Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
305
O’SMIRLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Vb dotsenti
O‘.T.Vaxabova
filologiya fakulteti talabasi
Ergasheva Muslimaxon Omonjon qizi
Annotatsiya:
Maqolada o‘smirlik davrida psixik rivojlanishning asosiy
xususiyatlari tahlil qilinadi. O‘smirlar organizmida yuz beradigan gormonal
o‘zgarishlar va ularning psixologik ta’siri, shuningdek, o‘zini anglash va shaxsiy
identifikatsiya jarayonlari batafsil yoritiladi. Shuningdek, o‘smirlik davrida yuzaga
keladigan ijtimoiy va emosional o‘zgarishlar, shaxslararo munosabatlarning
rivojlanishi, o‘smirlarning kayfiyat o‘zgarishlari va ular bilan bog‘liq psixologik
muammolar haqida ham so‘z boradi. O‘smirlik davrining inqirozli tabiati va unga
psixologik yordamning zarurati haqida ham muhim xulosalar chiqariladi.
Анноция:
В статье анализируются основные особенности психического
развития подростков в период их формирования. Рассматриваются
гормональные изменения и их психологическое влияние, а также процессы
самоопределения и формирования личной идентичности. Особое внимание
уделяется социальным и эмоциональным изменениям, развитию межличностных
отношений, перепадам настроения подростков и психическим проблемам, с
ними связанным. Также подчеркивается кризисная природа подросткового
возраста и необходимость психологической поддержки в этот период.
Annotation:
The article analyzes the main features of psychological
development in adolescents during their formative years. It discusses hormonal
changes and their psychological impact, as well as the processes of self-identification
and the formation of personal identity. The article also examines social and emotional
changes, the development of interpersonal relationships, mood swings, and the
psychological issues associated with them. It highlights the crisis nature of adolescence
and the importance of psychological support during this.
Kalit so'zlar
: O‘smirlik davri, psixik rivojlanish, identifikatsiya, hissiy
o‘zgarishlar, o‘zini anglash, ijtimoiy munosabatlar, gormonal o‘zgarishlar, emotsional
beqarorlik.
Ключевые слова
: Подростковый возраст, психическое развитие,
самоопределение, эмоциональные изменения, самоосознание, межличностные
отношения, гормональные изменения, психология подростков, эмоциональная
нестабильность, психологическая поддержка
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
306
Keywords:
Adolescence, psychological development, self-identification,
emotional changes, self-awareness, interpersonal relationships, hormonal changes,
adolescent psychology, emotional instability, psychological support
1.O‘smirlik davri tushunchasi va yosh chegaralari
O‘smirlik davri — bu bolaning biologik, psixologik va ijtimoiy jihatdan voyaga
yetish jarayoni bo‘lib, taxminan 10-11yoshdan –14-15 yoshgacha bo’lgan oraliqini
qamrab oladi. Bu bosqichda o‘smir organizmida jiddiy o‘zgarishlar ro‘y beradi: jinsiy
yetilish, gormonal faollik ortadi, shaxsiylik shakllanadi va mustaqillikka intilish
kuchayadi.
1
2. Psixik rivojlanishning asosiy yo‘nalishlari:
Bu davrda psixik rivojlanishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
O‘z “Men”i shakllanishi, ya’ni o‘zini anglash jarayoni;
Hissiyotlarning chuqurlashuvi, kayfiyatlarning tez-tez o‘zgarishi;
Aqliy faoliyatning faollashuvi, mantiqiy fikrlash va tanqidiy yondashuv
rivojlanadi;
Mustaqil qaror qabul qilishga intilish, ota-ona va katta yoshdagilarga nisbatan
o‘z fikrini bildirishi.
3. Hissiy o‘zgarishlar va ularning sabablari
Gormonal o‘zgarishlar sababli o‘smirlar hissiyotlarga beriluvchan,
o‘zgaruvchan kayfiyatli bo‘lishadi
2
. Bu bosqichda ular tez ranjiydi, ba’zida tajovuzkor
yoki o‘ziga ishonchsiz bo‘lishi mumkin. O‘smirlar o‘ziga bo‘lgan bahoni
boshqalarning fikriga qarab belgilaydi, shuning uchun do‘stlar va atrofdagilarning
munosabati ularning ruhiy holatiga kuchli ta’sir qiladi.
4. Ijtimoiy munosabatlar va shaxslararo aloqalar
O‘smirlar uchun do‘stlik, guruhga mansublik va jinslararo munosabatlar muhim
o‘rin tutadi. Bu bosqichda shaxslararo aloqa shakllanadi, kommunikatsiya
ko‘nikmalari rivojlanadi. Ota-onadan ko‘ra do‘stlar bilan ko‘proq vaqt o‘tkaziladi, bu
esa ba’zan oilaviy nizolarga sabab bo‘ladi.
3
5. Muammolar va inqirozli holatlar
O‘smirlik davri inqirozli bosqich hisoblanadi. O‘ziga ishonchsizlik, depressiya,
tushkunlik holatlari, maktabdagi qiyinchiliklar, sevgi munosabatlari va ota-onalar bilan
kelishmovchiliklar psixik muammolarga olib kelishi mumkin. Shu bois, bu davrda
psixologik qo‘llab-quvvatlash, tushunish va mehr muhim ahamiyat kasb etadi.
1
. Karimova, R. A. (2018). Psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
2
Jalilov, Z. H. (2020). Yosh davrlari psixologiyasi. Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti
3
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2019). O‘quvchilarning psixologik holatini o‘rganish usullari – metodik
qo‘llanma.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
307
6. Psixik rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash yo‘llari
O‘smirning sog‘lom psixik rivojlanishi uchun quyidagilar muhim:
Ota-onalar tomonidan mehr va e’tibor;
Ochiq va ishonchli muloqot;
Ijtimoiy faoliyatga jalb qilish;
Qiziqishlarini rag‘batlantirish;
Zarurat bo‘lsa, maktab psixologi yoki mutaxassis yordami.
Hozirgi davrda o'smirlarni voyaga yetkazishning o'ziga xos xususiyatlari,
qonuniyatlari, imkoniyatlari, xatti-harakati motivlarining ifodalanishi va vujudga
kelishining murakkab mexanizmlari mavjud. Shuni alohida ta'kidlash kerakki,
o'smirlarni kamol toptirishda ularning xususiyatlarini to'la hisobga olga holda ta'lim-
tarbiyaviy tadbirlarni qo'llash shaxslararo munosabatdaanglashmovchilikni vujudga
keltirmaydi, sinf jamoasi o'rtasida iliq psixologik muhitni yaratadi.
4
O'smirlar muammosiga e'tiborni kuchaytirish zarurligining sabablari:
1) Fan va texnika rivojlanishi natijasida madaniyat, san'at va adabiyot, ijtimoiy-
iqtisodiy shart-sharoitlarning o'zgarayotgani;
2) Ommaviy axborot tizimining kengayishi tufayli o'smirlar ongliligi
darajasining ko'tarilganligi;
3) O'g'il va qizlarning dunyo voqealaridan, tabiat va jamiyat qonunlardan,
tarixdan yetarli darajada xabardorligi;
4) Ularning jismoniy va aqliy kamoloti jadallashgani;
5) O'smirlar bilan ishlashda g'oyaviy-siyosiy, vatanparvarlik va baynalmilal
tarbiyaga alohida yondashish zarurligi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati:
1.
Erikson, E. H. (1963). Childhood and Society. W. W. Norton & Company.
2.
Havighurst, R. J. (1952). Developmental Tasks and Education. Longmans.
3.
Piaget, J. (1972). Psychology and Pedagogy. Viking
4.
Loeber, R., & Farrington, D. P. (2000). Young Homicide Offenders and Victims:
Developmental Patterns and Early Risk Factors. American Psychologist.
5.
Steinberg, L. (2014). Adolescence. McGraw-Hill Education.
4
D. Santrok (2016). Inson rivojlanishi psixologiyasi. Tarjimasi: O‘zbek tilidagi nashr, Toshkent.
