“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
325
FOTOTERAPIYANING PSORIAZDAGI SAMARASI: PUVA VA UVB USULARINING
TAQQOSLI TAHLILI
Narziyeva Farmuda Nabiyevna-
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti
talabasi e-mail:
Boyqobilov Soatmurod Shuxrat o’g’li
– Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
tibbiyot fakulteti tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Elektron pochta:
Annotatsiya.
Maqolada psoriazni davolashda qo‘llaniladigan PUVA va UVB fototerapiya
usullarining klinik natijalari va xavfsizlik darajasi taqqoslangan. PUVA terapiyasi psoralen preparati
bilan birgalikda UVA nurlari yordamida amalga oshiriladi va og‘ir shakllarda yuqori natijalar beradi.
Biroq, uzoq muddatli qo‘llanganda teri karsinomasining rivojlanish xavfi oshadi. NB-UVB terapiyasi
esa 311 nm diapazondagi ultrabinafsha nurlar orqali amalga oshiriladi, psoriazning yengil va o‘rta
shakllarida PASI ko‘rsatkichining sezilarli pasayishiga olib keladi. NB-UVB terapiyasi xavfsizlik
darajasi yuqori bo‘lgani uchun amaliyotda keng qo‘llaniladi. Maqolada har ikki usulning afzalliklari
va cheklovlari klinik tahlil asosida bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
psoriaz, PUVA terapiyasi, UVB terapiyasi, NB-UVB, PASI, ultrabinafsha
nurlanish, xavfsizlik
Aннотация.
В статье представлен сравнительный обзор PUVA- и UVB-фототерапии
при псориазе с акцентом на их клинические результаты и безопасность. PUVA проводится с
использованием псоралена и UVA-излучения, демонстрирует высокую эффективность при
тяжелом псориазе, но при длительном лечении увеличивает риск развития кожных
новообразований. NB-UVB (311 нм) чаще применяется при легких и среднетяжелых формах
заболевания, способствует значительному снижению показателя PASI и обладает более
благоприятным профилем безопасности. В статье освещены преимущества и ограничения
обоих методов на основе клинических данных.
Ключевые слова:
псориаз, PUVA, UVB, NB-UVB, PASI, фототерапия, безопасность
Abstract.
This article provides a comparative overview of PUVA and UVB phototherapy in
psoriasis treatment, focusing on clinical outcomes and safety profiles. PUVA involves psoralen
administration combined with UVA exposure and is effective in severe psoriasis cases but increases
the risk of skin malignancies with prolonged use. NB-UVB therapy (311 nm) is widely used for mild
to moderate psoriasis, significantly reducing PASI scores while offering a safer long-term profile.
The article outlines the strengths and limitations of both methods based on clinical evidence.
Keywords:
psoriasis, PUVA, UVB, NB-UVB, PASI, phototherapy, safety
KIRISH.
Psoriaz — immun mexanizmlar bilan bog‘liq, surunkali, qaytalanuvchi teri
kasalligi bo‘lib, bugungi kunda dunyo aholisining taxminan 2–3 foizida uchraydi. Kasallikning asosiy
klinik belgilari terida chegaralangan, giperemiyalangan, kumushrang qoplamali toshmalar shaklida
namoyon bo‘ladi. So‘nggi yillardagi ilmiy tadqiqotlar psoriaz rivojlanishida genetik omillar, immun
tizimi disbalansi va tashqi muhit omillarining murakkab o‘zaro ta’sirini ko‘rsatmoqda. Patogenez
jarayonida asosan T-limfotsitlarning haddan tashqari faollashuvi, epidermal hujayralarning tez
ko‘payishi va yallig‘lanish mediatorlarining ortiqcha ishlab chiqarilishi kuzatiladi. Psoriazning yengil
shakllarida lokal terapiyalar yetarli natija bersa-da, o‘rta va og‘ir shakllarida tizimli davo va
fototerapiya muhim o‘rin tutadi. Fototerapiya — ultrabinafsha nurlanish yordamida teridagi patologik
jarayonlarni bostirishga asoslangan muolaja usuli bo‘lib, hozirda klinik amaliyotda keng
qo‘llanilmoqda. Ayniqsa, PUVA (psoralen + UVA) va NB-UVB (311 nm) terapiyalari psoriaz
davolash protokollarida asosiy usullar sifatida tavsiya etiladi.PUVA terapiyasida psoralen
moddasining fotosensibilizatorlik xususiyati hisobiga UVA nurlari ta’siri kuchayadi va epidermis
hamda dermadagi immun hujayralarning faolligi pasaytiriladi. NB-UVB terapiyasida esa tor
diapazondagi ultrabinafsha nurlar keratinotsitlar proliferatsiyasini sekinlashtiradi va yallig‘lanish
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
326
reaksiyalarini kamaytirishga yordam beradi. Har ikkala usulning klinik samaradorligi bo‘yicha
o‘tkazilgan tadqiqotlar ularning o‘ziga xos afzalliklari va cheklovlari borligini ko‘rsatmoqda. Ushbu
maqolada psoriazni davolashda PUVA va UVB fototerapiya usullarining klinik natijalari, qo‘llash
imkoniyatlari hamda xavfsizlik darajasi bo‘yicha taqqoslovchi tahlil olib boriladi.
ASOSIY QISM.
Fototerapiya — ultrabinafsha nurlar yordamida teri kasalliklarini davolash
usuli bo‘lib, ayniqsa psoriazda immun tizimining patologik faolligini pasaytirishga xizmat qiladi.
Ultrabinafsha nurlanish T-limfotsitlarning proliferatsiyasini susaytiradi, yallig‘lanish mediatorlari
ishlab chiqarilishini kamaytiradi va keratinotsitlarning ortiqcha o‘sishini to‘xtatadi. Shu sababli
fototerapiya psoriaz patogenezidagi asosiy patologik mexanizmlarni nishonga oladi. PUVA
terapiyasi — psoralen preparatini ichga yoki tashqi qo‘llash orqali organizmni UVA (320–400 nm)
nurlarga sezgir holga keltirish va so‘ng ultrabinafsha nur bilan ta’sirlantirishdan iborat. PUVA
terapiyasi odatda haftasiga 2–3 marta amalga oshiriladi va to‘liq kurs 15–25 seansdan iborat bo‘lishi
mumkin. Klinik tadqiqotlarda PUVA terapiyasidan keyin PASI 75 (Psoriasis Area and Severity
Index) ga erishish ko‘rsatkichi 70–90% oralig‘ida qayd etilgan. PUVA ayniqsa psoriazning og‘ir
shakllarida samarali hisoblanadi. Biroq, terapiya davomiyligi ortgan sari teri fototoksik reaksiyalari,
terining erta qarishi va uzoq muddatli qo‘llanganda teri karsinomalari rivojlanish xavfi ortishi
kuzatilgan. NB-UVB terapiyasi 311 nm to‘lqin uzunligidagi tor spektrli ultrabinafsha nurlar
yordamida amalga oshiriladi. Bu usul PUVA terapiyasiga nisbatan qulayroq va xavfsizroq sanaladi.
NB-UVB asosan yengil va o‘rta darajadagi psoriazda qo‘llaniladi, ba’zan og‘ir holatlarda ham natija
beradi.NB-UVB muolajalari haftasiga 2–5 marta o‘tkaziladi, umumiy kurs davomida odatda 20–30
seans tavsiya etiladi. PASI 75 ga erishish ko‘rsatkichi PUVA bilan teng yoki biroz pastroq bo‘lishi
mumkin (60–85%). Shu bilan birga, NB-UVB terapiyasi bilan bog‘liq nojo‘ya ta’sirlar odatda yengil
(teri qurishi, eritema) va vaqtinchalik bo‘ladi. Eng muhimi, uzoq muddatli qo‘llashda karsinoma xavfi
juda past darajada qoladi.
PUVA va NB-UVB terapiyalarining taqqoslanishi.
PUVA va NB-UVB terapiyalari
psoriazning turli shakllarida samarali hisoblanadi. PUVA terapiyasi og‘ir shakllarda tezkor natija
beradi, lekin uzoq muddatli xavfsizlik nuqtayi nazaridan NB-UVB ustunroq. NB-UVB terapiyasining
yana bir afzalligi shundaki, psoralen preparatini qabul qilish zarurati yo‘qligi sababli bemor
tomonidan yaxshiroq qabul qilinadi.Taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, PASI 75 ga erishishda
PUVA terapiyasi biroz yuqori samaradorlikka ega bo‘lsa-da, NB-UVB uzoq muddatli xavfsizlik
darajasi va qo‘llash qulayligi sababli amaliyotda afzal ko‘rilmoqda. Shu bois, hozirgi klinik
tavsiyalarda NB-UVB terapiyasi birinchi bosqich fototerapiya usuli sifatida taklif etiladi, PUVA esa
faqat murakkab va rezistent holatlarda qo‘llanilishi tavsiya etiladi.
XULOSA.
Maqolani tayyorlash jarayonida psoriazda qo‘llaniladigan fototerapiya usullari —
PUVA va NB-UVB terapiyalarining klinik natijalari va ularning bir-biridan farqi haqida chuqurroq
tasavvurga ega bo‘ldim. Tibbiyot adabiyotlari va ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, har ikkala
usul ham psoriazda samarali hisoblanadi, lekin ularning har biri turli bemorlarda, turli holatlarda
o‘zini har xil darajada namoyon qiladi. PUVA terapiyasining kuchli tomoni — og‘ir shakllarda tez
natija berishi bo‘lsa, kamchiligi — uzoq muddatda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlar,
ayniqsa, teri onkologiyasi bilan bog‘liq xavflardir. NB-UVB esa xavfsizlik va bemor tomonidan
qulay qabul qilinishi bilan ajralib turadi. Shu bois, bugungi kun tibbiy amaliyotida PUVA terapiyasi
ikkinchi darajali usulga aylangan, NB-UVB esa asosiy tanlovga aylangan. Shaxsiy fikrimcha, har
qanday davolash usuli individual tarzda belgilanishi kerak. Bitta standart yondashuv psoriaz uchun
yetarli emas. Terining zararlanish darajasi, bemorning yoshi, umumiy sog‘ligi va boshqa omillar
inobatga olinishi lozim. Shu bilan birga, hozirgi davrda ilm-fan oldida turgan asosiy vazifa —
fototerapiyaning samaradorligini oshirish, nojo‘ya ta’sirlarini minimallashtirish va davolashdan
keyingi uzoq muddatli natijalarni yaxshilashdan iborat, deb hisoblayman.Bu mavzuni o‘rganish
davomida psoriaz terapiyasi faqatgina bemorning tashqi ko‘rinishini yaxshilash emas, balki uning
hayot sifatini tubdan o‘zgartirishi mumkinligini angladim. Shu sababli, fototerapiya imkoniyatlarini
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
327
yanada chuqurroq o‘rganish va kelajakda yangi, samarali usullarni amaliyotga joriy etish muhimligini
ko‘rdim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Samarqand tibbiyot instituti dermatovenerologiya kafedrasi ma’ruzalar to‘plami. Psoriazda
fototerapiya usullari. Samarqand, 2022.
2.
National
Psoriasis
Foundation.
Phototherapy
for
Psoriasis.
https://www.psoriasis.org/phototherapy/ (murojaat qilingan sana: 2025-yil, iyun).
3.
Islomova Z.T., Soliyev S.A. Tibbiyot amaliyotida fototerapiya asoslari. – Toshkent: “Ilm
Ziyo” nashriyoti, 2021. – 212 bet.
4.
Sattorova D.R. Dermatovenerologiya asoslari (ma’ruzalar to‘plami). – Buxoro: Buxoro
davlat tibbiyot instituti, 2022. – 155 bet.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. “Psoriazni davolash bo‘yicha klinik
tavsiyalar” (metodik qo‘llanma). – Toshkent, 2024. – 43 bet.
6.
Menter A., Gelfand J.M., Connor C. et al. Joint AAD–NPF guidelines of care for the
management and treatment of psoriasis with phototherapy. J Am Acad Dermatol. 2019; 81(3): 775–
804. doi:10.1016/j.jaad.2019.04.042.
7.
Dogra S., Mahajan R. Phototherapy for psoriasis: What’s new? Indian J Dermatol Venereol
Leprol. 2015; 81(6): 561–570. doi:10.4103/0378-6323.167640.
8.
Ismoilov I.M., Allayorov R.B., Juraev N.N. Dermatologiyada zamonaviy fototerapiya
usullari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2022. – 198 bet.
