“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
47
“DIZENTERIYA KASALLIGINING KELIB CHIQISHI VA ASOSIY KLINIK
BELGILARI”
Talaba:
Normurodova Aziza
e-mail:
e-mail:normurodovaaziza56@gmail.com
Boyqobilov Soatmurod Shuxrat o’g’li –
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti
tabiiy fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Termiz shahar Farovon massiv, 43B uy, e-
mail: esadir_74@rambler.ru
Annotatsiya.
Ushbu maqolada dizenteriya kasalligining kelib chiqish sabablari,
yuquvchanlik yo‘llari hamda asosiy klinik belgilari yoritilgan. Dizenteriya inson salomatligi uchun
jiddiy xavf tug‘diruvchi ichak infeksiyasi bo‘lib, ayniqsa gigiyenik sharoitlar yomon bo‘lgan
hududlarda keng tarqaladi. Maqolada kasallikning bakterial va parazitar shakllari haqida ma’lumot
berilib, uning alomatlari, asoratlari va profilaktik choralari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari aholi
orasida sanitariya-gigiyena qoidalariga amal qilishning ahamiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Mazkur
maqola tibbiyot xodimlari, talabalar va sog‘liqni saqlash sohasidagi mutaxassislar uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Kalit so’zlar
. Genetik tahlil, laboratoriya mashg’ulotlari, tibbiy biologiya, genetik kasalliklar,
molekulyar diagnostika, PCR, genotiplash, shaxsiylashtirilgan tibbiyot, molekulyar biologiya, kasbiy
tayyorgarlik.
Kirish
Dizenteriya — bu ichak infeksiyasiga oid kasallik bo‘lib, ko‘pincha og‘ir diareya (ich ketishi)
va ichak yallig‘lanishi bilan namoyon bo‘ladi. Bu kasallik ayniqsa bolalar, keksalar va immuniteti
zaif insonlar orasida xavfli bo‘lib, og‘ir holatlarda suvsizlanish va hatto o‘limga olib kelishi mumkin.
Dizenteriya odatda iflos suv yoki oziq-ovqat orqali yuqadi, gigiyena qoidalariga rioya qilinmasa,
kasallik tez tarqaladi.
Dizenteriyaning ikki asosiy turi mavjud:
bakterial dizenteriya
(Shigella bakteriyalari
sababli) va
amöbali dizenteriya
(Entamoeba histolytica paraziti sababli). Kasallik odatda 1–3 kunlik
inkubatsion davrdan so‘ng boshlanadi va klinik belgilari qorin og‘rig‘i, tez-tez ich ketish, najasda qon
yoki shilliq moddalar, isitma va umumiy holsizlik bilan kechadi. Dizenteriya asoratlari orasida
organizmning suvsizlanishi, elektrolitlar muvozanatining buzilishi, ichak devorining zararlanishi va
ikkilamchi infeksiyalar rivojlanishi kuzatiladi. Ayniqsa, bolalarda suvsizlanish hayot uchun xavfli
bo‘lishi mumkin. Kasallikning oldini olish uchun ichimlik suvining sifatini nazorat qilish, oziq-ovqat
mahsulotlarini to‘g‘ri saqlash va tayyorlash, shaxsiy va jamoat gigiyenasiga amal qilish muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, o‘z vaqtida tashxis qo‘yish va antibiotiklar yoki antiparazitar vositalar
bilan davolash dizenteriyaning samarali nazorati va bartaraf etilishi uchun muhimdir.
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
48
Mavzuning dolzarbligi
Bugungi kunda aholi salomatligini saqlash va yuqumli kasalliklarning oldini olish sog‘liqni
saqlash tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Dizenteriya kabi ichak infeksiyalari esa
rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa gigiyena qoidalariga rioya qilinmaydigan hududlarda keng
tarqalgan bo‘lib, jamoat salomatligiga jiddiy tahdid solmoqda. Aholining zaif qatlamlari — bolalar,
homilador ayollar va keksalar bu kasallikka nisbatan juda sezuvchan hisoblanadi. Dizenteriyaning tez
yuqishi, og‘ir kechishi va ba’zan o‘lim holatlariga olib kelishi, bu kasallikni erta aniqlash, samarali
davolash va profilaktika tadbirlarini kuchaytirishni talab qiladi. Shuningdek, global iqlim
o‘zgarishlari, suv va oziq-ovqat ta’minoti bilan bog‘liq muammolar kasallikning tarqalishiga zamin
yaratmoqda. Shu sababli dizenteriya masalasini ilmiy jihatdan o‘rganish va amaliy choralar ishlab
chiqish dolzarb va muhim hisoblanadi.
Kasallikni keltirib chiqaruvchi mikroorganizmlar
Dizenteriya — yuqumli ichak infeksiyasi bo‘lib, uni asosan ikki xil mikroorganizmlar keltirib
chiqaradi:
bakteriyalar
va
parazitlar
. Shunga ko‘ra, dizenteriya ikki asosiy shaklda uchraydi:
1.
bakterial dizenteriya (shigellyoz)
va
amyobali dizenteriya (amöbiaz)
. 1.
Bakterial dizenteriya.
Bu turdagi dizenteriyani: Shigella turkumiga mansub bakteriyalar chaqiradi. Eng ko‘p uchraydigan
turlari quyidagilar:
-Shigella dysenteriae;Shigella flexneri;-Shigella boydii;-Shigella sonnei; Ushbu
bakteriyalar odam najasi bilan ifloslangan suv, oziq-ovqat yoki qo‘llar orqali yuqadi. Ular yo‘g‘on
ichakka tushib, uning shilliq qavatini zararlaydi, yallig‘lanish va kuchli ich ketishga olib keladi. 2.
Amöbali dizenteriya;
Bu turdagi dizenteriyani
Entamoeba histolytica
nomli
bir hujayrali parazit
keltirib
chiqaradi. Parazit odam organizmiga suv yoki oziq-ovqat orqali tushadi va yo‘g‘on ichakda yashab,
uning to‘qimalarini yemiradi. Natijada, ichak shilliq qavati shikastlanadi, qonli va shilliq aralash ich
ketish boshlanadi. Entamoeba histolytica ba'zida bemorda jiddiy asoratlar, xususan
jigar abssessi
(yiringli yallig‘lanish) keltirib chiqarishi mumkin.
Yuqish yo‘llari
Dizenteriya — yuqori darajada yuqumli ichak infeksiyasi bo‘lib, asosan
1.
fekal-oral yo‘l
bilan yuqadi, ya’ni kasallik najas orqali tashqi muhitga tarqaladi va inson og‘ziga
turli vositalar orqali tushadi. Asosiy yuqish yo‘llari quyidagilardan iborat: 2.
Ifloz ichimlik suvi
orqali:
-Ichimlik suvi shifoxona, maktab, uy yoki jamoat joylarida gigiyenik talablarga javob
bermasa, infeksiya yuqish ehtimoli ortadi; 3.
Ifloz oziq-ovqat orqali:
Yaxshi yuvilmagan meva-
sabzavotlar, noto‘g‘ri saqlangan yoki yaroqsiz mahsulotlar orqali patogen mikroorganizmlar ichakka
tushadi; 4.
Shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilmaslik:
-Qo‘lni ovqatdan oldin yoki hojatxonadan
keyin yuvmaslik infeksiya tarqalishining eng keng tarqalgan sababi hisoblanadi.5.
Kasallangan
odam bilan bevosita aloqa:
-Bemor bolalar, yotoqxona yoki guruhli joylarda yashovchi insonlar
orasida dizenteriya juda tez yuqadi.6.
Umumiy idish-tovoq, sochiq yoki boshqa maishiy
buyumlar:
-Infeksiya yuqish xavfi yuqori bo‘lgan yana bir omil — gigiyenik vositalarni birgalikda
ishlatish.
Xavf guruhlari
Dizenteriya bilan kasallanish xavfi barcha yoshdagi insonlarda mavjud bo‘lsa-da, ayrim
guruhlar
yuqori xavf ostida
turadi. Bu guruhlarga quyidagilar kiradi: 1.
Bolalar (ayniqsa 5
yoshgacha)
-Immu tizimi to‘liq shakllanmagan bo‘ladi; suvsizlanishga tez duchor bo‘ladi.-O‘ziga xos
gigiyenani saqlay olmaydi, doimo kattalar nazorati zarur.2.
Keksalar
-Immu tizimi zaiflashgan
bo‘ladi, surunkali kasalliklar fonida dizenteriya og‘ir -kechishi mumkin.3.
Immuniteti pasaygan
shaxslar
-OIV/OITS bilan kasallanganlar, transplantatsiyadan o‘tganlar, uzoq muddat kortikosteroid
dori olganlar.4.
Yomon sanitariya va gigiyena sharoitida yashovchilar
-Qishloq joylari, toza suv
ta’minoti bo‘lmagan hududlar, qochqinlar lagerlari.5.
Bolalar bog‘chalari, maktab-internatlar va
boshqa yopiq jamoaviy muhitdagilar
-Kasallik tez tarqaladi, bir kishi orqali butun guruh
zararlanishi mumkin.
Profilaktika:
Dizenteriyaning oldini olish uchun quyidagi asosiy choralarga rioya qilish zarur:
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
49
Toza ichimlik suvi ta’minoti
: Ichimlik suvini qaynatish yoki maxsus filtrlar orqali tozalash.
Suv manbalarini ifloslanishdan himoya qilish.1.
Oziq-ovqat gigiyenasi:
meva va
sabzavotlarni yaxshilab yuvish.Oziq-ovqat mahsulotlarini to‘g‘ri saqlash va tayyorlash.Yaroqsiz yoki
buzilgan ovqatni iste’mol qilmaslik:2.
Shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish:
ovqatdan oldin va
hojatxonadan keyin qo‘l yuvish.Bolalarni gigiyena qoidalariga o‘rgatish.3.
Atrof-muhitni tozalash
va sanitariya choralari
:hojatxonalarni toza va gigiyenik holatda saqlash.Engil sanitariya-maishiy
chiqindilarni muntazam yo‘q qilish.4.
Kasallanganlarni vaqtida aniqlash va davolash
:bemorlarni
boshqa odamlar bilan aloqa qilishdan cheklash;Shifokor nazorati ostida to‘liq davo olib
borish.5.
Jamoat sog‘ligini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlar
:sog‘liqni saqlash targ‘iboti va
aholini gigiyena qoidalari haqida xabardor qilishMaktab va bolalar bog‘chalarida sanitariya-gigiyena
nazoratini kuchaytirish.6.
Klinik belgilari
: 1.
Inkubatsion davr:
1–3 kun, amöbali dizenteriyada 7–
14 kun.
Asosiy simptomlar:
Tez-tez ich ketish (odatda qon va shilliq aralash najas bilan).Qorin
og‘rig‘i, ayniqsa pastki qismda.Isitma, bosh aylanish, holsizlik.Ko‘ngil aynishi va ba’zan
qusish.
Og‘ir holatlar:
Suvsizlanish (lablarning qurishi, kam siydik chiqishi, bosh og‘rig‘i).Hushdan
ketish, kuchli zaiflik.Elektrolit buzilishlari, mushak spazmlari.
XULOSA
Dizenteriya — inson salomatligiga jiddiy xavf tug‘diruvchi yuqumli ichak kasalligi bo‘lib,
asosan iflos suv va oziq-ovqat orqali yuqadi. Kasallikning asosiy belgilari — tez-tez ich ketish, qorin
og‘rig‘i, isitma va qonli najasdir. Ayniqsa, bolalar, keksalar va immuniteti zaif bo‘lgan shaxslar
dizenteriyaga nisbatan yuqori xavf ostidadir. Kasallikni vaqtida aniqlash va to‘g‘ri davolash
suvsizlanish va og‘ir asoratlarning oldini oladi. Shuningdek, gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilish,
toza suv va xavfsiz oziq-ovqat ta’minoti, hamda jamoatchilikni sog‘lomlashtirish choralari
dizenteriyaning tarqalishini kamaytirishga yordam beradi. Shu bois, dizenteriyaga qarshi samarali
profilaktika va davolash choralari sog‘liqni saqlash sohasining muhim vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev, Sh., & Karimov, O. (2019).
Yuqori infeksion kasalliklar
. Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti.
2. Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2021). Dizenteriya bo‘yicha tibbiy qo‘llanma. Toshkent.
3. World Health Organization (WHO). (2020).
Shigellosis and Amebiasis: Fact Sheets
.
4. Jones, B., & Smith, L. (2018).
Gastrointestinal infections
. Journal of Infectious Diseases,
45(3), 120–130.
5. Rahmonov, I. (2017).
Ichak infeksiyalari diagnostikasi va davolash usullari
. Samarqand:
Samarqand Universiteti Nashriyoti.
