“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
460
XELAT KOMPLEKS BIRIKMALARNING TIBBIYOTDAGI AHAMIYATI
Marifjonova Masturaxon Ulug‘bek qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Davolash ishi” yo‘nalishi 24/02-guruh
talabasi.
E-mail:
marifjonovamahliyo318@gmail.com
Rasulov Abdusamat Abdujabborovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti, Tibbiyot fakulteti “Tabiiy fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi,
PhD v.b. dots.
E-mail:
https://orcid.org/0009-0005-3905-5556
Tel: +99899-420-57-34
Annotatsiya:
Xelat komplekslar — bu metall ionlari va ko‘p ikki va undan ortiq dintatli
organik moddalar (ligandlar) o‘rtasida hosil bo‘ladigan barqaror birikmalardir. Tibbiyotda ular
organizmdagi og‘ir va zaharli metallarni tanadan chiqarish uchun qo‘llaniladi. Shu bilan birga dori
vositalarini faol shaklga keltirishda, diagnostik vositalar sifatida va tanadagi minerallar
yetishmovchiligini davolashda keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada xelat komplekslarning
tibbiyotdagi asosiy vazifalari, ularning tuzilmalari va sodda reaksiyalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: Xelat, EDTA, metall detoksikatsiyasi, temir tanqisligi, mineral o‘zlashtirish,
rux, gemoglobin, tibbiy komplekslar.
Kirish.
Inson organizmi sog‘lom faoliyat yuritishi uchun turli kimyoviy elementlar
muvozanatda bo‘lishi kerak. Ayniqsa, metall ionlari — temir, rux, magniy, mis kabi elementlar -
ko‘plab biologik jarayonlarda asosiy vazifani bajaradi. Shu bilan birga, og‘ir metallar (masalan,
qo‘rg‘oshin, simob) organizmga tushganda, jiddiy zaharlanishlarga olib kelishi mumkin. Ushbu
metallarning tanada xavfsiz tarzda boshqarilishi uchun maxsus moddalar, ya’ni xelat komplekslar
zarur bo‘ladi. Xelat komplekslar bu metall ionlari bilan barqaror birikma hosil qiluvchi organik
moddalardir. Ular tibbiyotda zaharli metallarni chiqarish, dorilarning ta’sirini kuchaytirish,
organizmdagi mikroelementlar yetishmovchiligini bartaraf etish va hatto diagnostika jarayonlarida
ham keng qo‘llaniladi.
Ushbu maqolada xelat komplekslarning tuzilishi, ularning tibbiyotdagi eng muhim vazifalari,
keng tarqalgan reaksiyalar va real dorilarda qanday ishlatilishi haqida fikr yuritiladi.
Xelat komplekslar nima?
Xelat kompleks — bu metall ionlari (masalan, Fe²⁺, Zn²⁺, Pb²⁺) bilan ligandlar (masalan,
EDTA, porfirin, aminokislotalar) o‘rtasida hosil bo‘ladigan barqaror halqasimon tuzilmalardir.
Oddiy ko‘rinishi
:
Metall + LigandXelat kompleks}
Misol:
Pb
2+
+ EDTA
4-
= [Pb(EDTA)]
2-
Tibbiyotda xelat komplekslarning asosiy vazifalari.
a) Og‘ir metallar bilan zaharlanishda (detoksikatsiya)
Zaharli metallar (Pb, Hg, Cd) tanada fermentlarga zarar yetkazadi. EDTA, DMSA, BAL kabi
xelatlovchi moddalar bu metallarga birikib, ularni siydik bilan chiqarishga yordam beradi.
Reaksiya:
Hg
2+
+ DMSA= [Hg(DMSA)]
b) Temir tanqisligida o‘zlashtirishni yaxshilash
Ba’zida temir oddiy shaklda ichakda so‘rilmaydi. Temirni xelatlangan shaklda, masalan temir
bisglisinat tarzida berish uning samaradorligini oshiradi.
Reaksiya:
Fe
2+
+ Gly-Gly = [Fe(Gly-Gly)]
c)
Diagnostikada (MRI kontrast vositalari)
“TIBBIYOT OLIYGOHLARIDA TABIIY FANLARNI
INTERFAOL USULLARDA O'QITISHNING
MUAMMOLARI VA YECHIMLARI”
461
MRI tekshiruvlarida Gadolinium (Gd³⁺) ioni ishlatiladi. U tanada erkin bo‘lsa, zaharli
hisoblanadi. Shu sababli uni xelatlash kerak.
Reaksiya:
Gd
3+
+ DTPA = [Gd(DTPA)]
2-
d)
Saraton va surunkali kasalliklarda xelat terapiyasi
Ba’zi hollarda temir yoki rux ortiqcha to‘planib, yallig‘lanish, oksidlovchi stress yoki o‘sma
hujayralarning faollashuviga sabab bo‘ladi. Xelatlovchi dorilar yordamida bu metallar chiqariladi.
Reaksiya:
Fe
3+
+ Deferoksamin = [Fe(Deferoksamin)]
1-jadval
Xelat komplekslarning tibbiy dorilar tarkibida qo‘llanilishi
DORI NOMI
FAOL MODDASI
VAZIFASI
Desferal
Deferoksamin
Temir ortiqligida xelat terapiya
Calcium EDTA
EDTA
Qo’rg’oshin zaharlanishida
Fergon
Fe bisglisinat
Temir tanqisligini davolash
Gadovist
Gd-kompleksi
MRI contrast vositasi sifatida
Xelatlarning yana bir foydali jihati — barqarorlik.
Xelat komplekslar odatda barqarorroq bo‘ladi, chunki ular halqasimon tuzilmani hosil qilib,
metall ioni bilan bir nechta nuqtada bog‘lanadi. Bu esa ularning tanadagi harakatini boshqarishni
osonlashtiradi.
Xulosa.
Xelat komplekslar tibbiyotda beqiyos ahamiyatga ega: ular toksinlardan tozalaydi,
muhim metallarni yetkazadi, diagnostik vosita bo‘lib xizmat qiladi va hatto saraton kabi og‘ir
kasalliklarda ham qo‘llaniladi. Ularni chuqur o‘rganish zamonaviy davolash usullarini yanada
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Goyer R.A. (1997). Toxic effects of metals. Annual Review of Nutrition.
2. Flora S.J.S. (2011). Chelation in metal intoxication. Indian J Med Res.
3. WHO (2007). Chelating agents in medicine and food.
4. Nielsen F.H. (2012). Chelated minerals in nutrition. Nutrition Reviews.
5. Bertini I. et al. (2007). Biological Inorganic Chemistry.
6. Aaseth J. et al. (2015). Chelation therapy in clinical toxicology.
7. Abbaspour N. et al. (2014). Iron supplementation. JRMS.
8. Lippard S.J., Berg J.M. (1994). Bioinorganic Chemistry.
9. Valko M. et al. (2005). Metal toxicity in cancer. Curr Med Chem.
10. FDA Drug Database – MRI contrast agents and metal chelators.
