«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
UO‘K:579.64
BACILLUS SUBTILIS VA AZOTOBACTER CHROOCOCCUM
INOKULYATSIYASINING O‘SIMLIKLAR O‘SISHI VA QISHLOQ
XO‘JALIGIDAGA AHAMIYATI
N. B. Jumaniyazova Urganch davlat universiteti dotsenti, b.f.f.d. (PhD)
Annotatsiya.
Qishloq xo‘jaligida mikrobiologik inokulyantlardan foydalanish
iqlim o‘zgarishiga chidamlilikni oshirishda, resurslardan samarali foydalanishda
ekologik toza va barqaror mahsuldorlikni ta’minlashning samarali usullaridan biridir.
Ushbu tadqiqotda Bacillus subtilis
va
Azotobacter chroococcum bakteriyalarining
o‘simliklar o‘sishi va qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligiga ta’siri o‘rganilgan.
Tadqiqot natijalari qishloq xoʻjaligi sohasida ekologik toza, iqtisodiy jihatdan samarali
va barqaror mahsulot yetishtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar
:
Azotobacter chroococcum, Bacillus subtilis, inokulyatsiya, o‘sish,
rivojlanish.
Аннотация.
Использование микробиологических инокулянтов в сельском
хозяйстве является одним из эффективных методов повышения устойчивости к
изменению климата, обеспечения экологически чистой и устойчивой
производительности при эффективном использовании ресурсов. В данном
исследовании изучалось влияние Bacillus subtilis и Azotobacter chroococcum на
рост растений и урожайность сельскохозяйственных культур. Результаты
исследования имеют практическое значение в производстве экологически
чистой, экономически эффективной и устойчивой продукции в сельском
хозяйстве.
Ключевые слова:
Azotobacter chroococcum, Bacillus subtilis, инокуляция,
рост, развитие.
Abstract.
The use of microbiological inoculants in agriculture is one of the
effective methods for increasing resilience to climate change, ensuring environmentally
friendly and sustainable productivity in the efficient use of resources. This study
investigated the effects of Bacillus subtilis and Azotobacter chroococcum on plant
growth and crop yield. The results of the study are of practical importance in the
production of environmentally friendly, economically efficient and sustainable
products in agriculture.
508
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Keywords:
Azotobacter chroococcum, Bacillus subtilis, inoculation, growth,
development.
Kirish.
Foydali mikroorganizmlar o‘simliklarni yetishtirishda qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarishini yaxshilash uchun istiqbolli barqaror yechimdir [1]. Iqlim o‘zgarishi
oqibatlari, aholi sonining o‘sishi va barqaror zamonaviy qishloq xo‘jaligi
metodologiyalariga bo‘lgan ehtiyoj [2] kabi jiddiy muammolarga duch kelmoqda.
Mikrobiologik vositalar, ayniqsa Bacillus subtilis, Azotobacter chroococcum kabi
oʻsimliklarning oʻsishini ragʻbatlantiruvchi bakteriyalarga asoslangan hosildorlik va
chidamlilikni oshirish uchun barqaror yondashuv sifatida qaralmoqda [3]. Qishloq
xo‘jaligi sohasida kimyoviy o‘g‘itlardan foydalanish ko‘paydi, bu bozor narxining
oshishiga va atrof-muhit, inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Mikrobiologik
vositalar barqaror qishloq xo‘jaligi uchun azotdan foydalanishni yaxshilaydi.
Mikrobiologik vositalarni qo‘llash an’anaviy dehqonchilik usullari bilan bog‘liq
ekologik ta’sirlarni yumshatish yo‘lini taklif qiladigan ekologik jihatdan ongli qishloq
xo‘jaligi amaliyotiga o‘tishni anglatadi.
Bacillus subtilisning tuproqdagi organik fosfor birikmalarini oʻsimliklar
oʻzlashtirishi mumkin boʻlgan shaklga aylantiradi. Bu ildizlarning rivojlanishini va
oʻsimlikning umumiy oʻsishini tezlashtiradi. Oʻsimliklarni patogen kasallik
qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlardan masalan, fungitsid taʼsirdan himoya qiladi.
Oʻsimliklarning immunitetini oshirib, ularni kasalliklar va stress qurgʻoqchilik,
shoʻrlanish sharoitlariga chidamli qiladi.
Bacillus subtilis o‘simliklar o‘sishini rag‘batlantiruvchi va tizimli qarshilikni
kuchaytirish qobiliyati tufayli bionazorat agenti hisoblanadi. Bacillus subtilis
o‘simliklarning o‘sishiga yordam beradigan asosiy mexanizmlardan biri fosforni
eritishdir. Bacillus subtilisning fosfatni eritish qobiliyati o‘simliklarning oziqlanishini
yaxshilashga sezilarli hissa qo‘shadi, ayniqsa fosfor mavjudligi cheklangan
tuproqlarda. Shuningdek, u patogen mikroorganizmlarga, bir qator mikroblarga qarshi
birikmalarni sintez qiladi. Bacillus subtilis o‘simlikdagi ozuqa moddalarining
so‘rilishini oshirish orqali bioo‘g‘it vazifasini bajaradi.
Azotobacter chroococcum erkin yashovchi azotni biriktiruvchi bakteriya,
o‘simliklarning o‘sishi va tuproq unumdorligini yaxshilash uchun ishlatiladi.
Azotobakter chroococcum oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlan
ishini tartibga solishda
muhim rol oʻynaydigan indol
-3-sirka kislotasi kabi fitogormonlarni ham ishlab
chiqaradi. Azotobakter chroococcum tomonidan indol-3-sirka kislotasi ishlab
chiqarilishi hujayralar bo‘linishini, ildiz rivojlanishini va o‘simliklarning umumiy
o‘sishini rag‘batlantiradi, bu esa hosildorlikning oshishiga olib keladi. Azotobakter
chroococcum fosfatni eritib, tuproqdagi ozuqa moddalarining mavjudligini va
o‘simliklarning oziqlanishini yaxshilaydi [4].
509
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
O‘simliklarni Bacillus subtilis va Azotobacter chroococcum bilan birgalikda
qo‘llash bu ikki foydali bakteriyalarning qo‘shimcha ta’sir mexanizmlaridan
foydalangan holda sinergik ta’sirga olib kelishi mumkin. Bacillus subtilis va
Azotobacter chroococcum inokulyatsiya qilingan oʻsimliklarda ildi
zlarning yon
ildizlarini koʻpaytiradi, bu esa suv va ozuqa moddalarining yaxshi soʻrilishiga olib
keladi.
Azotobacter chroococcum azotni, Bacillus subtilis esa fosforni taʼminlab,
oʻsimliklarning mineral moddalar bilan taʼminlanishini oshiradi. Tadqiqotlar
da
ekinlarning hosildorligi 15-30% ga oshgani qayd etilgan. Bacillus subtilis patogenlarga,
Azotobacter esa oʻsimliklarning stressga chidamliligini oshiradi. Tuproq pH 4.5
-8.5
oraligʻida va namligi bakteriyalarning faolligi uchun muhim. Kimyoviy oʻgʻitlar
va
pestitsidlarni haddan tashqari ishlatish bakteriyalarni zaiflashtirishi mumkin. Bacillus
subtilis va Azotobacter chroococcumni birgalikda ishlatish samaradorlikni 2-3 barobar
oshiradi. Bu bakteriyalar organik qishloq xoʻjaligida, qimmatli kimyoviy oʻgʻi
tlarni
kamaytirishda va barqaror hosildorlikka erishishda muhim rol oʻynaydi
[5].
Mikrobial emlash vositalari o‘simliklarga turli usullardan foydalangan holda
qo‘llanilishi mumkin, ularning har biri o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega.
Urug‘larni ekish samaradorligi bakteriyalarning yashash qobiliyati, bakteriyalarning
urug‘ bilan mosligi va ekishdan keyingi atrof-muhit sharoitlari kabi omillarga bog‘liq.
Tuproqqa mikroorganizmlarning suspenziyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llash o‘simlik
ildizlari bilan o‘zaro ta’sir qilish imkonini beradi. Qo‘llash usulini tanlash ekin turiga,
maqsadli mikroorganizmlarga va kerakli natijaga bog‘liq.
Mikrobial inoklyantlarning samaradorligiga turli xil ekologik omillar, jumladan,
tuproq pH va namlik darajasi ta’sir qiladi. Mikrobial emlash vositalarini optimal tuproq
sharoitida qo‘llash ularning o‘simliklarning o‘sishi va hosildorligiga foydali ta’siri
yuqori hisoblanadi. Turli qishloq xo‘jaligi tizimlarida mikrobial emlash vositalaridan
foydalanishni optimallashtirish va samaradorlikni oshirish uchun yangi va
takomillashtirilgan formulalarni ishlab chiqish uchun qo‘shimcha tadqiqotlar talab
etiladi. Mikrobiologik vositalaridan foydalanish barqaror qishloq xo‘jaligi uchun
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, o‘simliklar minerallar va suvning yaxshi so‘rilishini
ko‘rsatadi, natijada o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi yaxshilanadi.
Bacillus subtilis va Azotobacter chroococcum kabi oʻsimliklarning oʻsishini
ragʻbatlantiruvchi bakteriyalardan foydalanish barqaror qishloq xoʻjalig
i uchun
istiqbolli strategiya hisoblanadi. Bacillus subtilis o‘simliklarning o‘sishini
rag‘batlantirib, shu jumladan fosforni eritish va tizimli qarshilikni kuchaytiradi.
Bacillus subtilisning organik fosfor birikmalarini o‘simlik tomonidan so‘riladigan
510
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
shakllarga aylantirish qobiliyati ildiz rivojlanishini va o‘simlikning umumiy o‘sishini
tezlashtiradi. Fosfor turli xil o‘simliklarning fiziologik jarayonlarida ishtirok etadigan
hal qiluvchi makroelementdir. Bundan tashqari, Bacillus subtilis o‘simliklarni patogen
mikroorganizmlarga qarshi himoya qilishni ta’minlab, kasalliklarni kamaytiradi va
o‘sishni rag‘batlantiradi. O‘simliklarning qurg‘oqchilikka, sho‘rlanishga, kasalliklarga
va abiotik stresslarga tizimli qarshiligini kuchaytiradi. Aksincha, Azotobacter
chroococcum azot fiksatsiyasi, o‘sish gormoni ishlab chiqarish va fosfatni eritish orqali
o‘simliklarning o‘sishiga hissa qo‘shadi. Tuproqni azot bilan samarali boyitadi va atrof-
muhitning ifloslanishiga hissa qo‘shadigan sintetik azotli o‘g‘itlarga bog‘liqlikni
kamaytiradi. Azotobakter chroococcum tomonidan ishlab chiqarilgan indol-3-sirka
kislotasi kabi fitogormonlar ildiz va poyaning o‘sishini rag‘batlantiradi, ozuqa
moddalarining so‘rilishini hamda o‘simlikning umumiy quvvatini oshiradi.
Xulosa.
Foydali mikroorganizmlar sintetik o‘g‘itlar va pestitsidlarga qarshi eng
yaxshi alternativa sifatida ishlatiladi. Foydali mikroblar nafaqat o‘simliklarning
o‘sishiga, oziqlanishiga, azotning fiksatsiyasiga yordam beradi, balki o‘simliklar uchun
erkin so‘rilmaydigan ionlarni olishga yordam beradi. Bu mikroorganizmlar,
shuningdek, patogenlarga qarshi o‘simliklarni himoya qiladi. Bacillus subtilis va
Azotobacter chroococcum kabi oʻsimliklarning oʻsishini ragʻbatlantiruvchi
mikroorganizmlardan foydalanish zamon
aviy qishloq xoʻjaligida barqarorlik, yuqori
hosildorlik va ekologik tozalikni bir vaqtning oʻzida taʼminlaydigan innovatsion
yechim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Amelia C. Montoya-Martínez, Fannie Isela Parra-Cota, Sergio de los
Santos-Villalobos. Settings. Beneficial Microorganisms in Sustainable Agriculture:
Harnessing Microbes’ Potential to Help Feed the World. Plants 2022, 11(3), 372;
doi.org/10.3390/plants11030372
2.
Stéphane Compant, Abdul Samad, Hanna Faist, Angela Sessitsch. A
review on the plant microbiome: Ecology, functions, and emerging trends in microbial
application.
, September 2019, Pages 29-37,
doi.org/10.1016/j.jare.2019.03.004
3.
Rocheli de Souza, Adriana Ambrosini, Luciane M P Passaglia. Plant
growth-promoting bacteria as inoculants in agricultural soils. Genetics and Molecular
Biology, 38, 4, 401-419 (2015), doi: 10.1590/S1415-475738420150053.
4.
Alondra María Díaz-Rodríguez, Fannie Isela Parra Cota , Luis Alberto
Cira Chávez, Luis Fernando García Ortega, María Isabel Estrada Alvarado, Gustavo
Santoyo, Sergio de Los Santos-Villalobos. Microbial Inoculants in Sustainable
511
«EKOLOGIYA VA ATROF MUHIT MUHOFAZASI
MUAMMOLARI VA ULARNING INNOVATSION YECHIMLARI»
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya
Agriculture: Advancements, Challenges, and Future Directions. Plants (Basel). 2025
Jan 11;14(2):191, doi: 10.3390/plants14020191.
5.
Umair Riaz, Laila Shahzad,Wajiha Anum and Anam Waheed Favorable
Soil Microbes for Sustainable Agriculture. Handbook of Research on Microbial
Remediation and Microbial Biotechnology for Sustainable Soil, 2021, Pages: 23,
DOI:10.4018/978-1-7998-7062-3.ch005.
512
