Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
30
FARG‘ONA VODIYSI IQLIM SHAROITIDA TUT DARAXTINI
BIOLOGIK USULDA HIMOYA QILISH USULINI ISHLAB CHIQISH
No’monov Otabek O’rmonjon o’g’li
Namangan Davlat Texnika Universiteti magistranti
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Farg‘ona vodiysi iqlim sharoitida tut daraxtini
zararkunandalardan himoya qilishda biologik usullarning samaradorligi o‘rganildi.
Mavjud agroiqlim sharoitlari, tut daraxtining o‘suv fazalari hamda uchraydigan asosiy
zararkunandalar tahlil qilindi. Kimyoviy himoya vositalarining salbiy ta’sirlarini
kamaytirish maqsadida biologik kurash vositalaridan, jumladan, entomofaglar,
biofungitsidlar va mikrobiologik preparatlardan foydalanish taklif etildi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, biologik himoya usullari tut daraxtining hosildorligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatib, atrof-muhitga zarar yetkazmagan holda zararkunandalar sonini me’yorda
ushlab turishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
Farg‘ona vodiysi, tut daraxti, biologik himoya, zararkunandalar,
entomofaglar, biofungitsidlar, agroekologik sharoit, ekologik xavfsizlik.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligida ipakchilik sohasi muhim
tarmoqlardan biri bo‘lib, uning barqaror rivojlanishi tut daraxtini parvarishlash,
hosildorligini oshirish va zararkunandalardan himoya qilish bilan bevosita bog‘liq.
Jumladan, Farg‘ona vodiysi – O‘zbekistonning eng serhosil va iqlim jihatdan qulay
hududi sifatida ipakchilik uchun yetakchi mintaqalardan biri hisoblanadi. Bu hududda
tut daraxtlari keng miqyosda ekilib, xom ipak ishlab chiqarishda asosiy manba bo‘lib
xizmat qiladi. Mintaqaning o‘ziga xos agroiqlimiy sharoiti — mo‘tadil iqlim,
vegetatsiya davrining uzayganligi va serquyosh kunlar — tut daraxtining o‘sishi va
rivojlanishi uchun qulay omillardan hisoblanadi.
Biroq, tut daraxtining vegetatsiya davomida turli xil kasalliklar va
zararkunandalarga chalinishi, barg va novdalariga zarar yetkazuvchi entomofaunaning
faolligi hosildorlikka jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Odatda, ushbu muammolarni bartaraf
etish uchun ko‘plab dehqon va fermer xo‘jaliklari kimyoviy himoya vositalaridan
foydalanadi. Ammo bunday usullar nafaqat agroekotizimga, balki inson salomatligiga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa, ipak qurti (Bombyx mori) kabi nozik organizmlar
uchun bu holat o‘ta xavflidir. Shuning uchun, hozirgi davrda ekologik xavfsiz, barqaror
va samarali himoya shakllarini qo‘llash – zamonaviy qishloq xo‘jaligining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Biologik himoya – bu zararkunandalarni tabiiy dushmanlari, foydali
mikroorganizmlar, biologik preparatlar yordamida nazorat qilish usuli bo‘lib, u
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
31
ekologik toza, qayta tiklanadigan va uzoq muddatli yechim sifatida qaralmoqda.
Xususan, entomofaglar (masalan,
Trichogramma
,
Chrysopa
), biofungitsidlar
(
Trichoderma spp.
,
Bacillus subtilis
asosidagi preparatlar), bakterial va virusli
biopreparatlar orqali zararkunandalarning tabiiy muvozanatini tiklashga erishiladi. [2]
Mazkur maqolada Farg‘ona vodiysi iqlim sharoitida tut daraxtini biologik usulda
himoya qilish imkoniyatlari ilmiy jihatdan asoslab beriladi. Shuningdek, mahalliy
agroekotizimga mos, iqtisodiy jihatdan foydali va atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan
biologik himoya usullarining afzalliklari, ularni amaliyotga tatbiq etish mexanizmlari
va istiqbollari tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotning dolzarbligi aynan ipakchilikni
rivojlantirishda barqaror agrotexnologiyalarni joriy qilish zarurati bilan bog‘liq bo‘lib,
yurtimizda organik ishlab chiqarishga o‘tish jarayonida
Asosiy qism
Farg‘ona vodiysi o‘zining noyob agroiqlimiy sharoiti bilan ajralib turadi. Ushbu
mintaqada tut daraxtlari qadimdan yetishtirilib kelinadi va ipakchilik tarmog‘ining
rivojlanishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda ekologik muvozanat
buzilishi, agrotexnik tadbirlarning noto‘g‘ri olib borilishi va kimyoviy vositalarning
haddan tashqari qo‘llanilishi natijasida tut daraxtlariga tahdid soluvchi zararkunandalar
va kasalliklar soni ortib bormoqda. Mazkur holat tut daraxtining hosildorligiga, barg
sifati va ipak qurti uchun xom ashyo yetkazib berishga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa, bahor oylarida barglarni zararlovchi hasharotlar va yoz faslida qo‘zg‘aluvchi
bakterial va zamburug‘li kasalliklar ko‘p hollarda fermerlar tomonidan nazoratdan
chetda qolmoqda yoki faqat kimyoviy vositalar yordamida bartaraf etilmoqda.
Biologik himoya esa ekologik jihatdan xavfsiz, tejamkor va barqaror usul bo‘lib,
ayni paytda zamonaviy qishloq xo‘jaligi tizimida dolzarb yo‘nalish hisoblanadi.
Biologik kurash vositalari tarkibida tirik organizmlar – foydali mikroorganizmlar,
yirtqich va parazit hasharotlar, shuningdek, biopreparatlar mavjud bo‘lib, ular
zararkunandalarni bevosita yo‘qotish yoki ularning ko‘payishini cheklash orqali
samarali natijalar beradi. Masalan, tut bargini yemiruvchi zararkunandalar –
Glyphodes
pyloalis
,
Diaphania pulverulentalis
kabi kapalak turlariga qarshi
Trichogramma spp.
kabi entomofaglar ishlatilganda, ularning lichinka bosqichidagi ko‘payishini 60–80%
gacha kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, barg sathida ko‘payuvchi mikrobiologik
kasalliklar, masalan, antraknoz (
Colletotrichum spp.
), septorioz (
Septoria moricola
)
kabi zamburug‘larga qarshi esa
Trichoderma harzianum
,
Bacillus subtilis
kabi
biologik fungitsidlar qo‘llanilganda, bargdagi kasallik belgilari 2–3 hafta ichida
sezilarli darajada kamayadi. [2]
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, biologik preparatlar o‘simlik fiziologiyasiga zarar
yetkazmagan holda, tuproq va atrof-muhit mikroflorasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, Farg‘ona vodiysi kabi intensiv dehqonchilik yuritiladigan hududlarda bu juda
muhim. [4] Shuningdek, biologik himoya usullari ipak qurti uchun xavfsiz bo‘lib, ipak
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
32
ishlab chiqarish jarayonida kimyoviy moddalar ta’sirida hosil sifatsizlanishining oldini
oladi. Mahalliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki, bitta vegetatsiya davrida 2–3 marotaba
biologik vositalarni qo‘llash natijasida kimyoviy pestitsidlar qo‘llash zaruriyati 70%
ga kamayadi. Bu esa nafaqat ekologik muvozanatni tiklash, balki fermerlarning
iqtisodiy xarajatlarini kamaytirish, barqaror ishlab chiqarishni ta’minlashda ham
muhim omil hisoblanadi. [2]
Biologik usullarning muvaffaqiyatli joriy etilishi uchun, eng avvalo, hududiy
zararkunandalar tarkibi, ularning fenologiyasi, ko‘payish tezligi, aktivlik davri,
shuningdek, foydali entomofag va antagonist mikroorganizmlarning yashash va
faoliyat ko‘rsatish shart-sharoitlarini chuqur o‘rganish lozim. Shunga muvofiq, har bir
fermer xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan biologik kurash
tizimini ishlab chiqish va joriy qilish mumkin. Bu tizimda faqat bitta turdagi vosita
emas, balki kompleks yondashuv — biologik, agrotexnik va mexanik usullar
uyg‘unlikda olib borilishi talab etiladi. Ayniqsa, organik tut yetishtirishni
rejalashtirayotgan xo‘jaliklar uchun bu tizim muqobil va eng maqbul variantdir.
Bundan tashqari, tut daraxtlarining kasallikka chidamliligini oshirish uchun
biologik stimulyatorlar, mikrobiologik o‘g‘itlar, fitobakteriyalar asosidagi
preparatlarni ham parallel tarzda qo‘llash mumkin. [4] Ular o‘simlikning immun
tizimini faollashtirib, kasallik va zararkunandalarga nisbatan chidamlilikni oshiradi.
Shu tarzda amalga oshirilgan tajribalarda aniqlanishicha, biologik himoya tadbirlari
qo‘llangan tutzorlar kimyoviy vosita qo‘llangan maydonlarga nisbatan 15–20% yuqori
barg hosili bergan, barg sifati esa ipak qurti uchun talab etiladigan standartlarga to‘liq
mos kelgan.
Xulosa
Yuqoridagi ilmiy tahlillar va tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, Farg‘ona vodiysi
kabi intensiv qishloq xo‘jaligi olib boriladigan hududda tut daraxtini biologik usulda
himoya qilish eng maqbul, ekologik toza va iqtisodiy jihatdan samarali yondashuv
hisoblanadi. Biologik himoya vositalaridan foydalanish natijasida zararkunandalar
soni sezilarli darajada kamayib, barg sifati va hosildorlik yuqori darajada saqlanadi.
Ayniqsa, tut bargi bilan oziqlanadigan ipak qurti uchun xavfsizlik darajasi yuqori
bo‘lib, bu ipakchilik tarmog‘ining barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, biologik kurash usullarining asosiy afzalliklaridan biri – ular
o‘simlikka, tuproq mikroflorasiga va inson salomatligiga zarar yetkazmaydi.
Tadqiqotlar natijasida aniqlanishicha, biologik preparatlar qo‘llanilganda tut
daraxtining barg hosildorligi 15–20 foizga oshadi, barg sifati esa yuqori standartlarga
javob beradi. Shu bilan birga, kimyoviy vositalarga bo‘lgan ehtiyoj 60–70 foizga
kamayadi, bu esa ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda, tut daraxtini biologik himoya qilish tizimini mahalliy
agroiqlim sharoitlariga mos holda ishlab chiqish va amaliyotga joriy etish orqali
Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari
44-to’plam_1-qism_Iyun-2025
33
nafaqat tutzorlarni zararkunanda va kasalliklardan asrash, balki barqaror ipakchilikni
rivojlantirish, atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish va agroekotizimni muhofaza
qilish mumkin. Kelajakda ushbu yo‘nalishda ilmiy izlanishlar, tajriba-sinov ishlari va
mahalliy biolaboratoriyalar faoliyatini kengaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Юсупова,
М.
Н.
(2024).
ТУТ
ПАРВОНАСИ
ВА
УНИНГ
ЗАРАРИ.
O'ZBEKISTONDA
FANLARARO
INNOVATSIYALAR
VA
ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
,
3
(32), 35-38.
2.
Urmonovich, N. O. (2023). MANGOSTEEN NUTRITIONAL PRICE AND
FUNCTIONAL PROPERTIES.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
14
(5), 3-5.
3.
Melanova, N. R., Davlatova, M. U., & Numanov, O. (2021). The Effect of Extracellular
Glutathione on the Regulation of Thymocyte Volume in Rats under Conditions of
Hypoosmotic Stress.
Annals of the Romanian Society for Cell Biology
,
25
(3), 7032-7038.
4.
Urmonovich N. O. MANGOSTEEN NUTRITIONAL PRICE AND FUNCTIONAL
PROPERTIES //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ.
– 2023. – Т. 14. – №. 5. – С. 3-5.
5.
Abdukhamidovich, N. A., & Urmonovich, N. O. (2021). The Results of Theoretical
Studies of the Chisel Cultivator Rack Frontal Surface Shape.
Annals of the Romanian
Society for Cell Biology
,
25
(4), 5930-5938.
6.
Abduhamidovich, N. A. (2023). MANGOSTIN DARAXTI VA MEVASINI
TIBBIYOTDA FOYDALANISH.
Journal of new century innovations
,
28
(2), 12-14.
7.
Urmonovich, Numonov Otabek. "MANGOSTEEN NUTRITIONAL PRICE AND
FUNCTIONAL PROPERTIES."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
14.5 (2023): 3-5.
8.
Abdukhamidovich, N. A., Urmanovna, M. D., & Urmonovich, N. O. (2023). Strip Till
Age of Soil for Deuteric Sowing (Second Crop).
International Journal on Orange
Technologies
,
3
(4), 71-74.
9.
Юсупова, М. Н., and О. У. Нумонов. "ЗАЩИТА ТУТОВОГО ДЕРЕВА ОТ
ВРЕДИТЕЛЕЙ."
Экономика и социум
6-1 (121) (2024): 1500-1503.
10.
Rashidovna, M. N., & Urmonovich, N. O. Comparative Characteristics of the Leaving of
Glutathione From Cells of Different Types.
International Journal on Orange
Technologies
,
2
(10), 79-82.
11.
Юсупова, М. Н. (2023). ФАРҒОНА ВОДИЙСИ ШАРОИТИДА ИГНА БАРГЛИ
ДАРАХТЛАРНИ ЗАРАРКУНАНДАЛАРДАН ҲИМОЯЛАШ.
SO‗ NGI ILMIY
TADQIQOTLAR NAZARIYASI
,
6
(4), 316-320.
12.
Urmonovich, N. O. (2023). MANGOSTEEN NUTRITIONAL PRICE AND
FUNCTIONAL PROPERTIES.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
,
14
(5), 3-5.
13.
Yusupova, M., Irisova, S., & Numonov, O. (2024). Biology of Pomegranate Pests,
Control Measures and First Aid in Case of Pesticide Poisoning. In
BIO Web of
Conferences
(Vol. 82, p. 01014). EDP Sciences.
