Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
299
FONOLOGIK USLUBIYAT
PHONOLOGICAL STYLISTICS
ФОНОЛОГИЧЕСКАЯ СТИЛИСТИКА
Andijon davlat pedagogika intituti filologiya fakulteti talabasi
Ergasheva Muslimaxon Omonjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada fonetik uslubiyatning nazariy asoslari, uning
turlari va badiiy nutqdagi o‘rni haqida so‘z yuritiladi. Fonetik vositalarning uslubiy
imkoniyatlari, ayniqsa, she’riy matnlarda qanday ta’sir kuchiga ega ekani tahlil
qilinadi. Maqolada onomatopoeiya, alliteratsiya, assonans kabi fonetik hodisalar
misollar orqali yoritiladi va ularning obraz yaratishdagi roli ko‘rsatib beriladi.
Аннoция:
В данной статье рассматриваются теоретические основы
фонетического стилистического анализа, его виды и значение в художественной
речи. Анализируется, как фонетические средства, такие как ономатопея,
аллитерация и ассонанс, усиливают выразительность поэтических текстов.
Примеры иллюстрируют роль звуковых явлений в создании художественных
образов.
Annotation:
This article discusses the theoretical foundations of phonetic
stylistics, its types, and its significance in literary speech. It analyzes how phonetic
devices such as onomatopoeia, alliteration, and assonance contribute to the
expressiveness of poetic texts. Examples demonstrate the role of sound patterns in
creating artistic imagery.
Kalit so‘zlar:
fonetik uslubiyat, onomatopoeiya, alliteratsiya, assonans, badiiy
nutq, obrazlilik.
Ключевые слова:
фонетическая стилистика, ономатопея, аллитерация,
ассонанс, художественная речь, образность
Keywords:
phonetic stylistics, onomatopoeia, alliteration, assonance, literary
speech, imagery.
Tilshunoslik sohasida fonetika tilda tovushlarning paydo bo‘lishi, aytilishi,
talaffuzi, akustik xususiyatlari va ularning o‘zaro aloqasini o‘rganadigan fandir.
Fonetika tilning eng muhim darajalaridan biri bo‘lib, barcha boshqa til birliklari –
morfema, so‘z, gap, matn – fonetik birliklar asosida shakllanadi. Fonetika faqat nazariy
masalalarni emas, balki amaliy nutq jarayonida tovushlar qanday tus olishini ham
o‘rganadi. Uslubiyat esa til vositalarining har xil uslubiy ko‘rinishlarini, ularning
vazifalarini, uslubiy ifoda kuchini, konnotativ ma'nolarini tahlil qiladi. Fonetik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
300
uslubiyat esa fonetika bilan uslubiyat chorrahasida joylashgan fan bo‘lib, tilning
fonetik imkoniyatlaridan estetik, emotsional, ekspressiv maqsadlarda foydalanishni
o‘rganadi. Fonetik uslubiyat tushunchasi: Fonetik uslubiyat — nutqda qo‘llaniladigan
fonetik vositalarning uslubiy vazifasini, ularning ifodaviy, ta’sirchanlik darajasini
o‘rganadigan fan sohasi hisoblanadi. Bu fan til tovushlarining, intonatsiya, urg‘u,
pauza, tembr, nutq sur’ati kabi fonetik hodisalarning uslubiy rolini tahlil qiladi.
Fonetik uslubiyatning asosiy vazifasi – badiiy matn, og‘zaki nutq, publitsistik asarlar
yoki hatto rasmiy nutqlarda tovush vositalarining qanday ishlatilayotganini aniqlash,
ularning uslubiy ta’sirini ochib berishdir.
1
Jumladan:
Alliteratsiya (bir xil tovushlar takrori),
Assonans (unli tovushlar takrori),
Intonatsion bezaklar,
Urg‘u bilan ifoda.
Bu vositalar orqali nutq ohangdor, emotsional va esda qolarli bo‘lishi mumkin.
2
Fonetik uslubiyat vositalari: Fonetik uslubiyatda bir necha asosiy vositalar
mavjud bo‘lib, ular matnga turli xil uslubiy tus bag‘ishlaydi:
a) Alliteratsiya – so‘zlar boshida yoki ichida bir xil undosh tovushlarning
takrorlanishi. Masalan:
"Bog‘larda bodomlar bog‘lab bog‘ichlar." Bu yerda "b" tovushining
takrorlanishi ritmik uyg‘unlik yaratadi va esda qolarli bo‘ladi.
b) Assonans – unli tovushlarning takrorlanishi orqali emotsional ta’sir
kuchaytiriladi:
M: "Yuragim yondi, yolg‘iz yurtimda."
A) Urg‘u – tovushning kuchaytirilgan aytilishi orqali ma'no yoki emotsiya
kuchayadi.
B) Intonatsiya – gap ohangi orqali muallifning kayfiyati, munosabati yoki
ta’kidlari seziladi.
D) Pauza (tanaffus) – gapdagi pauzalar uslubiy jihatdan dramatik effektlar hosil
qiladi.
Fonetik uslubiyatning badiiy matndagi roli: Fonetik uslubiyat, ayniqsa,
she’riyatda muhim o‘rin tutadi. She’rlarda ritm, ohang, musiqiylik fonetik uslub
vositalari orqali yaratiladi. Masalan, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov kabi shoirlar
asarlarida alliteratsiya va assonans vositalaridan keng foydalangan. She’riy misralarda
tovushlarning takrorlanishi nafaqat musiqa uyg‘unligi, balki hissiyotlarning teran
ifodasini ta’minlaydi. Ayniqsa, onomatopoeik vositalar – tovushni ifodalaydigan
1
1. Abduraxmanova, Z., & O‘ktamova, M. (2023). Fonetik uslubiy vositalarning badiiy adabiyotdagi roli.
2
2. Saparova, Q. (2022). Rus va o‘zbek tillarida fonologik o‘tishlar va fonostilistik vositalar. Foreign Languages in
Uzbekistan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_3-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
301
so‘zlar (masalan: shildir-shildir, g‘uvilladi) ham fonetik uslubning tarkibiy qismlaridan
biri hisoblanadi.
3
Fonetik uslubiyat va boshqa uslubiy darajalar bilan aloqasi: Fonetik uslubiyat
boshqa darajalar – leksik, morfologik, sintaktik uslubiyat bilan chambarchas bog‘liq.
Biror gapdagi ohang yoki urg‘u o‘zgarishi uning ma’nosini tubdan o‘zgartirishi
mumkin. Misol uchun:
– Sen kelding?
Bu yerda urg‘u o‘zgarishi bilan so‘zlar orasidagi semantik aloqalar ham
o‘zgaradi. Shu sababli fonetik vositalar boshqa uslubiy darajalar uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi. Fonetik uslubiyat — fonetik vositalarning ifodaviy, ta’sirchan,
emotsional imkoniyatlarini o‘rganib, ularning turli uslublarda qanday ishlatilishini
tahlil qiluvchi muhim fan sohasidir. Nutqning musiqiyligi, ohangdorligi, obrazliligi va
estetik kuchi aynan fonetik vositalar bilan ta'minlanadi. Shu boisdan, bu soha nafaqat
tilshunoslar, balki yozuvchi, shoir, aktyorlar uchun ham muhim amaliy ahamiyat kasb
etadi.
4
Ilmiy yondashuvlar va tadqiqotlar:
1. Ingliz va rus adabiyotlarida fonostilistik vositalar
2. Ingliz fe’llarining fonostilistik tahlili
3. Rus va o‘zbek tillarida fonologik o‘tishlar
Amaliy misollar va qo‘llanilish:
1. Tiv romanlarida grafo-fonologik uslubiy vositalar
2. Steve Harvey shousida gap urg‘usining fonostilistik tahlili
Fonetik uslubiyat — bu tilshunoslikning uslubiyat sohasi bo‘lib, nutqda fonetik
vositalarning (tovushlar, urg‘u, intonatsiya, pauza va boshqalar) ifodaviy va
ta’sirchanlik xususiyatlarini o‘rganadi. Bu fan, ayniqsa, badiiy matnlar, publitsistik
asarlar va og‘zaki nutqda fonetik vositalarning qanday ishlatilishini tahlil qiladi.
5
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abduraxmanova, Z., & O‘ktamova, M. (2023). Fonetik uslubiy vositalarning
badiiy adabiyotdagi roli.
2.
Saparova, Q. (2022). Rus va o‘zbek tillarida fonologik o‘tishlar va fonostilistik
vositalar. Foreign Languages in Uzbekistan.
3.
Solibayeva, N., & Mannonova, F. (2023). So‘zlashuv nutqida fonologik
xususiyatlarning roli. UZSWLU ilmiy konferensiyasi materiallari.
4.
Abduraxmanova, Z., & Mamarajabov, Y. (2024). Fonografik va morfologik
darajalarda stilistik tahlil.
5.
Parpieva, M., Inomova, X., & Muqaddam, J. (2023). Ingliz va rus
adabiy matnlarida fonostilistik vositalar.
3
3. Solibayeva, N., & Mannonova, F. (2023). So‘zlashuv nutqida fonologik xususiyatlarning roli. UZSWLU ilmiy
konferensiyasi.
4
4. Abduraxmanova, Z., & Mamarajabov, Y. (2024). Fonografik va morfologik darajalarda stilistik tahlil.
5
5. Parpieva, M., Inomova, X., & Muqaddam, J. (2023). Ingliz va rus adabiy matnlarida fonostilistik vositalar.
