Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
77
NEMIS VA INGLIZ TILLARIDA SOMATIK MAQOLLARNING QIYOSIY
TAHLILI
Samarqand davlat chet tillar instituti
MBT yo'nalishi 3-kurs talabasi
To'lanboyeva Oydinoy Murodjon qizi
Ilmiy rahbar:
Abduraxmanov Sirojiddin Muminkulovich
PhD (pedagogika fanlari boʻyicha falsafa doktori),
SamDCHTI dotsenti
Anotatsiya.
Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar xalqning madaniy
merosi, ijtimoiy qadriyatlari va hayotiy tajribalarini aks ettiruvchi frazeologik birliklar
sifatida alohida ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ushbu maqollar tahlil qilinib,
ularning o‘xshashliklari va farqlari ko‘rib chiqiladi. Somatik leksikaning madaniyatga
ta’siri va uning xalqning ma’naviy hayotidagi o‘rni, shuningdek, til va madaniyat
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik o‘rganiladi. Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar
tahlilida metaforik ifodalar xalqning qadriyatlari, ijtimoiy me'yorlari va madaniy
farqlarini tushunishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur tadqiqot tillararo
aloqalarni mustahkamlash va til o‘rganish jarayonida madaniyatni chuqurroq
anglashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Somatik maqollar, ingliz tili, nemis tili, madaniyat va til,
frazeologiya, metafora, madaniy qadriyatlar, tillararo taqqoslash.
Somatik maqollar, tilning eng boy va jozibador qismlaridan bo‘lib, ular
ko‘pincha inson tanasi bilan bog‘liq bo‘lgan frazeologik iboralardan iboratdir. Ushbu
maqollar faqat jismoniy holatni ifodalash bilan cheklanmaydi, balki insonning ruhiy,
hissiy va ijtimoiy tajribalarini ham aks ettiradi. Har bir xalqning tili va madaniyati
o‘ziga xosdir, shuning uchun somatik maqollarni taqqoslaganda, bir-biriga o‘xshash
jihatlar bilan birga, muhim farqlarni ham ko‘rish mumkin. Somatik leksika — bu
tilning tasviriy, metaforik va frazeologik boyligini tashkil etuvchi so‘zlar to‘plamidir,
ular asosan inson tanasining turli qismlariga, shuningdek, uning jismoniy va ruhiy
holatiga oid ifodalardan iborat. Har bir xalqning tilida somatik leksika keng tarqalgan
bo‘lib, bu orqali insonlar nafaqat jismoniy holatlarini, balki ichki dunyoqarashlarini,
qadriyatlarini va hissiy tajribalarini ifodalaydilar. Somatik leksika, shuningdek,
xalqning madaniyatiga chuqur ta'sir ko‘rsatadi, chunki u turli madaniy va ijtimoiy
omillarga asoslanadi. Madaniyat bir millatning tarixiy, ijtimoiy va axloqiy tajribalarini
aks ettiruvchi tizimdir. Tilda aks etgan somatik leksika esa xalqning madaniyati va
dunyoqarashi haqida ko‘plab ma'lumotlar beradi. Masalan, ingliz va nemis tillarida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
78
mavjud bo‘lgan somatik leksika, o‘zlarining turli ijtimoiy va madaniy kontekstlariga
ko‘ra shakllanadi va xalqning kundalik hayotiga, urf-odatlariga ta’sir qiladi.
Misol uchun, ingliz tilida "a stiff upper lip" (Ko‘ngli tog‘dek) iborasi, odatda,
kutilmagan vaziyatlarda hissiy holatni ifodalash uchun ishlatiladi. Bu ibora
britaniyaliklarning xotirjamlik va sezgir bo‘lmaslik urf-odatlarini aks ettiradi, ya'ni ular
og‘ir vaziyatlarda o‘zlarini himoya qilishga, ko‘zga ko‘rinmas qilishga intilishadi.
Nemis tilida esa "mit allen Wassern gewaschen sein" (Ko‘pni ko‘rgan, toshni yorib suv
ichgan) iborasi keng qo‘llaniladi, bu esa shaxsning ko‘p narsaga bardosh bera olish
qobiliyatini ifodalaydi. Bu ibora nemislarning kuchli va mustahkam xarakterga bo‘lgan
e'tiqodlarini ko‘rsatadi. Somatik leksika va madaniyat o‘rtasidagi aloqani aniqlash
uchun, tildagi somatik iboralar va ularning madaniy tafsiri o‘rtasidagi bog‘liqlikni
o‘rganish zarur. Masalan, ingliz va nemis tillarida ham "to bite the bullet" (Tish-
tirnog‘ini qo‘yib chidash) iborasi mavjud bo‘lib, u og‘ir vaziyatni qabul qilishni yoki
qiyinchiliklarga qarshi kurashishni bildiradi. Ingliz tilida bu ibora, asosan,
inglizlarning tarixiy urushlar va stressli vaziyatlarga qarshi kurashish tajribalariga
asoslangan, nemis tilida esa "den Bock zum Gärtner machen" (Mehnatni birga yelkaga
olish) iborasi ishlatiladi. Bu ibora nemislarning guruhdagi mas'uliyatni taqsimlash va
og‘ir ishlarni birgalikda bajarish madaniyatiga asoslanadi. Somatik leksikaning
madaniyatga ta'siri shuningdek, ijtimoiy normativlarga, axloqiy qadriyatlar va
jamiyatning umumiy dunyoqarashiga bog‘liq. Masalan, ba'zi iboralar bir xalqning
axloqiy kodeksini va ijtimoiy talablarga bo‘ysunishni ta'kidlaydi. Ingliz tilidagi "a
black sheep" (Yolg‘iz qo‘y o‘rtada turadi) iborasi, ko‘pincha jamiyatdan chetga
chiqqan yoki to‘g‘ri yo‘lni tanlamagan shaxsni tasvirlashda ishlatiladi. Nemis tilidagi
"ein schwarzes Schaf sein" (Qurbon bo‘lgan qo‘y, sarvan oladi) iborasi ham xuddi shu
ma'noda ishlatiladi, lekin nemis tilida ko‘proq guruhdan ajralib chiqqan yoki jamoa
qonunlariga qarshi chiqqan kishini anglatadi. Bu ibora, o‘z navbatida, jamiyatdagi
o‘zgaruvchanlik va ijtimoiy normalarni aks ettiradi.
Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar ko‘plab o‘xshashliklarga ega, chunki
ular ko‘pincha jismoniy va ruhiy holatlarni ifodalashda tananing turli qismlariga
asoslanadi. Bu maqollar orqali xalqning ijtimoiy va axloqiy qadriyatlari, ruhiy holatlari
va hayotiy tajribalari aks ettiriladi. Masalan, ingliz tilida "to have a heart of stone"
(Bag'ritosh) va nemis tilida "ein Herz aus Stein haben" (Bag'ritosh) iboralari bir xil
ma’noni anglatadi va bu tuyg‘ularga befarq bo‘lgan, hissiz shaxsni ifodalaydi.
Shuningdek, "to turn a blind eye" (Ko‘rmaslikka olish) ingliz tilidagi ibora, nemis tilida
"ein Auge zudrücken" (Ko‘z yumish) shaklida mavjud. Ikkalasi ham biror narsani
e’tiborsiz qoldirishni anglatadi. Somatik maqollar ko‘pincha metaforik ma’noga ega
bo‘lib, ular orqali jamiyatning axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy me'yorlari tasvirlanadi.
Ingliz tilidagi "to lose face" (Obro'ni yo'qotish) iborasi nemis tilida "das Gesicht
verlieren" (Obro'ni yo'qotish) shaklida mavjud bo‘lib, bu obro‘ yo‘qotish yoki
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
79
sharmanda bo‘lishni anglatadi. Shuningdek, ingliz tilidagi "to keep one’s head above
water" (Bir amallab yashab yuribdi) va nemis tilidagi "den Kopf über Wasser halten"
(Bir amallab yashab yuribdi) iboralari qiyinchiliklarga qaramay omon qolishga
intilishni bildiradi. Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar ijtimoiy aloqalar va
yordam berish qadriyatlarini ham aks ettiradi. Masalan, ingliz tilidagi "to give a hand"
(Yordam qo‘lini uzatish) va nemis tilidagi "eine Hand reichen" (Yordam qo‘lini
uzatish) iboralari bir xil ma'noni anglatib, yordam berishni bildiradi. Bular ijtimoiy
aloqalar va yordamni qadrlashni ta'kidlaydi. Shuningdek, "to stand on one’s own feet"
(O‘z kuchi bilan oyoqda turish) ingliz tilida, "auf eigenen Füßen stehen" (o‘z kuchi
bilan oyoqda turish) esa nemis tilida ishlatiladi, bu iboralar mustaqillik va o‘ziga
ishonishni anglatadi. Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar emotsional holatlarni
ifodalashda ham katta rol o‘ynaydi. Ingliz tilidagi "to get cold feet" (Ko‘ngli cho‘chib
qolmoq) iborasi nemis tilida "kalte Füße bekommen" (Qo‘rqib qolmoq) shaklida
ishlatiladi, bu qo‘rqish yoki biror narsani qilishdan bosh tortishni bildiradi.
Shuningdek, "to break someone’s heart" (Biror kishining yuragini sindirish) ingliz
tilida, "jemandem das Herz brechen" (Biror kishining yuragini sindirish) esa nemis
tilida mavjud bo‘lib, bu iboralar biror kishini chuqur ranjitish yoki qattiq xafa qilishni
anglatadi. Bundan tashqari, ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollar ishonch,
mas’uliyat va aqlsizlikni ifodalashda ham o‘xshashliklarga ega. Ingliz tilidagi "to carry
the weight of the world on one’s shoulders" (Dunyo yukini yelkasida ko‘tarish) va
nemis tilidagi "die Last der Welt auf den Schultern tragen" (Dunyo yukini yelkasida
ko‘tarish) iboralari katta mas’uliyatni yoki tashvishlarni bildiradi. Shuningdek, "to lend
an ear" (Quloq tutmoq) ingliz tilida, "ein Ohr leihen" (Quloq tutmoq) esa nemis tilida
ishlatiladi, bu iboralar biror kishini tinglashga tayyor bo‘lishni anglatadi. Ingliz va
nemis tillaridagi somatik maqollar shuningdek, aqllilik va aqlsizlikni ifodalashda ham
o‘xshashliklarga ega. Ingliz tilidagi "to have one’s head in the clouds" (Boshi osmonda
yurmoq) iborasi nemis tilida "mit dem Kopf in den Wolken sein" (Boshi osmonda
yurmoq) shaklida ishlatiladi, bu real hayotdan uzilib qolgan, xayolparast shaxsni
ifodalaydi. Shuningdek, ingliz tilidagi "to use one’s head" (Boshni ishlatish) iborasi
nemis tilida "den Kopf benutzen" (Boshni ishlatish) shaklida mavjud bo‘lib, aqlli va
mantiqli harakat qilishni bildiradi. Bu misollari ingliz va nemis tillaridagi somatik
maqollarning o‘xshashliklarini ko‘rsatadi va ularning xalqning madaniy qadriyatlari,
ijtimoiy me'yorlari va hayotiy tajribalari bilan bog‘liq ekanligini bildiradi.
Somatik maqollar madaniy kontekstga bog‘liq ravishda farqlanadi. Har bir
tilning o‘ziga xos madaniyati va ijtimoiy me'yorlari mavjud bo‘lib, ular somatik
iboralarning shakllanishiga ta'sir ko‘rsatadi. Masalan, ingliz tilidagi "to pull someone's
leg" (Birov bilan hazillashmoq) iborasi, odamni aldash yoki hazil qilishni anglatadi.
Biroq, nemis tilida bu iboraning to‘g‘ri tarjimasi mavjud emas, o‘rniga "jemanden auf
den Arm nehmen" (Birovni laqqa tushirmoq) iborasi ishlatiladi. Bu farq madaniy va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
80
ijtimoiy aloqalarga bog‘liq bo‘lib, nemislar hazilni boshqacha usullar bilan ifodalaydi.
Ingliz tilida hazil qilish yoki odamni aldash ko‘pincha ijobiy kontekstda qo‘llanilishi
mumkin, nemis tilida esa ko‘proq salbiy tasavvur yaratadi. Ba'zi somatik iboralar
xalqning hissiy holati va yondashuviga ko‘ra farq qiladi. Ingliz tilida "to have a
shoulder to cry on" (Yig‘lash uchun yelka bo‘lish) iborasi yordam va emotsional tasalli
berishni anglatadi, bu juda ko‘p hollarda qo‘llaniladi. Bu ibora yordam va tasalli
izlayotgan shaxsga ko‘rsatilgan nazokat va diqqatni ifodalaydi. Biroq, nemis tilida
"eine Schulter zum Weinen haben" (Yig‘lash uchun yelka bo‘lish) iborasi mavjud
bo‘lsa-da, bu ko‘proq rahm-shafqatni, hamdardlikni ta'kidlaydi. Nemislar bu iborani
ko‘proq boshqalarga empatiya ko‘rsatish sifatida ishlatadilar, inglizlar esa bu ifodani
emotsional qo‘llab-quvvatlashni anglatadigan vaziyatlarda qo‘llashadi. Somatik
iboralar ba'zida harakat va faoliyatni tasvirlaydi va har bir tilning harakatga bo‘lgan
yondashuvi farq qiladi. Masalan, ingliz tilida "to have a finger in the pie" (Bu ishda
uning ham qo‘li bor) iborasi biror ishga aralashishni yoki o‘z fikrini bildirishni
anglatadi. Bu ibora biror jarayon yoki faoliyatga kiritilgan shaxsning bevosita
ishtirokini ta'kidlaydi. Nemis tilida esa "eine Hand im Spiel haben" (Pishayotgan oshga
qoshiq urgan) iborasi ishlatiladi, bu esa faol ishtirokni anglatadi, lekin ko‘proq
shaxsning ishga kiritilganligini yoki o‘zining ish jarayonida aloqadorligini ta'kidlaydi.
Bu farq harakat va faoliyatga bo‘lgan til va madaniyatdagi yondashuvni aks ettiradi:
ingliz tilida bu ibora ko‘proq aralashish va fikr bildirishni anglatadi, nemis tilida esa
ishga to‘liq qo‘shilish yoki faol ishtirokni ko‘rsatadi. Bu farqlar ingliz va nemis
tillaridagi somatik iboralar madaniyatning o‘ziga xos jihatlariga, hissiy va faoliyatga
bo‘lgan yondashuvga ta'sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Har ikki tilning xalqining hissiy
holatlari, madaniyat va ijtimoiy me'yorlari bu iboralarning o‘ziga xos ma'nolari va
ishlatilish kontekstini belgilaydi.Ingliz va nemis tillaridagi somatik maqollarni tahlil
qilish, nafaqat lingvistik jihatdan, balki madaniyatlararo aloqalarni tushunishda ham
muhimdir. O‘xshashliklar bu tillar orasidagi umumiy madaniy qadriyatlar va ijtimoiy
normativlarning mavjudligini ko‘rsatadi, farqlar esa har bir xalqning o‘ziga xos
dunyoqarashi va tarixiy tajribalariga asoslanadi. Somatik maqollarni o‘rganish, bizga
til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini tushunishga yordam beradi va boshqa
madaniyatlarni yaxshiroq anglash imkoniyatini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Cowie, A.P. Phraseology: Theory, Analysis, and Applications. Oxford University Press,
Oxford, 1998, 256 pages.
2.
Panther, Klaus-Uwe. An Introduction to English Phraseology. John Benjamins Publishing,
Amsterdam, 2004, 198 pages.
3.
Eggers, Hans. Deutsch als Fremdsprache: Phraseologie. Hueber Verlag, München, 1999,
312 pages.
4.
Kramsch, Claire. Language and Culture. Oxford University Press, Oxford, 1998, 134
pages.
