Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
125
BAKTERIYALARNING TUZILISHI
Muxtarkulova Marg’iyona Maxmudovna
Sobirova Muqaddas Botirovna
Murodova Sayyora Sobirovna
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining Jizzax filiali
email:
margiyonamuxtarkulova@gmail.com
Anotatsiya:
Bakteriyalar oddiy tuzilishga ega bo‘lishiga qaramay, ular
o‘zlarining hayot faoliyati uchun barcha zaruriy tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi.
Ushbu tezisda bakteriyalarning tashqi va ichki tuzilmalari hamda ularning biologik
jarayonlardagi ahamiyati haqida batafsil ma’lumot berilgan. Bakteriyalarning
ekologik va biotexnologik ahamiyati katta bo‘lib, ular biosferaning deyarli barcha
muhitlarida, jumladan, tuproq, suv va inson tanasida uchraydi. Shuningdek,
bakteriyalarning oddiy tuzilishiga qaramay, ularning organizmga ijobiy yoki salbiy
ta’sir ko‘rsatishiga oid misollar keltirilgan. Bakteriyalar hayotining o‘ziga xos
jihatlari, masalan, xivchinlar va pili kabi harakatlanuvchi tuzilmalar, plazmatik
membrana va hujayra devori kabi muhim elementlar, tezisda kengroq tahlil
qilingan. Shuningdek, ularda joylashgan genetik material — nukleoid va plazmidlar
haqida ma’lumot berilgan. Bakteriyalarning morfologiyasi va harakatlanish turlari,
jumladan, monotrix, lofotrix, amfitrix va peritrix xivchinli bakteriyalar tavsifi ham
o‘rganilgan.
Kalit so’zlar: bakteriya, kapsula, plazmatik membrane, pili, flagella,
nukleoid, monotrixlar, lofotrix, amfitrix, peritrix.
Bakteriyalar – bu mikroskop ostida ko‘rinadigan, bir hujayrali, oddiy
tuzilishga ega organizmlar bo‘lib, prokaryotlar guruhiga kiradi. Ular biosferaning
deyarli barcha joylarida, jumladan, tuproq, suv, atmosfera va hatto ekstremal
sharoitlarda ham uchraydi. Bakteriyalarning tuzilishi juda oddiy bo‘lsa ham, ular
hayotiy faoliyat uchun zarur bo‘lgan barcha tarkibiy qismlarga ega. Ular biologik
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
126
jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi va inson faoliyatida ham ijobiy, ham salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin [1].
Ularning asosiy tuzilma qismlari quyidagilardir:
Kapsula
– Ba’zi
bakteriyalarda himoya vazifasini bajaradi, hujayrani qurishdan saqlaydi.
Hujayra devori
– Bakteriyaning shaklini saqlaydi va uni tashqi muhit
ta’siridan himoya qiladi. Gram-musbat va gram-manfiy bakteriyalar hujayra
devorining tuzilishiga qarab farqlanadi.
Plazmatik membrana
– Moddalar
almashinuvini boshqaruvchi yarim o‘tkazuvchan qatlam.
Pili (fimbriyalar)
–
Bakteriyalarga boshqa hujayralarga yopishishga yordam beruvchi tukchalar.
Flagella (xifchinlari)
– Harakatlanish uchun xizmat qiladi. Sitoplazma –
Hujayraning ichki qismi, unda barcha biokimyoviy jarayonlar sodir bo‘ladi.
Nukleoid (DNK)
– Bakteriyalarning irsiy ma’lumoti[2.3.4].
Hujayra devori ma’lum qattiqlikga ega. Shu bilan birga u elastiklikka ham
ega bo’lib, oson buqiladi. Hujayra devorini ultratovush va lizotsim fermentlari bilan
parchalasa bo’ladi. Hujayra devori lizotsim bilan parchalanganda u sharsimon
shaklga o’tadi. Hujayra devori hujayrani har xil mexaniq ta’sirlardan, osmotik
bosimdan saklaydi. Hujayra devori bakteriyani ko’payishi va bo’linishi, irsiy
moddalarning taqsimlanishini ham idora qiladi. Hujayra devorining qalinligi 10 - 80
nm bo‘lib, hujayra massasining 20% ni tashqil etadi. Hujayra devori orqali katta
molekulali moddalar kirishi mumkin. Hujayra devori sitoplazmatik membrana bilan
birlashtiruvchi iplar -"ko‘prikchalar" vositasida bog‘langan. Hujayra devori
bakteriyalarni gram usulida bo‘yalganda uning musbat yoki manfiy bo‘lishini
belgilaydigan omildir. Hujayra devori asosan (murein) dan tashqil topgan. Bu H-
atsetil-H-glyukozamin va Hatsetilmuram kislotasining bir-biri bilan galma-gal
bog‘lar bilan bog‘lanishidan hosil bo‘lgan geteropolimerdir. Bu polisaxarid zanjiri
bir-biri bilanpeptid bog‘lari orqali bog‘langan. Peptidoglikan hujayra devoriga
rigidlik xususiyatini beradi va bakteriya shaklini saqlab turadi[3].
Bakteriyalar ikki hil harakatlanadi. sirpanib harakatlanuvchi
bakteriyalarning
(miksobakteriyalar,
oltingugurt
bakteriyalari)
tanasiningto‘lqinsimon qisqarishi natijasida hujayra shakli davriy o‘zgarib turadi,
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
127
natijada bakteriyaning ma’lum turdagi harakati sodir bo‘ladi. Suzib harakatlanish
xivchinlari yordamida amalga oshadi. Masalan, spirillalar va kokkilarning
ba’zilarida bunday harakatlanishni kuzatish mumkin.Bakteriyalar xivchinlarining
soni va joylashishiga qarab quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Monotrixlar - bakteriya hujayrasining bir uchida bitta xivchin bo‘ladi;
Lofotrix - hujayraning bir uchida bir to‘p xivchini bo‘ladi;
Amfitrix - hujayraning ikki uchida ikki to‘p xivchin bo‘ladi;
Peritrix - hujayraning hamma tomoni xivchin bilan qoplangan bo‘ladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, bakteriyalarning tuzilishi va funksiyalarini
o‘rganishda Robert Kox, Lui Paster va Aleksander Fleming kabi olimlarning hissasi
katta bo‘lgan. Masalan,
Robert Kox bakteriyalarning kasalliklarni keltirib
chiqaruvchi xususiyatlarini aniqlashda asosiy tadqiqotlarni olib bordi. Uning Kox
postulatlari bakteriyalarning infektsion kasalliklar bilan bog‘liqligini aniqlashda
fundamental asos yaratdi. Bu postulatlar keyinchalik Luis Pasterning
mikroorganizmlarning fermentatsiya va infektsiyalardagi rolini o‘rganishiga zamin
yaratdi. Pasterning ishlari Koxning tadqiqotlarini amaliy jihatdan qo‘llash imkonini
berdi, masalan, pasterizatsiya jarayonini ishlab chiqishda. Luis Paster
bakteriyalarning kasallik qo‘zg‘atuvchi xususiyatlarini o‘rganib, ularning
rivojlanishini to‘xtatish usullarini ishlab chiqdi. Uning ishlari Aleksander
Flemingning antibiotik penitsillinni kashf qilishiga yo‘l ochdi. Pasterning
bakteriyalarga qarshi kurash usullari Flemingning kashfiyotlari bilan birgalikda
zamonaviy tibbiyotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Aleksander Fleming
penitsillinni kashf etib, bakteriyalarga qarshi samarali kurashish imkoniyatini
yaratdi. Uning ishlari keyinchalik Selman Vaksman tomonidan davom ettirilib,
streptomitsin antibiotigi kashf qilindi. Bu antibiotiklar bakterial kasalliklarni
davolashda yangi davrni boshlab berdi[5].
Xulosa.
Bakteriyalar – mikroskopik, yagona hujayrali organizmlar bo'lib, ularning
tuzilishi juda oddiy va primitivdir. Bakteriyalarning asosiy tuzilish birligi hujayra
bo'lib, ular hujayra devori, sitoplazma, ribosomalar, DNK va ba'zan flagellalar yoki
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
19-to’plam 4-son May 2025
128
pili kabi harakat qilish va muhitga moslashish uchun mo'ljallangan tuzilmalar bilan
ajralib turadi. Bakteriyalar o'zlarining sodda tuzilishi va ko'plab ekologik
sharoitlarga moslashish qobiliyati bilan tabiatda keng tarqalgan organizmlardir.
Bakteriyalar insoniyat hayotining ko‘plab jabhalarida, jumladan, oziq-ovqat
sanoatida, ekologik biotexnologiyada va tibbiyotda katta ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, ularning kasallik qo‘zg‘atuvchi turlari ham mavjud bo‘lib, bu holatda
bakteriyalarning nazorati muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda,
bakteriyalarning oddiy tuzilishi va murakkab biologik xususiyatlari ularni hayot
uchun ajralmas organizmlar qatoriga kirgizadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Madigan M.T., Martinko J.M., Stahl D.A., Clark D.P. "Brock Biology of
Microorganisms". Pearson Education, 2018. – 15-20.
2.Tortora G.J., Funke B.R., Case C.L. "Microbiology: An Introduction". Pearson,
2019. – 35-42.
3.Prescott L.M., Harley J.P., Klein D.A. "Microbiology". McGraw-Hill Education,
2017. – 50-58.
4.Willey J., Sherwood L., Woolverton C. "Prescott's Microbiology". McGraw-Hill,
2021. – 72-80.
5
.
Pasteur
,
L
. Fermentation Studies.
Paris University Press, 1861. 25–30. Fleming,
A.
Discovery of Penicillin. British Journal of Experimental Pathology,
1929. –226–
234
