«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
ARALASH EKINLAR YETISHTIRISH TEHNOLOGIYASI
I. Raximbayeva Urganch davlat universiteti tadqiqotchi
N. B. Jumaniyazova Urganch davlat universiteti dotsenti, b.f.f.d. (PhD)
N. Jumanazarova Urganch davlat universiteti o‘qituvchisi
K. S. Farhodova Urganch davlat universiteti talabasi
A. M. Jumanazarova Urganch davlat universiteti talabasi
Annotatsiya.
Qishloq xo‘jaligida yer resurslaridan samarali foydalanish va
barqaror hosildorlikni ta’minlash dolzarb muammo hisoblanadi. Aralash ekinlar tizimi
– bir maydonda bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan ortiq ekin turlarini yetishtirish.
Xorazm vohasi o‘tloqi allyuvial tuproqlarida tarvuz, pomidor va kartoshka navlarini
aralash ekish usulining agrotexnologik jihatlari va iqtisodiy samaradorligi tadqiq
qilingan. Tadqiqotda aralash ekin yetishtirish turlari, qatorlararo, aralash ekish
sxemalari qoʻllanilib, ularning oʻsish dinamikasi, hosildorlik darajasi, suv va ozuqa
moddalaridan f
oydalanish samaradorligi o‘rganilgan. Natijalarga koʻra, aralash ekish
tizimi yer maydonidan unumli foydalanish, tuproq unumdorligini oshirish va
zararkunandalarga chidamlilikni kuchaytirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar:
Aralash ekin, nav, tarvuz, pomidor, kartoshka, ko‘chat, o‘sish,
rivojlanish, hosildorlik.
Aннотация.
Эффективное использование земельных ресурсов и
обеспечение устойчивой урожайности в сельском хозяйстве являются
актуальными проблемами. Смешанная система земледелия
–
выращивание двух
или более видов культур одновременно на одном поле. Изучены
агротехнологические аспекты и экономическая эффективность смешанных
посадок сортов арбуза, томата и картофеля на аллювиальных почвах лугов
Хорезмского оазиса. В исследовании использовались междурядные
и смешанные
схемы посадки, изучалась динамика их роста, урожайность, эффективность
использования воды и питательных веществ. Согласно результатам, смешанная
система земледелия позволяет более эффективно использовать землю, повышать
плодородие почвы и повышать ее устойчивость к вредителям.
Ключевые слова:
Смешанная культура, сорт, арбуз, томат, картофель,
рассада, рост, развитие, урожайность.
345
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Abstract.
Effective use of land resources and ensuring sustainable productivity in
agriculture is an pressing problem. Mixed cropping system is the simultaneous
cultivation of two or more crop types on one plot. The agrotechnological aspects and
economic efficiency of the method of mixed planting of watermelon, tomato and potato
varieties on the alluvial soils of the Khorezm oasis meadows were studied. The research
used inter cropping types, inter-row, and mixed planting schemes, and studied their
growth dynamics, yield levels, and water and nutrient use efficiency. According to the
results, the mixed planting system allows for the productive use of land, increasing soil
fertility, and increasing pest resistance.
Keywords:
Mixed crop, variety, watermelon, tomato, potato, seedling, growth,
development, productivity.
Kirish.
Aholining oziq-ovqatga bo‘lgan talabi ortib borayotgan sharoitda,
sabzavot va poliz ekinlarining ahamiyati tobora oshmoqda. Xorazm vohasining tabiiy-
iqlim sharoiti qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini, xususan, meva-sabzavotchilikni
barqaror rivojlantirish imkonini beradi. Biroq, sho‘rlanish, suv tanqisligi kabi
muammolar barqaror hosildorlikka ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, aralash
ekinlar tizimi xususan, tarvuz, pomidor, kartoshka va boshqa ekinlarni optimal
kombinatsiyalari samarali agrotexnologik yechim sifatida qaralmoqda.
Aralash ekin yetishtirish – bu bir maydonda bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan
ortiq ekinlarni birgalikda yetishtirish va ma’lum bir yer uchastkasidan ko‘proq hosil
olishdir. Xorazm vohasida aralash ekin yetishtirish nafaqat ilmiy jihatdan asoslash davr
talabi bo‘lgan, muammolar yechimiga xizmat qiladigan dolzarb agrotexnologik yechim
bo‘lishi mumkin. Aralash ekin yetishtirish agroekologik yondashuv sifatida yer
resurslaridan oqilona foydalanishga, tuproqni muhofaza qilishga va uning
hosildorligini uzoq muddat davomida saqlab qolishga xizmat qiladi.
Aralash ekinlarni yetishtirishning eng asosiy maqsadi – bu bitta ekin tomonidan
foydalanilmaydigan resurslar yoki ekologik jarayonlardan foydalangan holda ma’lum
bir yer uchastkasida ko‘proq hosil olishdir. Ikki yoki undan ortiq ekinlar birgalikda
ekilganda, ular yorug‘lik, suv va ozuqa moddalari uchun raqobatlashadi yoki yordam
beradi. Shuning uchun ular bir-biriga salbiy yoki ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin [5].
Aralash ekin yetishtirish ko‘plab afzalliklarga ega. Bu zararkunandalar va
kasalliklarning tarqalishini kamaytiradi, shu bilan birga hosildorlikni oshiradi va oziq-
ovqat sanoati xavfsizligini ta’minlaydi. Bundan tashqari, dukkaklilar tuproqqa azot
346
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
qo‘shish orqali tuproq unumdorligini oshirishi mumkin. Bu amaliyot tuproq
eroziyasining oldini olish va hosildorlikni oshirishga ham yordam beradi [7]. Aralash
va oraliq ekinlarni ekishda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish va hosil
barqarorligini oshirish, patogen va zararkunandalarning mumkin bo‘lgan zarari tufayli
yo‘qotishlarni kamaytirish maqsadida bir dalada bir vaqtning o‘zida ikki yoki undan
ortiq ekin turlari yoki navlarini yetishtirish amalga oshiriladi [3].
Qishloq xoʻjaligida ekinlararo ekish bir sohada bir vaqtning oʻzida ikki yoki undan
ortiq hosil yetishtirish, resurslardan foydalanishni optimallashtirish va hosildorlikni
oshirishni oʻz ichiga olgan qishloq xoʻjaligi amaliyotidir. Bu usul nafaqat tuproq
unumdorligini va ekinlar hosildorligini yaxshilaydi, balki iqtisodiy foyda va ekologik
muammolarga chidamlilikni oshiradi. Aralash ekin ekish turli ildiz chuqurligi va ozuqa
moddalariga bo‘lgan ehtiyoji bo‘lgan ekinlarni birlashtirib, mavjud resurslardan
maksimal darajada foydalanishni ta’minlaydi, bu esa tuproq unumdorligini oshirishga
va eroziyaning pasayishiga olib keladi [1]. O‘zaro ekilganda bir-birini to‘ldirish
tamoyili ekinlarga yer va resurslardan samaraliroq foydalanishga, raqobatni
minimallashtirishga va o‘sishni kuchaytirishga imkon beradi [2]. Ushbu amaliyot,
ayniqsa, kontinental iqlim shatoitiga ega hududlarda hosilning nobud bo‘lish xavfini
kamaytiradi va shu bilan fermerlar uchun moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi [4].
Aralash ekin ekish kimyoviy moddalarga boʻlgan ehtiyojni kamaytirish va suvdan
foydalanish samaradorligini oshirish
orqali barqaror qishloq xoʻjaligi amaliyotiga hissa
qoʻshadi. Bu uzoq muddatli qishloq xo‘jaligi barqarorligi uchun juda muhim bo‘lgan
biologik xilma-xillik va ekologik muvozanatni rag‘batlantiradi [6].
Aralash ekin
yetishtirish turli usullarda amalga oshiriladi, har biri maqsad, ekin turlari va iqlim
sharoitiga qarab tanlanadi 1-rasm
.
347
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
1-rasm. Aralash ekin yetishtirish turlari.
Qishloq xoʻjaligida aralash ekinlar yetishtirish oʻtmishda qoʻllanilgan qishloq
xoʻjaligi texnikasidir. Ilgari u hech qanday max
sus bilimga ega bo‘lmagan holda
qo‘llanilgan bo‘lsa, hozirgi fermerlar ilg‘or texnika, o‘zaro ekin ekish afzalliklari
bo‘yicha ilmiy ma’lumotlar va aniq qishloq xo‘jaligi asboblari bilan yaxshi hosil
olishlari mumkin. O‘zaro ekinlarni ekish sabablari orasida joy va resurslarni tejash,
asosiy madaniyatning yomon qaytarilishida yaxshi hosilni ta’minlash,
zararkunandalarga qarshi kurashish, begona o‘tlarni kamaytirish, qo‘shni o‘simliklarni
ozuqa moddalari bilan ta’minlash va boshqalar kiradi. O‘zaro ekinlarning ijobiy va
salbiy tomonlarini hisobga olgan holda, ko‘plab yer egalari bu usulni tanlaydilar, garchi
u qo‘shimcha dala ishlovini o‘z ichiga oladi. Shunday bo‘lsa-da, o‘zaro ekish
kombinatsiyalarida turli xil variantlar ijobiy natijalar beradi [8]. Aralash ekinlar
yetishtirish qishloq xo‘jaligida bir qator ijobiy va salbiy tomonlarga ega 1 - jadval.
348
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
1-jadval
Aralash ekin ekishning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklari
Kamchiliklari
Aralash ekin yetishtirish ko‘plab
afzalliklarga ega. Bu zararkunanda va
kasalliklarning tarqalishini kamaytiradi,
shu bilan birga hosildorlikni oshiradi va
fermerning oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlaydi.
Ekinlarning o‘zaro va begona o‘tlar
o‘rtasida raqobat yuzaga kelishi
mumkin, bu esa har bir ekinning
hosildorligini maksimal darajada
oshirishni qiyinlashtiradi.
Bundan tashqari, dukkaklilar tuproqni
azot bilan boyitish orqali tuproq
unumdorligini oshirishi mumkin. Bu
amaliyot tuproq eroziyasining oldini
olish va hosildorlikni oshirishga ham
yordam beradi.
Mexanizatsiyalash ekin
morfologiyasidagi farqlar tufayli ham
muammoli bo‘lishi mumkin.
Bir-biriga yaqin joylashgan ekinlar ham
begona o‘tlarni bostirishi mumkin va
aralash ekinlar hosil yetishmasligidan
saqlaydi
O‘g‘itlar va pestitsidlarni alohida
ekinlarga qo‘llash qiyin, bu notekis
o‘sishga va kasalliklarga moyil
bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Bundan tashqari, fermer xo‘jaliklari
uchun kamroq mehnat talab etiladi va
barcha ekinlarga bir xil g‘amxo‘rlik
qilish mumkin.
Bundan tashqari, ekinlarni alohida
yig‘ish va maydalash mumkin
bo‘lmasligi mumkin, bu esa har bir
ekinning hosildorligini samarali
boshqarishni qiyinlashtirishi mumkin.
Yerdan unumli foydalanish va unumdorligini oshirish.
Kichik joydan
maksimal foydalanish va ko‘proq hosil olish imkoniyati mavjud. Shuningdek
turli
ekinlar tuproqdagi oziq moddalarni har xil chuqurlikda va har xil tarzda o‘zlashtiradi.
Bu esa tuproq unumdorligini saqlab qolishga yoki oshirishga yordam beradi.
Kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurash.
Bir turdagi ekin kasallikka
chalinganda, boshqa turdagi ekinlarga bu ta’sir qilmasligi mumkin. Shuningdek,
349
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
aralash ekinlar ayrim zararkunandalarni chalg‘itadi yoki ularning ko‘payishini
cheklaydi.
Hosildorlikni barqarorlashtirish.
Agar bir ekin yaxshi hosil bermasa, boshqa
ekinlardan olinadigan hosil umumiy yo‘qotishni kamaytiradi. Bu esa fermer uchun
barqaror daromad degani.
Suv va resurslardan samarali foydalanish.
Turli ildiz tizimiga ega bo‘lgan
ekinlar suvni turli qatlamlardan oladi, bu esa suvdan unumli foydalanish imkonini
beradi.
Iqtisodiy foyda.
Bozorda sotish uchun turli mahsulotlar olinadi. Misol uchun,
g‘alla bilan birga dukkaklilar ekilsa, dukkaklilar azot yig‘adi va tuproqni boyitadi, bu
esa keyingi yil g‘alla uchun foydali bo‘ladi.
Aralash ekinlar ko‘plab afzalliklarga ega bo‘lsa-da, u ekishning murakkabligi va
mos keladigan ekin kombinatsiyalari haqida bilimga ega bo‘lish kabi muammolarni
ham keltirib chiqarishi mumkin. Shunga qaramay, uning qishloq xo‘jaligi barqarorligi
va mahsuldorligini oshirish salohiyati muhimligicha qolmoqda. Aralash ekish usulini
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun ekinlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni, tuproq
sharoitlarini va iqlim omillarini hisobga olish muhimdir. Bu usul ko‘plab fermerlar
tomonidan ekologik toza va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun
qo‘llaniladi. Aralash ekin ekish, ayniqsa, keng tarqalgan rivojlanayotgan
mamlakatlarda daromad va oziq-ovqat xavfsizligini oshirishga olib kelishi mumkin [9].
Xulosa
. Xorazm viloyati sharoitida tarvuz, pomidor va kartoshkaning aralash
ekish usuli yer maydonidan samarali foydalanish, suv va ozuqa moddalarini tejash va
iqtisodiy jihatdan afzalliklarga egadir. Aralash ekinlar tizimi Xorazm kabi resurslar
cheklangan hududlarda barqaror qishloq xoʻjaligini riv
ojlantirishning asosiy
yoʻnalishlaridan biri boʻlishi mumkin.
Foydalanilgan
adabiyotlar
1.
Chavda M. H., Patel K. M., Vala, Y. B., Chaudhary M. G., & Desai J. S. (2023).
Assessment of intercropping indices of mustard ( Brassica juncea L .) with
chickpea and field pea ratio. 12(2), 2837–2841.
2. Duan Y., Wang T., Zhang P., Zhao X., Jiang J., Ma Y., Zhu X., & Fang W. (2024).
The effect of intercropping leguminous green manure on theanine accumulation in
the tea plant: A metagenomic analysis. Plant Cell and Environment, 47(4), 1141–
1159. https://doi.org/10.1111/pce.14784
350
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
3. Gebru H. (2015). A Review on the Comparative Advantage of Intercropping
Systems. Journal of Biology, Agriculture and Healthcare, 5(9), 28–38.
http://www.iiste.org/Journals/index.php/JBAH/article/view/21387
4. Hussen A. (2021). Important of applying intercropping for sustainable crop
production: A Review. International Journal of Research in Agronomy, 4(2), 37–
40. https://doi.org/10.33545/2618060x.2021.v4.i2a.81
5. Lv H., Cao H., Nawaz M. A., Sohail H., Huang Y., Cheng F., Kong Q., & Bie Z.
(2018). Wheat intercropping enhances the resistance of watermelon to fusarium
wilt.
Frontiers in Plant Science,
9(May), 1–15.
https://doi.org/10.3389/fpls.2018.00696
6. Dodiya T. P., D. Gadhiya A., & Patel G. D. (2018). A Review: Effect of Inter
Cropping in Horticultural Crops. International Journal of Current Microbiology
and Applied Sciences,
7(2), 1512–1520.
https://doi.org/10.20546/ijcmas.2018.702.182
7. Ren L., Su S., Yang X., Xu Y., Huang Q., & Shen Q. (2008). Intercropping with
aerobic rice suppressed Fusarium wilt in watermelon. Soil Biology and
Biochemistry, 40(3), 834–844. https://doi.org/10.1016/j.soilbio.2007.11.003
8. Simpson C. R., Franco J. G., King S. R., & Volder A. (2018). Intercropping
halophytes to mitigate salinity stress in watermelon. Sustainability (Switzerland),
10(3), 1–17. https://doi.org/10.3390/su10030681
9. Toker P., Canci H., Turhan I., Isci A., Scherzinger, M., Kordrostami, M., & Yol, E.
(2024). The advantages of intercropping to improve productivity in food and forage
production–a review. Plant Production Science,
27(3), 155–169.
https://doi.org/10.1080/1343943X.2024.2372878
351
