Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
153
ANESTEZIYA VA SUN’IY NAFAS OLDIRISH (SNA)
APPARATLARINING TURLARI, ISHLASH PRINSIPI VA
ISHONCHLILIGINI OSHIRISH USULLARI
Allaberganova Malika
Andijon davlat Texnika insitituti
Biotibbiyot muhandisligi 4-bosqich talabasi
+998331631124
Olimjonova Yodgora
Andijon davlat Texnika insitituti
Biotibbiyot muhandisligi 4-bosqich talabasi
+998507509939
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy jarrohlik amaliyotida keng
qo‘llanilayotgan anesteziya va sun’iy nafas oldirish (SNA) tizimlari haqida batafsil
ma’lumot berilgan. Bu tizimlarning asosiy komponentlari, ishlash algoritmi,
xavfsizlik signalizatsiyasi va texnik xizmat ko‘rsatish tartiblari yoritilgan.
Shuningdek, SNA tizimlarining ishonchliligini oshirishga qaratilgan servis
yondashuvlari ham tahlil etilgan. Ushbu maqola, tibbiy asbob-uskunalar bilan
ishlovchi mutaxassislar, muhandislar va amaliyotchi shifokorlar uchun foydali
hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
anesteziya apparati, sun’iy nafas oldirish, ventilyator, gaz
aralashmasi, monitor, texnik xizmat, signalizatsiya tizimi, xavfsizlik, servis,
ishonchlilik.
Kirish
Zamonaviy tibbiyotda og‘ir va murakkab operatsiyalarni o‘tkazishda
bemorning hayotiy funksiyalarini doimiy nazorat qilish va barqaror saqlab turish
nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, narkoz (anesteziya) berish va
bemorning nafas olish faoliyatini sun’iy yo‘l bilan qo‘llab-quvvatlash zamonaviy
jarrohlik amaliyotining ajralmas qismiga aylangan. Shu bois, anesteziya va sun’iy
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
154
nafas oldirish (SNA) apparatlari tibbiy texnika sohasida eng muhim va yuqori
texnologiyali qurilmalardan hisoblanadi.
Anesteziya apparatlari bemorga narkotik gazlar yoki dori vositalarini
aniqlik bilan berish orqali uni og‘riqsizlantiradi, operatsiya davomida hushsiz
holatda ushlab turadi. Sun’iy nafas oldirish apparatlari esa bemorning o‘z mustaqil
nafas ololmaydigan holatlarida kislorod va boshqa gaz aralashmalarini o‘pka orqali
organizmga yetkazib berib, nafas olish faoliyatini sun’iy ravishda ta’minlaydi.
Ushbu apparatlar turli rejimlarda – hajmga asoslangan, bosimga asoslangan yoki
kombinatsiyalangan rejimlarda ishlaydi.
Texnologik jihatdan SNA tizimlari murakkab mexanik, pnevmatik,
elektron va dasturiy qismlardan iborat bo‘lib, ular uzluksiz va xavfsiz ishlashi
uchun muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni talab qiladi. Har qanday nosozlik yoki
noto‘g‘ri sozlash bemorning hayotiga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Shu sababli,
anesteziya va SNA apparatlarining ishonchliligini oshirish, xavfsizlik
mexanizmlarini takomillashtirish, servis tizimini optimallashtirish – muhim ilmiy-
amaliy vazifadir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev tomonidan
sog‘liqni saqlash tizimining texnik jihozlanishini yaxshilash, tibbiy xizmatlar
sifatini oshirishga qaratilgan qator qarorlar (xususan, 2022-yil 12-apreldagi PQ–
207-son qarori) tibbiy muassasalarda zamonaviy uskunalardan xavfsiz va samarali
foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratmoqda. Bu esa anesteziya va sun’iy
nafas oldirish apparatlarini yangilash, ularning texnik xizmat ko‘rsatish tizimini
takomillashtirishni dolzarb vazifalardan biriga aylantiradi.
Ushbu bitiruv malakaviy ishda anesteziya va SNA apparatlarining turlari,
ularning texnik va funksional xususiyatlari, ishlash prinsipi, texnik xizmat
ko‘rsatish tartibi hamda ishonchliligini oshirish usullari chuqur tahlil qilinadi.
Maqsad — bu apparatlarning to‘g‘ri ishlashi, xavfsizligi va barqarorligini
ta’minlash orqali sog‘liqni saqlash tizimida xizmat ko‘rsatish sifati va
samaradorligini oshirishga hissa qo‘shishdir.
1.Zamonaviy anesteziya tizimlarining komponentlari
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
155
Zamonaviy anesteziya va SNA apparatlari bir nechta asosiy modullardan
tashkil topgan:
• Gaz aralashtirgichlar – Oksigen, azot oksidi va anestezik gazlarni kerakli
nisbatda aralashtiradi.
• Ventilyator – Mexanik tarzda bemorning o‘pka faoliyatini qo‘llab-
quvvatlaydi.
• Monitor – Yurak urиши, nafas olish chastotasi, kislorod sathi, CO
₂
miqdorini ko‘rsatadi.
• Bug‘latgichlar – Ular orqali uchuvchi anestezik moddalar beriladi.
• Bemor konturi – Naychalar, valflar, filtrlar va sensorlardan iborat bo‘lib,
ularning tozaligi va ishlash holati muhim.
2. Ishlash algoritmi (manual va avtomatik rejimlar)
Anesteziya apparatlari ikki asosiy rejimda ishlaydi:
• Manual rejim: Shifokor nafas oldirish parametrlarini qo‘lda boshqaradi.
• Avtomatik rejim: Qurilma parametrlarni oldindan belgilangan
ko‘rsatkichlar asosida mustaqil tarzda boshqaradi.
Ventilyatsiya rejimlariga VCV (Volume Controlled Ventilation), PCV
(Pressure Controlled Ventilation), SIMV (Synchronized Intermittent Mandatory
Ventilation) va PSV (Pressure Support Ventilation) kiradi.
3. Texnik xizmat ko‘rsatish tartibi
Tizimlarning uzluksiz va ishonchli ishlashi uchun quyidagi xizmat
bosqichlari amalga oshiriladi:
• Kundalik: Gaz darajalari, bug‘latgichlar va naychalar holatini ko‘zdan
kechirish.
• Haftalik: Filtr va sensorlarning ishlashini test qilish.
• Oylik: Ventilyator va signal tizimlari ishini tekshirish.
• Yillik: Tizimni to‘liq diagnostika qilish, dasturiy ta’minotni yangilash.
4. Avariya signalizatsiya tizimi va uning ahamiyati
SNA apparatlari xavfsizlik tizimi bilan jihozlangan bo‘lib, quyidagi
holatlarda signal beradi:
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
156
• Nafas yo‘lining to‘silishi;
• Gaz bosimining pasayishi/yuksalishi;
• Elektr energiyasi uzilishi;
• Sensorlar orqali gipoksiya belgilarining aniqlanishi.
Signalizatsiya vizual va ovozli shaklda operatorni ogohlantiradi. Bu esa
zudlik bilan chora ko‘rishga yordam beradi.
5. Ishonchlilikni oshirish uchun servis yondashuvlari
Apparatlarning uzoq muddatli va barqaror ishlashi uchun quyidagilarga
amal qilish muhim:
• Profilaktik xizmat rejalarini ishlab chiqish;
• Sertifikatlangan mutaxassislar tomonidan xizmat ko‘rsatish;
• Original ehtiyot qismlar va sensorlardan foydalanish;
• Operatorlar uchun doimiy texnik treninglar;
• Avtomatlashtirilgan o‘z-o‘zini tekshiruvchi dasturlarni joriy qilish.
Xulosa
Tibbiy texnologiyalar taraqqiyoti jarrohlik amaliyotining xavfsizligi va
samaradorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Xususan, anesteziya va sun’iy
nafas oldirish (SNA) apparatlari bemorning hayotiy ko‘rsatkichlarini barqaror
ushlab turish, hushsizlantirish, og‘riqsizlantirish va sun’iy nafasni ta’minlashda
muhim o‘rin tutadi. Ular zamonaviy operatsion bloklarning ajralmas qismi
hisoblanadi.
Mazkur apparatlarning ishlash prinsipi turli fizikaviy va elektronik
jarayonlarga asoslanadi. Anesteziya apparatlari aniq dozalarda narkotik
moddalarni berishga, SNA apparatlari esa o‘pka faoliyatini sun’iy boshqarishga
mo‘ljallangan. Ular bosim, hajm va chastota asosida boshqariladigan rejimlarda
ishlaydi. Bularning barchasi to‘g‘ri sozlanmasa yoki nosoz bo‘lsa, bemorning
hayotiga bevosita xavf tug‘dirishi mumkin.
Shu sababli, bu turdagi apparatlarga texnik xizmat ko‘rsatish, profilaktik
tekshiruvlar va rejali ta’mirlash ishlarini yuqori malakali mutaxassislar tomonidan
amalga oshirish talab etiladi. Uskunalarning doimiy ishlash holatini ta’minlash,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
157
ishonchliligini oshirish uchun zamonaviy texnik nazorat usullari, zaxira tizimlari,
signalizatsiya va avtomatik bloklash mexanizmlari joriy etilishi zarur.
Xulosa qilib aytganda, anesteziya va SNA apparatlarining texnologik
imkoniyatlarini chuqur o‘rganish, ularga sifatli texnik xizmat ko‘rsatish va
xavfsizlik talablariga qat’iy amal qilish orqali sog‘liqni saqlash tizimida ko‘rsatib
berilayotgan xizmatlarning sifatini va bemor xavfsizligini sezilarli darajada
oshirish mumkin. Bu boradagi takomillashtirish ishlari sog‘liqni saqlash
sohasining ilg‘or rivojlanishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Alimov S.X., Nishonov A.A. – Tibbiy texnika va jihozlar
– Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019.
– Ushbu darslikda sun’iy nafas oldirish tizimlari, anesteziya apparatlarining texnik
qurilishi, ishlash prinsipi va servis ko‘rsatish usullari haqida ma’lumotlar mavjud.
2. Yusupov M.M. – Tibbiy asbob-uskunalarning ishlash printsipi va ularga xizmat
ko‘rsatish
– Toshkent, 2021.
– Xususan, SNA apparatlari haqida amaliy texnik tavsiyalar va xizmat ko‘rsatish
tartiblari bayon etilgan.
3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi – Tibbiy texnika
vositalariga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha metodik qo‘llanma
– Toshkent, 2020.
– Bu hujjatda anesteziya va respirator apparatlarning xavfsizlik talablariga rioya
etish va texnik xizmat ko‘rsatish qoidalari yoritilgan.
4. Toshkent tibbiyot akademiyasi o‘quv qo‘llanmalari – Tibbiy texnikalar bilan
ishlash va xavfsizlik choralari
– O‘quv-uslubiy majmua, 2022.
– Anesteziologiya va reanimatsiya bo‘limlarida ishlatiladigan jihozlar haqida
amaliy ma’lumotlar berilgan.
5. Xujamatov A.T., Karimov D.A. – Tibbiy texnika xavfsizligi va ishonchliligi
– Toshkent, 2018.
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
158
– Texnik vositalarning ishlash holatini nazorat qilish, profilaktik xizmat ko‘rsatish
va ishonchlilikni oshirish usullari keng yoritilgan.
6. S. Mirziyoyev – Yangi O‘zbekiston – taraqqiyot va islohotlar yo‘li
– Toshkent, 2021.
– Bu kitobda sog‘liqni saqlash tizimini modernizatsiyalash, tibbiy uskunalarni
zamonaviylashtirishga doir strategik qarashlar bayon etilgan.
