Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
235
MIKROORGANIZMLARNING HUJAYRA SHAKLLARI
Xudoyberdiyeva Marjona Baxodir qizi
Sobirova Muqaddas Batirovna
Murodova Sayyora Sobirovna
O‘zbekiston Milliy Universiteti Jizzax filiali
Annotatsiya:
Ushbu tezisda bakteriyalar va zamburug‘larning hujayra
shakllari, ularning tuzilishi va biologik xususiyatlari tahlil qilinadi. Bakteriyalar
prokariot organizmlar bo‘lib, ular kokklar, batsillalar, spirillar, vibrionlar va
filamentli shakllarda uchraydi. Zamburug‘lar esa eukariot organizmlar bo‘lib,
achitqilar, mitseliyali zamburug‘lar va dimorfik shakllarga ega. Shuningdek,
maqolada ushbu mikroorganizmlarning ekologik ahamiyati, sanoat, tibbiyot va
biotexnologiyadagi roli o’rganilgan.
Kalit so‘zlar:
Bakteriyalar, zamburug‘lar, hujayra shakllari,
mikrobiologiya, ekologiya, biotexnologiya, antibiotiklar, fermentatsiya, patogen
mikroorganizmlar
Kirish:
Mikroorganizmlar tirik tabiatning ajralmas qismi bo‘lib, ular
orasida bakteriyalar va zamburug‘lar muhim o‘rin tutadi. Ushbu mikroorganizmlar
yer yuzining deyarli barcha muhitlarida uchraydi va ekologik muvozanatni
saqlashda asosiy rol o‘ynaydi. Bakteriyalar prokaryotik organizmlar hisoblanib,
ularning hujayra tuzilishi oddiy, lekin shakllari xilma-xildir. Ular orasida kokklar,
batsillalar, spirillar, vibrionlar va filamentli bakteriyalar mavjud. Zamburug‘lar esa
eukaryotik organizmlar bo‘lib, hujayra tuzilishi murakkab va ko‘p hujayrali ham,
bir hujayrali ham bo‘lishi mumkin. Ularning asosiy shakllari xamirturushlar,
mitseliyali zamburug‘lar va dimorfik zamburug‘lardir. Ushbu mikroorganizmlar
nafaqat tabiiy ekotizimlarda, balki inson hayotida ham muhim ahamiyatga ega.
Ular oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika, biotexnologiya va tibbiyotda keng
qo‘llaniladi.
[
1,3
]
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
236
Bakteryalar
Bakteriyalar – eng sodda va ko‘p tarqalgan mikroorganizmlar bo‘lib,
prokaryotik hujayra tuzilishiga ega. Ular yadro pardasi va membranali
organoidlarga ega emas. Bakteriyalar yer yuzining deyarli barcha muhitlarida
uchraydi: tuproq, suv, havo, o‘simliklar, hayvonlar va inson organizmida.
Bakteriyalar shakliga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi. Kokklar – sharsimon
bakteriyalar (
Staphylococcus, Streptococcus
). Batsillalar – tayoqchasimon
bakteriyalar (
Escherichia coli, Bacillus subtilis
). Spirillar – spiral shakldagi
bakteriyalar (
Spirillum
). Vibrionlar – vergul shaklidagi bakteriyalar (
Vibrio
cholerae
). Filamentli bakteriyalar – ip shaklida o’suvchi bakteriyalar
(
Actinomyces
). Bakteriya hujayrasi hujayra devori – bakteriyaga shakl beradi va
himoya qiladi. Sitoplazmatik membrana – hujayraning ichki muhiti va modda
almashinuvini tartibga soladi. Sitoplazma – organik va noorganik moddalar
joylashgan suyuqlik. Nukleoid (genetik material) – bitta doirasimon DNK
molekulasi. Ribosomalar – oqsil sintezida ishtirok etadi. Flagella (ip) –
harakatlanish uchun xizmat qiladi (ba’zi bakteriyalarda mavjud). Fimbriyalar va
piluslar – hujayralarni biriktirish va genetik material almashish uchun
kerak.Bakteriyalar asosan ikkiga bo‘linish (binary fission) orqali ko‘payadi. Ba’zi
bakteriyalar (masalan,
Bacillus
va
Clostridium
turlari) og‘ir sharoitlarda
spora
hosil qilish orqali omon qoladi. Bu
real ko‘payish usuli emas
, balki noqulay
muhitda tirik qolish mexanizmi hisoblanadi.
Ba’zi filamentli bakteriyalar (masalan,
Actinomyces
) o‘z hujayra
zanjirlarini mayda qismlarga ajratib, har bir qismi alohida hujayraga aylanadi.
Ba’zi bakteriyalar (masalan,
Caulobacter
va
Hyphomicrobium
) hujayraning bir
uchidan kichik o‘sish hosil qilib, yangi hujayra shakllantiradi. Bu usul odatda
ko‘p hujayrali organizmlarga
xos bo‘lsa-da, ayrim bakteriyalar ham shu yo‘l
bilan ko‘payadi.
Avtotrof bakteriyalar
– o‘z-o‘zini oziqlantiradi (fotosintez yoki
xemosintez orqali).
Geterotrof bakteriyalar
– tayyor organik moddalar bilan
oziqlanadi.
Aerob bakteriyalar
– kislorod mavjud bo‘lganda yashaydi.
Anaerob
bakteriyalar
– kislorodsiz muhitda yashaydi [
1. 3
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
237
Zamburug’lar
Zamburug‘lar
– eukaroit organizmlar
bo‘lib, ular o‘ziga xos tuzilish
va hayot kechirish usuliga ega. Ular o‘simliklar singari hujayra devoriga ega
bo‘lsa-da, avtotrof emas, balki
geterotrof organizmlar
hisoblanadi. Zamburug‘lar
organik moddalarni parchalash orqali oziqlanadi va o‘lik organizmlarni qayta
ishlashda muhim rol o‘ynaydi. Zamburug‘lar
bir hujayrali
(xamirturushlar) va
ko‘p hujayrali
(mitseliyali zamburug‘lar) bo‘lishi mumkin. Tabiatda ular tuproq,
suv, o‘simliklar, hayvonlar va inson tanasida uchraydi. Zamburug’ hujayralari
hujayra devori
– tarkibida
xitin
bo‘lib, hujayraga shakl va himoya beradi,
sitoplazmatik membrana
– modda almashinuvini boshqaradi,
sitoplazma
–
organoidlar joylashgan suyuqlik,
yadro
– DNK va hujayraning irsiy materialini
saqlaydi,
mitochondriyalar
– energiya ishlab chiqaruvchi organoidlar,
vakuola
–
suv va oziq moddalar saqlaydi. Zamburug‘lar shakliga ko‘ra quyidagi turlarga
bo‘linadi. Bular
achitqi
(
Saccharomyces
,
Candida
) – bir hujayrali, odatda
ovoid
yoki sharsimon shaklga ega, budding (tomchi chiqarish)
orqali ko‘payadi.
Mitseliyali zamburug‘lar
(
Penicillium
,
Aspergillus
) – ko‘p hujayrali,
ipga
o‘xshash mitseliylardan
iborat.
Dimorfik zamburug‘lar
(
Histoplasma
capsulatum
) – haroratga qarab
xamirturush yoki mitseliy shaklini
olishi mumkin.
Zamburug‘lar
vegetativ, jinsiy va jinssiz yo‘llar
bilan ko‘payishi mumkin.
Budding (tomchi chiqarish)
– xamirturushlar uchun xos.
Mitseliy
fragmentatsiyasi
– mitseliy bo‘laklarga ajralib, yangi individ hosil qiladi.
Sporalar (konidiyalar)
– mitseliy zamburug‘larda hosil bo‘lib, atrof-muhitga
tarqaladi. Ikkita hujayraning genetik material almashinuvi orqali yangi organizm
shakllanishi. Zamburug‘lar tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi va
quyidagicha bo‘linadi.
Saprotrof zamburug‘lar
– o‘lik organik moddalarni
parchalash orqali oziqlanadi (
Mucor
,
Rhizopus
).
Parazit zamburug‘lar
– tirik
organizmlarda yashaydi va kasallik chaqiradi (
Candida
,
Trichophyton
).
Mutualistik zamburug‘lar
– boshqa organizmlar bilan foydali hamkorlikda
yashaydi (
Mikoriza
– o‘simlik ildizlari bilan simbioz) [
2. 3. 4
Xulosa
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 3-son May 2025
238
Bakteriyalar va zamburug‘lar turli xil hujayra shakllariga ega bo‘lib,
tabiatda muhim rol o‘ynaydi. Ular tuzilishi, hayot tarzi va funksiyalariga ko‘ra bir-
biridan farq qiladi. Bakteriyalar prokaryotik organizmlar bo‘lib, oddiy tuzilishga
ega va yadro membranasiga ega emas. Ular sharsimon, tayoqchasimon yoki
spiralsimon shakllarda uchraydi. Tez ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lib, tabiiy
muhitda parchalanish jarayonlarida, azot aylanishida va inson organizmida muhim
rol o‘ynaydi. Zamburug‘lar esa eukaryotik organizmlar bo‘lib, murakkabroq
tuzilishga ega va yadroga ega bo‘ladi. Ular bir hujayrali yoki ko‘p hujayrali
shakllarda uchraydi. Zamburug‘lar asosan tayyor organik moddalar bilan
oziqlanadi va ekologik tizimlarda muhim rol o‘ynaydi. Ular o‘simlik qoldiqlarini
parchalaydi, antibiotiklar ishlab chiqarishda ishtirok etadi va ba’zi hollarda inson
yoki hayvon organizmida kasallik keltirib chiqarishi mumkin. Bakteriyalar va
zamburug‘larning har xil shakllarga ega bo‘lishi ularning yashash sharoitlariga
moslashishiga yordam beradi. Ular tabiatda va inson hayotida katta ahamiyatga ega
bo‘lib, tibbiyot, qishloq xo‘jaligi va sanoatda keng qo‘llaniladi. Shu sababli
ularning tuzilishi va biologik xususiyatlarini o‘rganish juda muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Madigan M.T., Bender K.S., Buckley D.H.
Brock Biology of
Microorganisms.
15th edition. – Pearson Education, 2018. –
103-110-p
2.
Tursunov Sh.
Mikrobiologiya va biotexnologiya asoslari.
– Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2018.
– 45-50-bet
3.
Madjidova N.
Zamburug‘lar va ularning biologik ahamiyati.
– Toshkent:
Fan nashriyoti, 2020. –
78-85-bet
