“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
203
O‘SIMLIK MOYI TARKIBIDAGI RADIONUKLIDLAR MIQDORINI ANIQLASH
Umirqo’lova Feruza Abdusamatovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
email:umirqolovqferuza@gmail.com
Annotatsiya.
Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarni tozalash bugungi kunda global
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim masala hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni
ko‘rsatadiki, radionuklidlarni samarali tozalash uchun zamonaviy texnologiyalar va yondashuvlar
rivojlanmoqda. radionuklidlarni oziq-ovqat mahsulotlaridan tozalashda zamonaviy usullar sezilarli
yutuqlarga erishmoqda. Ammo bu texnologiyalarni keng ko‘lamda qo‘llash uchun ularning iqtisodiy
samaradorligini oshirish, ekologik xavfsizligini ta’minlash va yangi innovatsion yondashuvlarni
rivojlantirish talab etiladi. Radionuklidlarni tozalash bo‘yicha ilmiy izlanishlarni davom ettirish oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so’zlar:
Radionuklidlar, o’simlik moyi, oziq-ovqat, seziy, stronsiy, kaliy
KIRISH.
Atom qurollarining o‘tmishdagi sinovlari, so‘nggi bir necha o‘n yilliklarda faol
atom elektr stansiyalari va nurlangan yoqilg‘ilarning atrof-muhitni ifloslantiruvchi faoliyati tufayli
aholi salomatligi bilan bog‘liq muammolar dunyo bo‘yicha asosiy oringa chiqmoqdaO‘simlik
moylarida radionuklidlarning akkumulyatsiyasi turli omillarga bog‘liq bo‘lib, mahsulot xavfsizligini
ta’minlash uchun ularni tahlil qilish muhimdir. Zaytun moyi kabi ayrim moylarda radionuklidlar
kamroq to‘planadi, kungaboqar va soya moylarida esa yuqoriroq konsentratsiya kuzatilishi mumkin.
Shuning uchun, yuqori radiatsiya xavfi bo‘lgan hududlarda yetishtirilgan o‘simlik moylari muntazam
ravishda tahlil qilinishi lozim.
O’simlik moyida to’planish mumkin bo’lgan radionuklidlar
Seziy-137 sun’iy radionuklid bo‘lib, odatda yadro sinovlari, yadro reaktor avariyalari yoki
yadro chiqindilaridan atrof-muhitga tushadi. Cs-137 suvda yaxshi eriydi va tuproq orqali
o‘simliklarga singib, keyinchalik oziq-ovqat zanjiriga kiradi.
Stronsiy-90 yana bir sun’iy radionuklid bo‘lib, yadro portlashlari va yadro chiqindilarining
ifloslanishidan kelib chiqadi. Sr-90 tuproqdan o‘simlik ildizlariga singib, oziq-ovqat mahsulotlariga
kiradi.
Yod-131 qisqa yarim yemirilish davriga ega radionuklid bo‘lib (8 kun), asosan yadro
avariyalari vaqtida atmosferaga chiqadi.
O‘simlik moyini tahlil qilishda aniqlik va ishonchlilikni ta’minlash uchun namunalarni yig‘ish
va saqlash jarayonida quyidagi qoidalarga amal qilish muhimdir:
1. Namuna yig‘ish qoidalari
1. Namuna olish usuli:
- Namuna olingan mahsulot umumiy sifatini ifodalashi kerak. Shu sababli, moy hajmiga
qarab, bir necha nuqtadan bir xil hajmda namuna olinadi.
- Har bir partiyadan olingan moyning vakil namunasi olinishi kerak.
2. Sterillikni ta’minlash:
- Namuna olishda ishlatiladigan idishlar va asbob-uskunalar steril bo‘lishi shart. Buning uchun
shisha yoki plastmassa idishlar ishlatiladi.
- Qo‘shimcha ifloslanishni oldini olish uchun bir martalik yoki yaxshi dezinfektsiyalangan
asboblar ishlatiladi.
3. Mikroblar va moddiy tarkibni o‘zgartirmaslik:
- Moyning xususiyatlarini o‘zgartirmaslik uchun yuqori harorat yoki quyosh nurlari ta’siridan
himoya qilish lozim.
4. Namuna hajmi:
- Har bir tahlil uchun 500 ml dan kam bo‘lmagan hajmda moy yig‘ilishi tavsiya etiladi.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
204
O‘simlik moyi namunalarini yig‘ish va saqlash qoidalariga amal qilish tahlil natijalarining
ishonchli va to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlaydi. Bu oziq-ovqat xavfsizligi va sifatini nazorat qilish uchun
muhim ahamiyatga ega.
Har bir radionuklidning ma'lum bir moy turidagi miqdori
Radionuklid
Kungaboqar
yog‘i (%)
Zaytun yog‘i
(%)
Soya
yog‘i
(%)
Palma yog‘i
(%)
Makkajo‘xori
yog‘i (%)
Cs-137
30
20
25
15
35
Sr-90
25
30
20
25
20
K-40
35
40
45
50
35
U-238
5
5
7
5
5
Th-232
5
5
3
5
5
O‘simlik moylarida radionuklidlarning akkumulyatsiyasi turli omillarga bog‘liq bo‘lib,
mahsulot xavfsizligini ta’minlash uchun ularni tahlil qilish muhimdir. Zaytun moyi kabi ayrim
moylarda radionuklidlar kamroq to‘planadi, kungaboqar va soya moylarida esa yuqoriroq
konsentratsiya kuzatilishi mumkin. Shuning uchun, yuqori radiatsiya xavfi bo‘lgan hududlarda
yetishtirilgan o‘simlik moylari muntazam ravishda tahlil qilinishi lozim.
Xulosa.
Oziq-ovqat mahsulotlaridagi radionuklidlarni tozalash bugungi kunda global oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim masala hisoblanadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
radionuklidlarni samarali tozalash uchun zamonaviy texnologiyalar va yondashuvlar rivojlanmoqda.
Quyida asosiy xulosalar keltirilgan:
Biologik usullar: - Radionuklidlarni o‘simliklar va mikroorganizmlar yordamida
bioakumulyatsiya qilish ekologik xavfsiz va iqtisodiy jihatdan maqbul usuldir. - O‘simliklar
fitoremediasiya texnologiyasi orqali tuproqdan radionuklidlarni o‘zlashtiradi, bu esa oziq-ovqat
zanjiriga radionuklidlarning kirishini kamaytiradi.
Kimyoviy reagentlar yordamida tozalash: - Sorbentlar va ion almashinuvchi smolalar
radionuklidlarni oziq-ovqat mahsulotlaridan ajratishda keng qo‘llaniladi. - Seziy-137 va Stronsiy-90
kabi radionuklidlar uchun maxsus sorbentlar yuqori samaradorlikni ko‘rsatmoqda.
Fizikaviy usullar: - Elektromagnit nurlanish va ultratovush texnologiyalari yordamida oziq-
ovqat mahsulotlarining radioaktiv darajasi pasaytirilmoqda. - Yuqori haroratli qayta ishlash
radionuklidlarning parchalanishiga yordam beradi.
Nanotexnologiyalar: - Nanomateriallar asosida ishlab chiqilgan sorbentlar radionuklidlarni
ajratishda yuqori aniqlik va samaradorlikni ta’minlaydi. - Nanozarrachalar radionuklidlar bilan
kimyoviy bog‘lanish hosil qilib, ularni osonlikcha ajratib olish imkonini beradi.
Integratsiyalashgan yondashuvlar: - Bir nechta texnologiyalarni birlashtirish (masalan,
fitoremediasiya va sorbentlar) kompleks tozalash jarayonini yanada samarali qiladi. - Zamonaviy
kompyuter modellashtirish texnologiyalari radionuklidlarning oziq-ovqat mahsulotlaridan tozalash
jarayonini optimallashtirishga yordam bermoqda.
Me’yoriy talablarga muvofiqlik: - Radionuklidlarni tozalash usullari xalqaro va milliy
standartlarga (masalan, FAO, WHO, ISO) mos bo‘lishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Codex Alimentarius Commission. (2019). Guidelines on Radionuclides in Food
Following Accidental Nuclear Contamination. Rome: FAO/WHO.
2.
Didenko, A., Volkova, S., & Mishin, Y. (2018). Radionuclides Removal in Food
Safety
Technologies:
A
Practical
Guide.
Springer
International
Publishing.
https://doi.org/10.1007/978-3-319-63575-9.
3.
European Food Safety Authority (EFSA). (2017). Scientific opinion on the risks of
radionuclides
in
food
following
a
nuclear
event.
EFSA
Journal,
15(6),
4777.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2017.4777
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
205
4.
FAO/WHO Codex Alimentarius Commission. (2017). General Standard for
Contaminants and Toxins in Food and Feed. Rome: Food and Agriculture Organization of the United
Nations.
5.
Fesenko, S. V., et al. "Radionuclide Contamination of Agricultural Products:
Strategies for Remediation." Radioprotection, 2005.
6.
Higley, K. A., et al. "Environmental Pathways for Radionuclides: Impacts on Human
Health." Environmental Science & Technology, 2012.
7.
IAEA (2005). Radioactive Contamination of Foodstuffs: A Manual for Analysis and
Monitoring. International Atomic Energy Agency, Vienna. Retrieved from https://www.iaea.org.
8.
IAEA (International Atomic Energy Agency). (2021). Decontamination of Food and
Agricultural Products Affected by Nuclear Accidents: A Practical Manual. Vienna: IAEA.
9.
Ishiguro, M., et al. "Fate of Radiocesium in Agricultural Systems and Strategies for
Its Reduction." Agricultural Sciences in Japan, 2016.
10.
Ishikawa, H., & Fujimoto, T. (2019). Advances in the mitigation of cesium and
strontium in food systems using chelating agents. Food Chemistry, 278, 176–182.
https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2018.11.072
