e-mail:
Аннотация.
В данной статье анализируется эффективность различных
психотерапевтических подходов в лечении и облегчении психосоматических
расстройств. Психосоматические расстройства — это соматические заболевания,
возникающие или усиливающиеся под влиянием психических факторов, в
лечении которых важную роль играет интегративный подход. В рамках
исследования
рассматривалось
влияние
когнитивно-двигательной
психотерапии, психоаналитического подхода, гестальтотерапии, а также
методов снижения стресса на основе сознательности (MBSR). Анализ научной
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
188
литературы показал, что эти методы вносят положительный вклад в процесс
уменьшения симптомов, стабилизации эмоционального состояния и
оздоровления
пациентов.
В
частности,
было
установлено,
что
психотерапевтические подходы, выбранные с учетом индивидуальных
особенностей пациента, обладают высокой эффективностью. В конце статьи
обосновывается
необходимость
многопрофильной
и
личностно-
ориентированной психотерапии в лечении психосоматических расстройств.
Ключевые слова:
Психотерапия, психосоматические расстройства,
специфические психотерапевтические подходы, когнитивно-поведенческая
терапия, гештальт-терапия, психоаналитический подход.
POSITIVE EFFECTS OF SPECIFIC PSYCHOTHERAPEUTIC
APPROACHES ON PSYCHOSOMATIC DISORDERS
Shodiyeva Feruza Beshimovna
Bukhara State Medical Institute named after Abu Ali ibn Sino. Bukhara,
Uzbekistan. e-mail:
Annotation.
This article analyzes the effectiveness of various psychotherapeutic
approaches in treating and alleviating psychosomatic disorders. Psychosomatic
disorders are somatic diseases that arise or worsen under the influence of mental
factors, in the treatment of which an integrative approach plays an important role. The
study examined the influence of cognitive-motor psychotherapy, psychoanalytic
approach, gestalt therapy, and mindfulness-based stress reduction (MBSR) methods.
Analysis of the scientific literature showed that these methods make a positive
contribution to the process of reducing the symptoms of patients, stabilizing the
emotional state, and improving health. It has been established that the effectiveness of
psychotherapeutic approaches, selected taking into account the individual
characteristics of the patient, is especially high. At the end of the article, the need for
multidisciplinary and personality-oriented psychotherapy in the treatment of
psychosomatic disorders is substantiated.
Keywords:
Psychotherapy,
psychosomatic
disorders,
specific
psychotherapeutic approaches, cognitive-behavioral therapy, gestalt therapy,
psychoanalytic approach.
Psixosomatik buzilishlarni o‘rganish va ularning ta’siriga uchragan bemorlarga
psixologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha yo‘nalishlar orasida psixoanalitik yondashuv
o‘zining boy nazariyasi va amaliy usullari bilan alohida o‘rin egallaydi.
“Psixosomatik” atamasi birinchi marta 1922-yilda psixoanalitik F. Deych tomonidan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
189
tibbiyotda amaliy psixoanaliz sohasini belgilash jarayonida ilmiy muomalaga kiritilgan
(Ammon, 2000). Shifokorlar psixosomatik tibbiyotning keng ko‘lamli ahamiyatini tan
olar ekanlar, bu buzilishlarning shakllanish mexanizmlarini tushunish, ularning oldini
olish va psixoterapevtik davolashda psixoanalitik yondashuv imkoniyatlaridan
foydalanish zarurligini ham ta’kidlaydilar. Z. Freydning ishlari va uning g‘oyalarini
davom ettirgan izdoshlari tomonidan ilgari surilgan nazariyalar psixosomatik
buzilishlarning rivojlanishida biologik, psixologik va ijtimoiy omillarning o‘zaro
bog‘liqligiga alohida e’tibor qaratadi.
Ba’zi modellarni ko‘rib chiqamiz. Freydning 1894-1895-yillardagi asarlarida
dastlab bayon etilgan konversiya tushunchasi: "isteriyada o‘sib borayotgan
qo‘zg‘alishni somatik jarayonlarga o‘tkazish orqali bemor uchun chidab bo‘lmaydigan
tasavvurlarni zararsizlantirish sodir bo‘ladi," ruhiyatdan somatikaga "sakrash" sodir
bo‘ladi, bunda "somatik" alomat ikki vazifani bajaradi - va "mos kelmaydigan
tasavvurlar" (intilish va axloqiy bilan bog‘liq) ni boshdan kechirishdan qochishga
imkon beradi va bir vaqtning o‘zida bu nizoni yoki bu "tasavvurlarni" ifodalaydi.
Konversiya mexanizmi konsepsiyasi ruhiy va jismoniy narsalarni bog‘lashga imkon
berdi va patogen omil - affektiv ziddiyatni aniqladi. Organik simptom bu yerda psixik
tasavvurlar mazmunining bir qismi bo‘lib, ularning o‘zi psixik ishning natijasidir,
konversiya esa psixik harakat, siqib chiqarishning o‘ziga xos shakli bo‘lib,
simvolizatsiyani o‘z ichiga oladi.
Bu yondashuv psixologik tahlil orqali tushunish va davolash imkonini beradi.
Freyd tomonidan ishlab chiqilgan yana bir model esa tashvish nevrozi bilan bog‘liq
bo‘lib, u yerda tashvish holati (isteriya va obsessiv nevrozdan farqli ravishda) tahlil
jarayonida kamaymaydi va shuning uchun psixoterapiya bilan davolab bo‘lmaydigan
holat hisoblanadi. 1895-yilda Freyd bu nevrozning asosiy mexanizmini shunday
tushuntirgan: somatik jinsiy qo‘zg‘alish psixik faoliyatga o‘ta olmaydi va natijada bu
energiya patologik yo‘llar bilan namoyon bo‘ladi. Bunday holatlarda (konversiyadan
farqli ravishda), qo‘zg‘alish psixikaga kirishiga yo‘l qo‘yilmaydi va u bevosita
jismoniy alomatlar shaklida namoyon bo‘ladi. Freyd bu kabi holatlarni "xavotir
xurujining ekvivalentlari" deb atagan va ularni "aktual nevroz simptomlari" deb
belgilagan. 1898-yilda u bu toifaga qo‘rquv (xavotir) nevrozi va nevrasteniyani ham
qo‘shdi. Freyd bunday tashvish holatlarini sof somatik hodisalar deb hisoblagan – ya’ni
bu holatlarda odatda kuzatiladigan murakkab psixik jarayonlar yo‘qoladi. Freydning
shubhalariga qaramay, uning izdoshlari konversiya modeli hamda simptomlarning
ekvivalentlari haqidagi g‘oyalarni yanada rivojlantirdilar.
Psixoanalitik g‘oyalarning (masalan, ego psixologiyasi, obyektga yo‘naltirilgan
munosabatlar nazariyasi va boshqalar) rivojlanishi natijasida e’tibor simptomlarning
mazmunidan ("bu organik simptom nimani anglatadi?") ularning shakllanish jarayoni
va tarixiga ("bu simptom qanday paydo bo‘lgan?") qarab ko‘chdi (Ammon, 2000).
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
190
Psixosomatik psixologiya va tibbiyotning shakllanishi bu dastlabki o‘zaro
bog‘liqliklarni o‘rganishga katta turtki berdi. 1945-yilda Spits tomonidan olib borilgan
gospitalizm bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, agar chaqaloqlar yaqin kattalar
bilan hissiy jihatdan boy bo‘lgan jismoniy aloqadan uzoq bo‘lishsa, ular olti oydan
keyin jiddiy, qaytarilmas va hatto o‘limga olib keluvchi somatik buzilish jarayoniga
duch keladilar. Spits bu holatni anaklitik depressiya deb atagan. Asosiy jismoniy
funksiyalar va javob reaktsiyalarining shakllanishi erta davrdagi ona-bola o‘rtasidagi
hayotiy muhim hissiy va jismoniy munosabatlarga bevosita bog‘liq. Bu jarayonda bola
onaning o‘ziga nisbatan bo‘lgan munosabati va harakatlarini o‘zlashtiradi, natijada o‘z
tanasi va uning chegaralari haqidagi tasavvurni, shuningdek, tashqi va ichki dunyo
o‘rtasidagi farqni anglash qobiliyatini rivojlantiradi (Shpis, 2001).
G. Ammon o‘z tadqiqotlarida ona va bolaning psixosomatik bog‘liqligini
misollar orqali ko‘rsatadi. Unga ko‘ra, ba'zida bola psixosomatik kasallikka chalingan
bo‘lsa, ona bolaning sog‘lig‘i orqali uni o‘ziga bog‘lab turadi va bu orqali o‘zining
ambivalent (qarama-qarshi) hissiyotlarini anglashdan qochadi. 1972-yildagi
tadqiqotlarida Ammon shuni ta’kidlaydiki, bolaning psixosomatik kasalligi onaning
o‘z oilasi bilan bo‘lgan ongsiz ziddiyatlarini hal qilishda vosita sifatida ishlatiladi.
Bunday holatda, ona bolaning hissiy ehtiyojlarini o‘z shaxsiyatiga tahdid sifatida qabul
qiladi.
Shuningdek, A. Garm (1950–70 yillar) tadqiqotlarida yara kasalligi balog‘at
yoshidagi bolaning onaning jazolovchi va avtonomiyaga to‘sqinlik qiluvchi fe’l-
atvoriga nisbatan kechikkan reaksiya sifatida izohlanadi.
J. Makdugall esa "somatopsixik matritsa" tushunchasini ilgari suradi — bunda
ona va chaqaloqning tana va ruhiyati bir butun sifatida tajriba qilinadi. Bola rivojlanish
jarayonida onadan o‘z jismoniy va ruhiy "men"ini ajratib olishi zarur bo‘ladi. Agar ona
bolaning birinchi xavfsiz psixologik aloqasi va keyinchalik mustaqillikka chiqish
jarayonini yetarli qo‘llab-quvvatlamasa, bu bolaning his-tuyg‘ularni idrok etish o‘rniga
psixosomatik buzilishlar orqali ifoda etishiga — ya’ni "dezaffektatsiya"ga olib keladi
(Makdugall, 2007).
XULOSA
Psixosomatik buzilishlar insonning ruhiy va jismoniy salomatligi o‘rtasidagi
murakkab o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi. So‘nggi ilmiy izlanishlar shuni tasdiqladiki,
ba'zi psixoterapevtik yondashuvlar, masalan, kognitiv-behavioral terapiya (KBT),
psixoanalitik terapiya, gestalt terapiyasi, shaxsga yo‘naltirilgan terapiya va
mindfulness, psixosomatik buzilishlarga ega bemorlar holatini yaxshilashda muhim
ahamiyatga ega.
Adabiyotlarni tahlil qilish natijasida aniqlanganidek, bu usullar simptomlarni
kamaytirish, stressga qarshi chidamlilikni oshirish, ruhiy muvozanatni tiklash va tana-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
191
ruh uyg‘unligini ta'minlashda samarali bo‘lib, kompleks yondashuv bilan
qo‘llanilganda yanada yaxshiroq natijalarga erishiladi.
Xususan, KBT bemorlardagi noto‘g‘ri fikrlarni aniqlab, ularni sog‘lom fikrlash
bilan almashtirish orqali simptomlarni yengillashtiradi, mindfulness esa hozirgi
zamonga e'tibor qaratib, stressni kamaytirishga yordam beradi. Psixoanalitik
yondashuv esa simptomlarning ongsiz sabablarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Shu
sababli,
psixosomatik
buzilishlarni
davolashda
psixoterapevtik
yondashuvlar bemorning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda qo‘llanilishi
lozim. Ilmiy izlanishlar bu yondashuvlar klinik amaliyotda qo‘llanilganda
bemorlarning hayot sifatini yaxshilash va simptomlarni kamaytirishda samarali
ekanligini ko‘rsatmoqda. Kelgusida, bu sohada yanada chuqurroq tadqiqotlar
o‘tkazish, yondashuvlar kombinatsiyasini ishlab chiqish va individual dasturlarni
ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Аммон, Г. Психосоматическая терапия / Г. Аммон. – СПб., 2000.
2.
Макдугалл, Дж. Театры тела: Психоаналитический подход к лечению
психосоматических расстройств / Дж. Макдугалл. – М., 2007.
3.
Смаджа, К. Оператуарная жизнь: Психоаналитические исследования / К.
Смаджа. – М., 2014.
4.
Шпиц, Р. Психоанализ раннего детского возраста / Р. Шпиц. – М., 2001.
5.
Семенова Е. В., Кириллов Н. А. Этиология женского бесплодия
//Современные проблемы медицины и естественных наук. – 2018. – С. 79-83.
6.
Ernaeva G. X., Sattarov T. F., Maxamatjanova N. M. Diagnostic significance of
psychodiagnostic examinations of taekwondo players //Frontline Medical Sciences
and Pharmaceutical Journal. – 2023. – Т. 3. – №. 06. – С. 19-27.
7.
Мухаметзянова Р. О., Шагиева Э. И., Николаева Н. В. Депрессия–главная
болезнь XXI века //Сборник научных трудов молодых ученых и специалистов.
– 2022. – С. 395-39.
8.
Хаятов Р. Б., Велиляева А. С. Особенности развития и течения аффективных
расстройств при сахарном диабете //Достижения науки и образования. – 2020.
– №. 5 (59). – С. 62-64.
9.
Lustman P. J. Anxiety disorders in adults with diabetes mellitus //Psychiatric
Clinics of North America. – 1988. – Т. 11. – №. 2. – С. 419-432.
10.
Maxamatjanova N. Principles of medical and psychological care of patients with
the acquired immune deficiency syndrome //Journal of the Neurological Sciences.
– 2019. – Т. 405. – С. 128.
11.
Hamraev B., Maxamatjanova N. Study and evaluation of the possibilities of
cognitive behavioral therapy in psychosexual disorders //Центрально-азиатский
журнал образования и инноваций. – 2023. – Т. 2. – С. 4.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
192
12.
Hamraev B., Maxamatjanova N. Modern methods of treatment of sexual disorders
//Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. –
2023. – Т. 2. – №. 15. – С. 73-74.
13.
Maxamatjanova N. M., Mirxaydarova F. S., Mirxaydarova S. M. Xavotir sindromi
rivojlanishida qandli diabetning ahamiyati //Прикладные науки в современном
мире: проблемы и решения. – 2023. – Т. 2. – С. 2.
14.
Maxamatjanova N., Ibodullayev Z. Therapy of post-stroke dementia on the example
of memantine //european journal of neurology. – 111 river st, hoboken 07030-5774,
nj usa : wileY, 2020. – Т. 27. – С. 1063-1063.
15.
Surayyo, Yusuphodjayeva, and Gafurova Sabohat. "Depressive-anxiety disorders
in patients with rheumatoid arthritis and methods of their psychocorrection."
Interpretation and researches 2.3 (2023): 9-16.
16.
Гафурова С., Юсупхаджаева С. Дифференциальный анализ невротических
расстройств при синдроме раздраженного кишечника и совершенствование
медико-психологической поддержки при них //Talqin va tadqiqotlar. – 2023. –
Т. 1. – С. 19.
17.
Ibodullayev Z. R. et al. Effective psychopharmacological therapy in anxiety-
depressive disorders //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 3. – С. 241-
246.
18.
Sh G. S. Ichак ta'sirlanish sindromidagi psixoemotsional buzilishlar va unda
psixoterapevtik yordam ko'rsatish //SOLUTIONS SOLUTIONS. – 2020.
19.
Gafurova S., Yusuphodjayeva S. Differential analysis of neurotic disorders in
irritable bowel syndrome and improvement of medical psychological support in
them //Science and innovation. – 2023. – Т. 2. – №. D2. – С. 177-181.
20.
Гафурова С. Ш., Юсупходжаева С. Т. Identification of anxiety-phobic disorders
in irritable bowel syndrome and improvement of medical psychological support in
them. – 2024.
21.
Гафурова С. Ш., Юсупходжаева С. Т. Тревожно-фобические расстройства при
синдроме раздраженного кишечника и эффективность психотерапии и
психофармакотерапии при них. – 2024.
