Barcha maqolalar
Эпидуральная анестезия у детей при дцп диагнозом
Изучение особенностей течения комбинированной анестезии с использованием ксенона и эпидуральной блокады у детей с диагнозом ДЦП, спастическая диплегия.
Эндоскопическая контактная лазерная уретеролитотрипсия у детей
На сегодняшний день ведущую позицию в лечении мочекаменной болезни занимают современные технологии, благодаря которым существенно снизилась частота послеоперационных осложнений.
Эндовизуал хирургияда гемостаз ва узатиб берувчи қурилмалар
Экспериментальное обоснование воздействия электромагнитных волн и раневых покрытий в лечении донорских ран при ожогах
Эксперимент шароитида жигар жароҳати битишига гепроцел гемостатик имплантатининг таъсири
Шошолинч оператив акушерликда бўйлама кесимнинг афзаллик хусусиятлари
Шошилинч хирургияда диагностик ва дово мақсадидаги видеолапароскопия
хавфсизлиги ва кам жарохат етказадиган хирургик даволаш усулидир. Бунда эҳтиёжсиз лапаротомиялар ва унинг асоратлари – эвентрация, операциядан кейинги чурра ва жарохат йиринглаши сони кескин камайиши кузатилди.
Шошилинч жаррохликда лапароскопик ёндашув
Шифохонадан ташқари пневмония билан оғриган ҳомиладорлардан туғилган чақалоқларида кислота- ишқор мувозанати ва қоннинг газ таркибини ўрганиш
Чов чурраларини даволашда замонавий ёндашувлар
93,4% беморларда, “қониқарли” 5%, “қониқарсиз” натижа 1,7% ҳолатларда кузатилганлиги аниқланди.
Чов боғламидан пастда жойлашган артерияларда бажарилган реконструктив амалиётларнинг операциядан кейинги энг яқин даврдаги натижалари
Чақалоқларда сепсис касаллигини шакллантиришда цитокинлар аҳамиятини ўрганиш
Чаноқ-сон бўғими суякларининг остеомиелитини ўтказгандан сўнг оёқни узайтириш
Чаноқ ва сон суяклари қўшма жароҳат олган беморларга ёрдам беришнинг жарроҳлик жиҳатларини такомиллаштириш
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, шикастланишнинг техноген омиллари интенсивлигининг ошиши туфайли қўшма шикастланишларга олиб келадиган политравмаларнинг улуши доимий равишда ошиб бормоқда. Борган сари ушбу жароҳатлар қўшма шикастланишлар характерига эга бўлиб қолмоқда. Жароҳатлар хирургиясининг сезиларли ютуқларига қарамай, политравма бўлган беморларда ногиронлик ва ўлим даражаси, «...уларнинг катта қисми чаноқ суяклари ва узун суякларнинг синиши 3,8дан 45,3%гача…»[1] тўғри келиб, шок, тромбоэмболия, пневмония ва нейротрофик асоратлар тез-тез кузатилмоқда. Ушбу жарроҳлик амалиёти самарасини яхшилаш зарурияти ва ушбу муаммонинг долзарблигини тасдиқлайди.
Ҳозирги кунда дунёда чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини ташҳислаш ва даволаш бўйича қатор илмий тадқиқотлар олиб борилмоқда. Бу борада чаноқ суяги ва сон суягининг қўшма шикастланишларии билан организмдаги метаболик бузилишларнинг умумий ривожланишида комплекс диагностика, эрта аниқлаш, асоратларни олдини олиш ва даволаш сифатини оширишга асосий эътибор қаратилган. Кегайли қурилмалар орқали ташқи ва ички остеосинтез усуллари ишлаб чиқилмоқда; суяк трансплантати ёрдамида жарроҳлик усуллари; чаноқ ҳалқасининг олд ва орқа қисмларини комбинацияланган остеосинтез усуллари такомиллаштирилмоқда; суяк остеосинтезининг минимал инвазив тежамкор усуллари; блокланган интрамедуляр гамма штифтларидан фойдаланиш; сакроилиак бўғимларнинг шикастланишлари учун жарроҳлик усулида даволашнинг транспедикуляр тизими қўлланилмоқда. Сўнгги йилларда каминвазив жарохлик усулларининг кенгайиши ва янги ахборотларга асосланган юқори технологияли диагностиква даволашнинг самарадорлиги хамда тез тиббий ёрдам кўрсатиш сифати тўғрисида операцияларни амалга оширишнинг мураккаблик даражасининг таъсири масаласига тобора кўпроқ эътибор қаратилмоқда. Беморларда чаноқ ва сон суяклари қўшмашикастланишларини аниқлашдаянада самарали, каминвазив усуллар ёрдамида ташхислаш ва хирургик даволашга оид такомиллаштирилган усулларни ишлаб чиқиш, ушбу оғир тоифадаги жабрланувчиларни даволаш натижаларини яхшилаш зарурияти борлигини тасдиқлайди.
Бугунги кунда мамлакатимизда соғлиқни сақлаш тизими, хусусан, шошилинч тиббий ёрдам кўрсатиш соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар нуқтаи назаридан, шошилинч тиббий ёрдам сифатини оширишга қаратилган «...тиббий-ижтимоий ёрдам кўрсатиш даражаси ва сифатини ошириш, шу жумладан, аҳолига тиббий хизмат кўрсатиш даражасини янги босқичга кўтариш...»[2] каби вазифалари белгиланган. Уш бу вазифаларниамалга оширишда янада чуқуроқ аниқлаш ҳамда такомиллаштириш ва мохиятиникенгайтириш муҳим аҳамият касб этамоқда. Оёқ-қўллар узун суяклари жароҳатларида шок ва леталлик хамда чаноқ-сон суякларининг қўшма жароҳатлари туфайли ногиронлик даражасини пасайтиришда тиббий хизмат кўрсатиш даражасини ошириш, диагностика ва даволашда замонавий технологиялардан фойдаланиш катта аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 16 мартдаги ПҚ-4985-сон «2017-2021-йилларда ихтисослаштирилган тиббий ёрдам кўрсатишни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида», 2017 йил 20 июндаги ПҚ-3071-сон «Ўзбекистон Республикаси аҳолисига 2017-2021 йилларда ихтисослаштирилган тиббий ёрдам кўрсатишни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида», 2021 йил 26 июлдаги ПҚ–5198-сон «Аҳолига кўрсатилаётган тиббий ёрдам сифатини янада яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур соҳада қабул қилинган бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқот республика фан ва технологиялари ривожлантиришнинг устувор йўналишларига мослиги. Мазкур тадқиқот республика фан ва технологиялари ривожланишининг VI. «Тиббиёт ва фармакология» устувор йўналишларига мувофиқ амалга оширилган.
Муаммонинг ўрганилганлик даражаси. Чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида асосий муаммони назорат қилиш жуда қийин бўлган ностабил гемодинамика ва қорин бўшлиғида массив қон кетиш, плевра ва чаноқ аъзоларидан қон кетиши фонида травматик шок холатлари ҳисобланади (Petrone P., Rodriguez-Perdomo M., Perez-Jimenez A., Ali F., 2019; Загородний Н.В., Колесник А.И., Лазарев А.Ф., 2020). Чаноқ ва сон суякларининг гемодинамик жиҳатдан ностабил шикастланишлари мураккаб юқори энергияли шикастланишлардир. Кўпгина ҳолларда, оғир жароҳати бўлган бу беморларда қўшимча жароҳатлар мавжуд бўлиб, улар ҳам травматологнинг эътиборини талаб қилади (Чегуров О.К., Менщиков И.Н., 2018; Mikdad S., van Erp I.A.M., El Moheb M., Fawley J., Saillant N., King D.R., 2020; Do W.S., Forte D.M., Sheldon R.R., Weiss J.B., 2019). Бироқ, бу беморлар кўпинча оғир ҳолатда бўлиб, бир неча дақиқада ўрнатилиши керак бўлган мультидисиплинар ёндашувга муҳтож. Бу эса далилларга асосланган даволаш алгоритмини талаб қилади. Шу муносабат билан, ностабил чаноқ суяклари синишларини даволаш биринчи навбатда гемодинамик жиҳатдан эҳтиёткорлик билан реанимация қилиш, механик стабилизация керак деб хисобланади (Jarvis S., Kelly M., Mains C., Corrigan C., Patel N., Carrick M., 2019; Mi M., Kanakaris N.K., Wu X., et al., 2016).
Муаллифларнинг фикрича, чаноқ ва оёқ-қўл суяклари синиши билан оғриган беморларни даволашда муҳим масала гемодинамикаси ностабил бўлмаган беморларда синишларни эрта барқарорлаштиришнинг мақсадга мувофиқлиги ҳисобланади (Valiev E., Muminov Sh., Ismailov A., Mirdjalilov F., Karimov B., 2021). Муаллифлар жароҳатдан кейинги соатларда жарроҳлик усулида даволашни тавсия қиладилар. Чаноқ суяги ва оёқ-қўл суяклари синишларини жарроҳлик йўли билан даволашда кенг тарқалган ташқи фиксатор қурилмалари билан маҳкамлаш интрамедуллар остеосинтез усули (Дурсунов А.М., Саидиахматхонов С.С., Раҳимов А.М., Каримов Х.М., Қобилов Р.К., Хошимов Р.А., 2018) нисбатан соддалиги ва минимал травма етказиши билан ажралиб туради. Адабиёт маълумотларини ўрганиб чиқиб, шундай хулосага келишимиз мумкинки, қўшимча шикастланишда чаноқ ва сон суякларининг шикастланиши диагностикаси ва даволаш сифати сезиларли даражада яхшиланган (Мусаев Т.С., 2013; Хажибоев А.М., Тиляков А.Б., Валиев Э.Ю., 2017).
Ҳозирги вақтда дунёда қўшма травмада қўл-оёқ жароҳатларининг диагностикаси ва даволашини такомиллаштириш бўйича тадқиқотлар давом этмоқда, жумладан, қўшимча жароҳати бўлган беморларга шошилинч тиббий ёрдам кўрсатишда минимал инвазив жарроҳлик аралашувларни оптималлаштириш; шок билан боғлиқ жароҳатлари бўлган беморларга жарроҳлик ёрдами кетма-кетлиги ва ҳажмини яхшилаш (Борозда И.В., Борозда М.И., 2021; Rommens P.M., Nolte E.M., Hopf J., Wagner D., Hofmann A., Hessmann M., 2020; Berger-Groch J., Lueers M., Rueger J.M., 2020); турли тиббий ёндашувлар орқали тез тиббий ёрдам кўрсатиш самарадорлигини ошириш; тез тиббий ёрдамнинг турли босқичларида эрта ва сифатли тиббий ёрдамни такомиллаштириш (Stahel P.F., Burlew C.C., Moore E.E., 2017; Lee M.A., Yu B., Lee J., Park J.J., Lee G.J., Choi K.K., 2019); ёғли ва тромбоэмболик ва юқумли асоратларнинг патогенетик механизмида жарроҳлик аралашувларни эрта прогнозлаш, ташҳислаш ва такомиллаштириш орқали асоратларни камайтириш муҳим аҳамиятга эга. Шу билан бирга, чаноқ ва сон суяклари синганлигини аниқлашнинг янада самарали, хавфсиз ва арзон усулларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштириш, жарроҳлик аралашувлар вақтини аниқлаш, шунингдек, даволаш ва диагностика босқичларини оптималлаштириш даволаш натижаларини яхшилаш учун муҳим ҳисобланади (Bruns B.R., Morris D.S., Zielinski M., 2016; Lindsay A., Tornetta P., 2016; Kim E.M., Luke P.H., 2020).
Диссертация тадқиқотининг диссертация бажарилган олий таълим муассасасининг илмий-тадқиқот ишлари режалари билан боғлиқлиги. Диссертация тадқиқоти Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий марказининг АДСС 4.3 «Чаноқ суягининг комбинацияланган шикастланишлари ва сон суяги синишларини комплекс диагностика ва даволаш усулларини ишлаб чиқиш ва тадбиқ этиш» илмий-тадқиқот режаси хамда Самарқанд давлат тиббиёт университети илмий тадқиқотлари режалари доирасида амалга оширилган.
Тадқиқотнинг мақсади чаноқ ва сон суяклари қўшма шикастланиши билан бўлган беморларда жароҳат ва беморнинг умумий ҳолатининг оғирлик даражасини ҳисобга олган ҳолда жарроҳлик йўли билан даволашнинг тактик ва техник жиҳатларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг вазифалари: чаноқ ва сон суяклари қўшма шикастланишларининг тузилиши ва статистикаси, даволаш натижасига таъсир қилувчи сабаблар ва омилларни таҳлил қилиш; жабрланувчиларни эрта госпитал босқичида - жароҳатнинг оғирлиги ва аҳволининг оғирлигини ҳисобга олган ҳолда тез тиббий ёрдам кўрсатиш кўламининг, вақти ва усулларига қараб даволаш тактикасини ишлаб чиқиш; чаноқ ва сон суяклари қўшма шикастланишларида тиббий ёрдам кўрсатишнинг дастлабки босқичида минимал инвазив остеосинтезни амалга ошириш учун такомиллаштирилган ташқи фиксацион қурилма ишлаб чиқиш; даволашнинг турли босқичларида чаноқ ва сон суяги қўшма жароҳатлари билан бўлган жабрланувчиларга ёрдам бериш учун тиббий ва диагностика алгоритмини ишлаб чиқиш; чаноқ суяги ва сон суягининг қўшма жароҳатлари билан жабрланганларга ёрдам кўрсатишда анъанавий ва тавсия этилган даволаш тактикасининг эрта ва узоқ муддатли натижаларини қиёсий баҳолаш;
Тадқиқотнинг объекти Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази ва унинг Самарқанд филиалида 2016-2021 йилларда чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишлари билан даволанаётган 130 нафар бемор олинган.
Тадқиқотнинг предмети Жарохатнинг оғирлик даражасини баҳолаш тизими, стерженли ташқи фиксация қурилмалари, каминвазив остеосинтез усулларидан фойдаланган ҳолда бажарилган дифференциялшган даволаш-диагностик тактикаси натижалари ҳисобланади.
Тадқиқотнинг усуллари клиник, инструментал (рентгенологик, мультиспирал компьютер томографияси, ультратовуш, лаборатория) ва статистик усулларидан фойдаланилган.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: чаноқ ва сон суяклари қўшма шикастланишлари, ҳамда уларнинг алоҳида синишларининг тузилиши ва частотасини бахолаш орқали амалга ошириладиган асосий тактик ва техник жиҳатлари аниқланган; анъанавий клиник ва диагностика стандартлари асосида, чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини даволашдаги қониқарсиз натижаларнинг ривожланиш белгилари аниқланган, шунга биноан сегментар жароҳатларнинг тури ва характерини ҳисобга олган ҳолда жабрланганларнинг динамикадаги ахволи ва кутиладиган натижаларда тўғридан-тўғри боғлиқлик мавжудлиги исботланган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини эрта даврида барқарор функционал миниинвазив остеосинтези учун ташқи фиксация қурилмаси такомиллаштирилган, шунингдек жаррохлик амалиётига кўрсатмаларни кенгайтириш имкониятлари исботланган; такомиллаштирилган ташқи фиксацияловчи стерженли қурилма комплектацияси техник афзалликлари исботланган, унинг чаноқ ва сон суяклари синишларида алоҳида қўлланиладиган вариантлари ёрдамида шокка қарши шошилинч муолажаларнинг самарали стабилизацияси ва суяк бўлакларини якуний репозиция қилиш имкониятлари ишлаб чиқилган.
Тадқиқотнинг амалий натижалари: қўйидагилардан иборат чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида такомиллаштирилган диагностик мезонлари комплексидан фойдаланилган ҳолда жароҳатлар характерини баҳолаш, сифатини ошириш ва оптимал равишда даволаш тактикаси исботланган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида ташқи ва ички остеосинтезнинг миниинвазив усулларини қўллашга асосланган даволаш тактикаси беморларда асоратларнинг келиб чиқиши ва частотасига таъсир қилувчи асосий омиллари аниқланган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини даволашда, чаноқ суяги синишларининг нафақат олд қисми, балки чаноқ ҳалқасининг ён ва орқа қисмларида барқарор фиксацияга эришишга, хамда, бир вақтнинг ўзида суяк синиқлари репозиция усулини амалга оширишга имкон берувчи махсус ташқи фиксацион қурилмаси ишлаб чиқилган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишлари учун жарроҳлик усулида даволашнинг кетма-кетлиги ва тактик алгоритми ишлаб чиқилган бўлиб ушбу тоифадаги беморларда яхши ва қониқарли натижаларга эришиш имконияти исботланган;
Тадқиқот натижаларининг ишончлилиги. Клиник текширувлар натижаларининг ҳаққонийлиги, беморлар сонининг етарлилиги, диагностика ва даволашнинг замонавий усуллари, нурли (рентгенологик ва МСКТ), ультратовушли текширув натижалари ва статистик таҳлил қилинганлиги билан асосланади.
Тадқиқот натижаларининг илмий ва амалий аҳамияти. Тадқиқот натижаларининг илмий аҳамияти чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида ташқи фиксацияловчи стерженли қурилманинг такомиллаштирилиши хамда барқарор функционал миниинвазив остеосинтезни амалга оширишга имкон берувчи, даволаш тактикасини танлаш ва кейинги турли асоратларнинг ривожланиш эҳтимолини камайтириши билан изоҳланади.
Тадқиқот натижаларининг амалий аҳамияти чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини самарали ташхислаш ва даволашнинг эрта даврида тактик жихатларини ишлаб чиқиш ҳамда амалиётга жорий этиш, бунинг натижасида операциядан кейинги асоратларини сезиларли даражада камайтириш, ўз навбатида ногиронлик ва стационарда даволашнинг умумий давомийлигини қисқариши билан изоҳланади.
Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида беморларга ёрдам кўрсатишнинг жарроҳлик жиҳатларини такомиллаштириш бўйича олиб борилган илмий тадқиқотлар натижалари асосида: чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларида даволаш учун ишлаб чиқилган «Чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларда даволашда қўлланиладиган қурилма»га Россия Федерациясининг Интеллектуал мулк агентлиги патенти олинган (патент IAP 2749897 18.06.2020). Олинган натижалар беморларни жарроҳлик даволаш тактикасини такомиллаштириш, касалхонага ётқизиш муддатини ва операциядан кейинги реабилитация даврини қисқартириш, беморларни минимал иқтисодий ҳаражатлар билан даволаш имкониятини таъминлаш имконини берган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини диагностикаси ва даволаш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида «Чаноқ суяги ва сон суягининг қўшма жароҳатлари билан жабрланганларни даволаш методикаси» услубий тавсияномаси тасдиқланган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2021 йил 31 августидаги 8н-з/288-сон маълумотномаси). Олинган натижалар чаноқ суяги ва сон суяклари жароҳати билан оғриган беморларни диагностикаси ва реабилитацияси сифатини яхшилаш имконини берган; чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини диагностикаси ва даволаш бўйича олиб борилган илмий тадқиқот натижалари асосида «Чаноқ ва сон суягининг қўшма жароҳатлари билан жабрланганларга аҳволининг оғирлигини ҳисобга олган ҳолда ёрдам кўрсатиш тактикаси» услубий тавсияномаси тасдиқланган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2020 йил 31 августидаги 8н-з/288-сон маълумотномаси). Олинган натижалар жароҳатнинг оғирлиги ва бемор аҳволининг оғирлигига қараб чаноқ ва сон суяклари жароҳатларини даволашда тактик ва техник жиҳатларни яхшилаш имконини берди.
Чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини диагностикаси ва даволаш натижаларини яхшилаш бўйича тадқиқот натижалари соғлиқни сақлаш амалий фаолиятига, жумладан Республика ихтисослаштирилган травматология ва ортопедия илмий-амалий тиббиёт маркази Самарқанд филиали, Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Жиззах филиали, Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Самарқанд филиаллари амалиётига тадбиқ этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2021 йил 2 декабрдаги 08-09/18979-сон хулосаси). Олинган натижалар чаноқ ва сон суякларининг қўшма шикастланишларини ташҳислаш ва даволашнинг замонавий самарадор усулларини такомиллаштиришга ҳамда узоқ муддатли функционал натижаларнинг 66,1% дан 92,6% гача яхшилаш имконини берган.
Тадқиқот натижаларининг апробацияси. Тадқиқот натижалари 7 та илмий-амалий конференцияларда, жумладан 3 та халқаро ва 4 та республика конференцияларида муҳокама қилинган.
Тадқиқот натижаларининг эълон қилинганлиги. Диссертатсия мавзуси бўйича 14 та илмий ишлар чоп этилган, шундан 6 та мақола Ўзбекистон Республикаси Олий аттестация комиссияси томонидан докторлик диссертацияларининг асосий илмий натижаларини чоп этиш учун тавсия этилган илмий нашрларда, шундан 4 таси республика ва 2 таси ҳорижий журналда чоп этилган.
Диссертация тузилиши ва ҳажми. Диссертация кириш, бешта боб, хотима, хулосалар, фойдаланилган адабиётлар рўйхати ва иловалардан иборат. Диссертация хажми 111 бетни ташкил этади.
Чамбар ичак саратони туфайли обтурацион ичак тутилишида жаррохлик амалиётлари услубларининг солиштирма таснифи
83 беморни жаррохлик амалиёти услублари натижалари курсатилган. Чамбар ичак ўтказувчанлиги 3
даражага ажратилган. Жаррохлик амалиёти услуби ўсманинг жойлашган жойига қараб, ичак утказув-
чанлик даражасига қараб хамда беморнинг ёндош хасталикларига қараб танланган. Жаррохлик ама-
лиётидан кейинги умумий ўлим курсаткичи 12% ( 83 бемордан 10 таси вафот этган). Бир пайтда ичак
узлуксизлигини тиклашда чамбар ичакнинг резекцияси ва субтотал колэктомия амалиёти ичак тути-
лишининг компенсирланган даражасида ва беморнинг стабил холатида амалга оширишни тавсия
килган яшироқ
Цифровые рентгенологические исследования в диагностике посттравматического и послеоперационного остеомиелита у детей
Остеомиелит - воспаление компактной части кости, надкостницы, костного мозга и окружающих кость мягких тканей. Развитие обусловлено попаданием в костный мозг патогенных микробов. Инвазия микробов в костную ткань происходит при открытом или огнестрельном переломе, а также при операциях на костях с последующим развитием посттравматического или послеоперационного остеомиелита. Несмотря на определенные достижения в клинике и диагностике значений методов рентгенологических исследований в ранней диагностике заболевания остается высоким.
Цитологические показатели эффективности лечения острого гнойного одонтогенного периостита челюстей с использованием салфеток «активтекс»
Цитокиновый статус как индикатор «хирургического стресса» при органосохраняющих операциях
Ципринолнинг шошилинч хирургияда қўлланилиши
Целлюлоза маҳсулотларини хирургияда қўллаш имкониятлари
Холецистэктомиядан кейинги ўт-сафро оқиши синдромининг хирургик даволашини қиёсий анализ натижалари
Холецистэктомиядан кейин келиб чиқадиган эрта билиар асоратларнинг сабаби ва уларни бартараф этиш йўллари
Хирургияда интраабдоминал гипертензия
Хирургияда гепатопротектив экстракорпорал технологиялар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, «сўнги ўн йилликларда жигар циррози (ЖЦ) ривожланишига сабаб бўлувчи «В» ва «С» вирусли гепатитлари билан касалланиш кўрсаткичининг ўсиб бориши кўзатилмокда, унинг фонида эса бутун дунёда 2015 йилда ўлим сони 720 минг кишини, жигар саратонига трансформация бўлганида эса - 470 минг кишини ташкил этди1. ЖЦ нинг барча асоратлари таркибида ўткир жигар етишмовчилиги (ЎЖЕ) ўлимга олиб келувчи асосий сабаб бўиб ҳисобланади. Замонавий интенсив даволашда эришилган муайян ютукларга қарамай, «ушбу асоратда ўлим кўрсаткичи жуда ҳам юқори ва ҳаттоки ихтисослаштирилган гепатологик марказларда ҳам 60% дан кам эмас»2. 1 млн. аҳоли ўртасида ЎЖЕ частотаси 144 ни ташкил этади. Ҳар йили 250000 ЎЖЕ ҳолатлари қайд этилади, «жигар хирургияси бўлимларида эса ўлимларнинг 50% нинг сабаб бўлмокда»3. Шиш-асцит синдромининг ривожланиши ЖЦ нинг яна бир патогномоник белгиси бўлиб ҳисобланади.
Жаҳон тажрибасида маълумки, асцит пайдо бўлганидан бошлаб беморлар ҳаётининг давомийлиги 6 ойдан 3 йилгача муддатни ташкил қилади, биринчи йил давомида ўлим кўрсаткичи эса 40-70% гача етиб боради. Диффуз жараёнларда бу асоратнинг частотаси 85% га етади, 25% ҳолларда эса асцит касалликнинг биринчи белгиси сифатида намоян бўлади. Жигар касалликлари этиологияси ва патогенези тўғрисидаги таассуротларнинг ҳар йили янгиланиб туриши билимларни таснифлаш, уларни ташхислаш ва даволашга бўлган умумий ёндашувларни ишлаб чикишни талаб этади. Бу умумевропа ва бутунжаҳон форумлари, ишчи гурухдари, келишув комиссиялари ишларида ўз аксини топади. Бунинг натижасида эса, жигар касалликларини ташхислаш ва даволашда ривожланиш кузатилиб, у ўз навбатида, ташхислашнинг молекуляр-биологик усуллари ривожланиши, юқори технологияли эндоваскуляр ва эндоскопик амалиётлар, оператив даволашнинг роботлашган технологиялари, организм экстракорпорал детоксикациясининг турли усуллари ва системаларининг татбиқ этилиши билан боғликдир.
Ватанимиз соғлиқни саклаш тизимини ривожлантиришнинг завонавий босқичида шиш-асцит синдроми ва гепатоцеллюляр етишмовчилик билан беморларни хирургик даволаш натижаларини яхшилашга қаратилган кўплаб чора-тадбирлар ўтказилмокда. Ушбу йўналишда, хусусан, асцит синдроми бўлган ЖЦ билан беморларни ташхислаш сифати ва даволашнинг узок муддатдаги натижаларини яхшилашда, ижобий нтижалаларга эришилган. Шу билан бирга, декомпенсацияланган ЖЦ билан беморларга тиббий ёрдам кўрсатиш тизимини такомиллаштириш учун диагностиканинг янги усуллари, шунингдек, мураккаб юқори технологик амалиётлар самарадорлигини баҳолаш бўйича илмий асосланган натижалар зарур. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналишлар бўйича ҳаракатлар стратегиясида аҳолининг заиф гурухдарининг тўлақон ҳаёт кечиришини таъминлаш максадида тиббий-ижтимоий ёрдам тизимини ривожлантириш ва такомиллаштириш вазифалари белгиланган 1 . Ушбу вазифаларни амалга ошириш, шу жумладан, органопротекция ва экстракорпорал детоксикациянинг оригинал усулларини ишлаб чиқиш йўли билан шиш-асцит синдроми ва гепатоцеллюляр етишмовчилик билан беморларни хирургик даволаш натижаларини яхшилаш долзарб йўналишлардан бири бўлиб ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 16 мартдаги ПФ-4985-сон «Шошилинч тиббий ёрдамни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 20 июндаги ПҚ-3071-сон «Ўзбекистон Республикаси аҳолисига 2017-2021 йилларда ихтисослаштирилган тиббий ёрдам кўрсатишни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори, Вазирлар Махкамасининг 2017 йил 10 майдаги 266-сон «Жамоат соғлиғи ва соғлиқни сақлашни ташкил этиш илмий-тадқиқот института фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги қарори ҳамда ушбу соҳада кабул қилинган бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришга мазкур диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди органопротекция ва экстракорпорал детоксикациянинг оригинал усулларини ишлаб чиқиш йўли билан шиш-асцит синдроми ва гепатоцеллюляр етишмовчилик билан беморларни хирургик даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
асцит синдроми билан асоратланган ЖЦ билан беморларда асцитоликворосорбция усули ишлаб чиқилган;
ЖЦ билан беморларда портосистем шунтлашнинг турли вариантларидан сўнг дарвоза-жигар гемодинамикаси турли кўрсаткичлари ва асцит синдроми ривожланиши ўртасида сабаб-окибат боғлиқликлари ўрганилган;
шиш-асцит синдроми бўйича декомпенсацияланган ЖЦ билан беморлар портосистем шунтлашдан сўнг яшаб қолиш эгриликлари ўрганилиб, гепатоцитлар функционал декомпенсацияси омилларининг прогностик аҳамияти аникланган;
ЎЖЕ ва шиш-асцит синдромида органопротекция ва организмнинг экстракорпорал детоксикацияси турли усулларининг самарадорлиги «in vitro» шароитда аникланган;
асцит концентрати ўринбосар даволаш учун мўлжалланган юкори даражада умумий оксил ва унинг альбумин фракциясини сақловчи трансфузион оксил эритмаси сифатида кабул килиниши мумкинлиги исботланган;
юрак, жигар ва жигардан ташқари ўт йўллари касалликлари билан беморларда амалиётдан кейинги якин даврда ЎЖЕ ва унинг окибатлари ривожланишини прогнозлаш жиҳатидан периферик коннинг морфологияси текширилган;
гемоциркулятор микроокклюзия билан жигар ичи алмашинув жараёнларининг бузилишига боғлик бўлган гемик ва циркулятор гипоксия жараёнлари ифодаланиш даражасини носпецифик морфологик аниклаш учун эритроцитлар шакли экспресс мониторингининг аҳамияти аникланган.
Хулоса
1. Асцит синдромининг ривожланиш частотаси ЖЦ макроскопик шаклига боғлиқ эмас ва 39,6-46,7% ҳолларни ташкил қилади, ўз навбатида, жигар фиброзида ушбу асорат 29,3% беморларда ривожланади ва цитолиз кўрсаткичлари ҳамда гепатоцитлар функционал ҳолатининг меъёрий кўрсаткичлари билан кузатилади.
2. Дарвоза ҳавзаси кон томирларидаги гемодинамик кўрсаткичлар бузилишларининг ўсиб бориши асцит синдроми ривожланиш частотасининг 36% дан 56,3% гача ўсиб бориши билан кузатилади, бунда қоннинг чизикли тезлиги талок венасида 12,5±0,05 см/сек гача (Р<0,05), дарвоза венасида эса 11,5±0,05 см/сек гача пасайиши хамда дарвоза венаси диаметрининг 1,4 см дан ортиққача кенгайиши асосий ахамиятга эга.
3. Асцит синдроми билан асоратланган ЖЦ билан беморлар гурухида асл ЖУҚА нинг ҳисобланган ЖУҚА га нисбатан дефицити ўртача 26,9% ни, асцит бўлмаган беморларда - 16,8% ни (Р<0,05) ташкил этди, бу эса дарвоза-жигар гемодинамикаси бузилиши даражасининг асцит пайдо бўлишига таъсир қилишини англатади.
4. КОВКВ дан кон кетишни бошдан кечирган беморлар гурухида асцит синдроми ривожланиш частотаси 39,3% дан 72,8% гача ортган, бунда ушбу иккала асоратнинг бирга учраши жигарнинг функционал ҳолатини энг кўп даражада огирлаштиради ва ЖЦ кечиши прогнозини ёмонлаштиради (операция вақтида MELD 12,3±0,05 балл, асцит ва қон кетиш бўлмаган беморларда эса 9,1 ±0,03 балл, Р<0.05).
5. Шиш-асцит синдроми бўйича ЖЦ дастлабки декомпенсацияси борлиги специфик асоратларнинг ривожланиш эҳтимоллигини ишончли ошириб юборади: жигар етишмовчилиги 6,9% дан 13,5% гача, ЖЭ 12,1% дан 16,2% гача, асцитнинг кўпайиб бориши 7,2% дан 16,2% гача ва ўлим кўрсаткичи 2,1% дан 3,8% гача ортади.
6. Асцит суюқлигининг микдрий ва сифатий тахлили шуни кўрсатдики, шунтдан кейинги яқин даврда (3-5 кун) асцит ривожланиши шунтлаш турига боглик, бунда ДСРА дан сўнг асцит ишлаб чиқилиши ишончли кўп (Р<0,01), бунда асцитдаги умумий оқсил кўрсаткичи хам марказий турдаги шунтлашдан кейинги беморларнинг асцитига нисбатан ишончли кўп (Р<0,02), бу эса селектив шунт шакллантирилиши ва юкори қолдиқ портал босим мавжудлиги билан боглик.
7. ПСШ дан кейин ЖЦ билан беморларда шиш-асцит синдромининг кўпайиб борганида яшаб колиш кўрсаткичининг пасайиши кузатилади, бир йилгача муддатда у 88% ни, ушбу асорат бўлмаганида эса - 96% ни ташкил қилди; 3 йилгача муддатда - тегишли равишда, 62% ва 88% хамда 5 йилгача муддатда - 36% ва 78%.
8. ПСШ дан кейин шиш-асцит синдроми ривожланганида ЖЦ нинг бошқа функционал декомпенсациялари намоян бўлмаганида йиллик яшаб колиш 92%, 3 йиллик - 70% ва 5 йиллик - 48% ни ташкил килди, асцитнинг мезенхимал-яллиқланиш ва холестаз синдромлари билан бирга келганида бу кўрсаткичлар тегишли равишда 70%, 36% ва 10% ни ташкил килди.
9. Асцит суюқлигини дефибринлаш, фильтрлаш ва концентрлашнинг оригинал усулини қўллаш унинг токсиклигини камайтиришгагина эмас, балки ўзининг сифатий таркиби бўйича уни стандарт 5% альбумин ёки протеин эритмасига яқинлаштириш имконини беради.
10. Асцит синдроми билан асоратланган ЖЦ бўлган беморларда ПСШ дан кейинги реабилитацион чора-тадбирлар комплексига концентрланган асцит суюқлиги реинфузиясининг киритилиши умумий оқсил микдорининг А7,2% га ва зардобдаги альбумин микдорининг А 10,3% га ишончли ортиши билан тавсифланади, бу эса кон онкотик босимининг А 16,3% га ортиши билан кузатилади.
11. Мембраналар флюктуацияси ва периферии қондаги эритроцитлар шакли ўзгаришининг тахлили шуни кўрсатдики, ЖЦ фонидаги ЎЖЕ да патологик ўзгарган шаклларнинг сони 60,8+2,6% гача ортди, улардан эхиноцитар қаторнинг биринчи ва иккинчи тартибдаги қайтар-деформацияланган хужайралари 2 баробар кўп (41,4%). Бунда, дискоцитлар сони 3 баробар камайган ва минимал даражаси 29,8% ни ташкил килган.
12. ЎЖЕ да гемо-, плазма- ва асцитосорбциянинг киёсий самарадорлиги бўйича ўтказилган экспериментал тадқиқот («in vitro») шуни кўрсатдики, плазмасорбция усули катор устунликларга эга, шу жумладан, эритроцитлар мембранаси шикастланиши хавфи бўлмаган ҳолда узок вақт сорбция ўтказиш имкони бор, асцитосорбция вақтида эса ЖЦ билан беморлардаги оқсил етишмовчилиги ўрнини ҳавфсиз равишда босиш имконияти туғилади.