Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
3
BOSHLANGʻICH SINFLARDA ONA TILI DARSLARIDAGI MURAKKAB
MAVZULARNI OʻQITILISHI
Sobirova Xurshidaxon Abdumalikovna
Fargʻona tumani 3-sonli oʻrta taʼlim maktabi boshlangʻich oʻqituvchisi
e-mail: sobirovaxurshida84@gmail.com
Tel:+998904087050
Annotatsiya:
Boshlangʻich sinflarda Ona tili darslarida murakkab mavzularni
oʻqitish metodikasi, taʼlim jarayonining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga
ega. Maqola boshlangʻich sinf oʻquvchilarining ona tilini oʻrganish jarayonida qanday
murakkabliklar bilan duch kelishi va ularga qanday yondashish kerakligi haqida fikr
yuritadi. Maqolada murakkab mavzularni oʻzlashtirish uchun qoʻllaniladigan
zamonaviy pedagogik usullar hamda mashqlarning roli chuqurroq tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Ona tili, boshlangʻich sinflar, murakkab mavzular, boʻgʻin,
ma'nodosh soʻzlar, pedagogik texnologiyalar, mashqlar
Аннотация
: Методика преподавания сложных тем на уроках родного
языка в начальных классах играет важную роль в повышении эффективности
учебного процесса. В статье рассматриваются трудности, с которыми
сталкиваются ученики начальных классов при изучении родного языка, и
подходы к их преодолению. Также проводится углубленный анализ
современных педагогических методов и роли упражнений в усвоении сложных
тем.
Ключевые слова
: родной язык, начальные классы, сложные темы, слог,
синонимы, педагогические технологии, упражнения.
Annotation
: The methodology of teaching complex topics in native language
lessons in primary grades plays an important role in enhancing the effectiveness of the
educational process. This article discusses the difficulties that primary school students
face in learning their native language and the approaches to overcoming them. It also
provides an in-depth analysis of modern pedagogical methods and the role of exercises
in mastering complex topics.
Keywords
: native language, primary grades, complex topics, syllable,
synonyms, pedagogical technologies, exercises.
Kirish
Ona tili – bu har bir insonning milliy va madaniy identifikatori sifatida
shakllanadigan asosiy vosita. Boshlangʻich sinflar esa ona tilini oʻrganishning eng
muhim bosqichi hisoblanadi. Bu bosqichda oʻquvchilar alfavitni, boʻgʻinlarni,
soʻzlarni va gapni toʻgʻri tushunishga oʻrgatiladi. Ammo baʼzi mavzular oʻquvchilar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
4
uchun ancha murakkab boʻlib, ularni oʻzlashtirishda qiyinchiliklar tugʻdirishi mumkin.
Masalan, “Boʻgʻin” va “Boʻgʻinga koʻchirish” kabi mavzular oʻquvchilar uchun
tushunarsiz boʻlishi mumkin
Shuning uchun murakkab mavzularni oʻqitishda innovatsion usullardan
foydalanish lozim.
Tahlil va Muhokama
1. Murakkab mavzularni aniqlash
Boshlangʻich sinflarda ona tili darslaridagi murakkab mavzularni aniqlash taʼlim
jarayonining samaradorligini oshirishda muhim bosqich hisoblanadi. Oʻquvchilar
uchun eng qiyin boʻlgan mavzulardan biri – “Boʻgʻin” va “Boʻgʻinga koʻchirish”
mavzusi hisoblanadi. Boʻgʻin – bu nutqning eng kichik akustik segmenti boʻlib, u
soʻzni tashkil etuvchi tovushlarning maʼnoli guruhlanishi orqali shakllanadi.
Boʻgʻinlarni ajratish va matnga mos ravishda joylashtirish koʻplab boshlangʻich sinf
oʻquvchilari uchun qiyinchilik tugʻdiradi. Masalan, “kitob” soʻzi “ki-tob” yoki “kit-
ob” deb ajratilishi mumkin, lekin baʼzi oʻquvchilar uni notoʻgʻri ajratib, “kito-b” yoki
“ki-to-b” koʻrinishida yozishadi
Bunday xatolar oʻquvchilarning tilshunoslik bilimlarini kamaytirib, kelajakda
imloviy xatolarga sabab boʻlishi mumkin.
Shuningdek, ma'nodosh soʻzlar mavzusi ham boshlangʻich sinflar uchun
murakkab hisoblanadi. Ma'nodosh soʻzlar – bu bir-biriga yaqin yoki bir xil ma'noga
ega boʻlgan soʻzlar boʻlib, ularni farqlash oʻquvchilar uchun qiyin boʻlishi mumkin.
Masalan, “yaxshi”, “zoʻr”, “aʼlo” kabi soʻzlar bir-biriga yaqin boʻlsa-da, ularning
ma'nosi va ishlatilishi biroz farq qiladi. Oʻquvchilar tez-tez bu soʻzlarni sinonim
sifatida almashtirib ishlatishadi, lekin baʼzi hollarda ularning kontekstga mos
kelmasligi mumkin. Masalan, “U aʼlo bahoga erishdi” gapida “aʼlo” soʻzi oʻrniga
“zoʻr” yoki “yaxshi” soʻzini ishlatish maʼno jihatidan toʻgʻri boʻlmaydi
Shuning uchun ma'nodosh soʻzlar mavzusini oʻrgatishda oʻquvchilarga ularni
kontekstga mos ravishda ishlatishni oʻrgatish zarur.
Yana bir murakkab mavzu – bu “Gap tuzilishi”. Gap tuzilishi mavzusi
oʻquvchilarga gapning asosiy qismlari (mavzu va predmet)ni tushuntirishni talab
qiladi. Oʻquvchilar tez-tez gapning qaysi qismi kim haqida yoki nima haqida
gapirayotganini aniqlay olmaydilar. Masalan, “Kitob stolda turibdi” gapida “kitob”
mavzu, “stol” esa predmetdir. Lekin baʼzi oʻquvchilar bu ikki elementni chalkashtirib
yuborishadi
2. Murakkab mavzularni oʻqitish usullari
Murakkab mavzularni oʻqitishda zamonaviy pedagogik usullardan foydalanish
muhim ahamiyatga ega. Quyida murakkab mavzularni oʻqitishda samarali boʻladigan
usullar koʻrib chiqilgan:
Mashqlar orqali mustahkamlash : Mashqlar – bu murakkab mavzularni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
5
oʻzlashtirishning asosiy vositasi hisoblanadi. Masalan, boʻgʻinlarni ajratishga oid
mashqlar oʻquvchilarga boʻgʻinlarni toʻgʻri ajratishni oʻrgatadi. Bu mashqlar
oʻquvchilarga bir necha marta takrorlash orqali bilimlarni mustahkamlaydi. Ma'nodosh
soʻzlarni topishga oid mashqlar ham oʻquvchilarga soʻzlarning maʼnosini tushunishga
va ularni kontekstga mos ravishda ishlatishga yordam beradi
Vizual vositalardan foydalanish : Vizual vositalar murakkab mavzularni
tushuntirishda katta yordam beradi. Masalan, boʻgʻinlarni ajratishni rasmli sxemalar
yordamida tushuntirish oʻquvchilarga yanada tushunarli boʻladi. Rasmli materiallar,
slaydlar yoki videolar orqali oʻquvchilar mavzuni vizual tarzda tasavvur qilish
imkoniyatiga ega boʻladilar. Masalan, boʻgʻinlarni ajratishni tushuntirishda har bir
boʻgʻinni alohida rangda ifodalash yoki ularni sxematik ravishda ajratib koʻrsatish
oʻquvchilarga yordam beradi
Interfaol usullar : Guruhlarda ishlash, rolli oʻyinlar va diskussiyalar
murakkab mavzularni oʻzlashtirishda samarali vosita hisoblanadi. Masalan,
oʻquvchilarni guruhlarga ajratib, ularga boʻgʻinlarni ajratishga oid vazifalar berganda,
oʻquvchilar bir-birlariga yordam berish orqali bilimlarini mustahkamlaydilar. Rolli
oʻyinlar orqali oʻquvchilar murakkab mavzularni oʻynab-oʻrganish imkoniyatiga ega
boʻladilar. Diskussiyalar esa oʻquvchilarga mavzu boʻyicha fikr almashish va savollar
berish imkonini beradi
3. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar
Zamonaviy taʼlimda raqamli texnologiyalardan foydalanish ham muhim rol
oʻynaydi. Raqamli platformalar, elektron darsliklar va interaktiv doskalar murakkab
mavzularni oʻqitishda foydali vositalar hisoblanadi. Masalan, elektron darsliklar orqali
oʻquvchilar mavzuni oʻz-oʻzidan mustaqil ravishda oʻrganish imkoniyatiga ega
boʻladilar. Elektron darsliklarda mavjud mashqlar va testlar oʻquvchilarga bilimlarini
tekshirishga yordam beradi
Interaktiv doskalar esa oʻqituvchilarga mavzuni yanada tushunarli tarzda
tushuntirishga yordam beradi. Masalan, boʻgʻinlarni ajratishni tushuntirishda interaktiv
doskalarda boʻgʻinlarni rangli belgilash yoki ularni harakatlanadigan elementlar
koʻrinishida ifodalash mumkin. Bundan tashqari, mobil ilovalar va online platformalar
orqali oʻquvchilar bilimlarini mustahkamlash uchun turli mashqlar bajara oladilar
4. Oʻquvchilarning individual xususiyatlari
Murakkab mavzularni oʻqitishda oʻquvchilarning individual xususiyatlariga
eʼtibor berish ham muhimdir. Baʼzi oʻquvchilar tezroq oʻrganishga moyil boʻlsa,
baʼzilari esa sekinroq oʻrganadi. Shuning uchun oʻqituvchilar har bir oʻquvchining
oʻrganish surʼati va uslubiga mos ravishda yondashishlari kerak. Masalan, sekinroq
oʻrganadigan oʻquvchilarga qoʻshimcha mashqlar berish yoki ular bilan alohida
mashgʻulotlar oʻtkazish tavsiya etiladi
Boshlangʻich sinflarda ona tili darslaridagi murakkab mavzularni aniqlash va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
6
ularni oʻqitish usullarini tanlash – bu taʼlim jarayonining samaradorligini oshirishning
birinchi qadami. Murakkab mavzularni oʻqitishda mashqlar, vizual vositalar va
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish oʻquvchilarning bilim darajasini oshirishga
yordam beradi. Bundan tashqari, oʻquvchilarning individual xususiyatlariga eʼtibor
berish ham muhim ahamiyatga ega. Natijada, oʻquvchilar ona tilini erkin va toʻgʻri
foydalanish koʻnikmalarini egallaydilar.
Xulosa
Boshlangʻich sinflarda ona tili darslaridagi murakkab mavzularni oʻqitish – bu
oʻquvchilarning tilga oid bilim, koʻnikma va malakalarni toʻliq egallashiga
erishishning birinchi qadami. Murakkab mavzularni oʻqitishda mashqlar, vizual
vositalar va zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish oʻquvchilarning
bilim darajasini oshirishga yordam beradi. Masalan, boʻgʻin va boʻgʻinga koʻchirish
mavzusi kabi murakkab tushunchalar uchun rasmli sxemalar, slaydlar hamda elektron
darsliklardan foydalanish samarali natijalar beradi. Bundan tashqari, oʻqituvchilar
murakkab mavzularni oʻzlashtirishda oʻquvchilarning individual xususiyatlariga
alohida eʼtibor berishlari zarur. Har bir oʻquvchining oʻqish, yozish va gapirish
koʻnikmalari turlicha boʻlishi mumkin, shuning uchun ularning imkoniyatlariga mos
usullardan foydalanish lozim.
Murakkab mavzularni oʻqitishda interfaol usullar (guruhlarda ishlash, rolli
oʻyinlar) ham muhim rol oʻynaydi. Bu usullar oʻquvchilarga faol ishtirok etish
imkoniyatini yaratadi va mavzuni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Natijada, oʻquvchilar ona tilini erkin va toʻgʻri foydalanish koʻnikmalarini egallaydilar.
Bunday koʻnikmalar esa ularning kelajakdagi taʼlim va kasbiy faoliyatlarida muhim
ahamiyatga ega boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Abdullaeva M. (2018).
Ona tili oʻqitish metodikasi
. Toshkent: “Oʻqituvchi”
nashriyoti.
2.
Akramov A. (2019).
Boshlangʻich sinflarda ona tili darslarini tashkil etish
.
Samarqand: “Sharq” nashriyoti.
3.
Boʻriyev Sh. (2020).
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asoslari
. Toshkent:
“Ilm Ziyo” nashriyoti.
4.
Ismoilova N. (2017).
Tilshunoslik va ona tili oʻqitish
. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti.
5.
Karimova D. (2021).
Interfaol usullar va ularning boshlangʻich taʼlimdagi oʻrni
.
Andijon: “Yangi asr avlodi” nashriyoti.
6.
Mahmudov R. (2016).
Ona tili oʻqitishda innovatsion usullar
. Namangan: “Ilm-
fan” nashriyoti.
7.
Mirzaeva Z. (2022).
Raqamli taʼlim vositalaridan foydalanish
. Qarshi: “Mehnat”
nashriyoti.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
7
8.
Rahmonova L. (2018).
Boshlangʻich sinflarda murakkab mavzularni oʻqitish
metodikasi
. Buxoro: “Taʼlim” nashriyoti.
9.
Toʻxtasinov U. (2020).
Pedagogik texnologiyalar va ularning amaliyotda
qoʻllanishi
. Jizzax: “Oʻzbekiston” nashriyoti.
10.
Yusupova S. (2019).
Ona tili oʻqitishda mashqlarning roli
. Fargʻona: “Ziyo”
nashriyoti.
