1073
NOTIQLIK MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH BORASIDA OLIB
BORILAYOTGAN TADQIQOT VA O‘QITISHNING AHAMIYATI
Fazliddin Abdunabiyevich Abdurazaqov
,
Denov tadbirkorlik va pedagogika
instituti doktaranti
.
@manzil
fazliddinabdurazakov83@gmail.com
Telefon
: +99891-711-84-84
Telegram
:+99897-807-11-12
Annotatsiya:
O‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlikning o‘rni
katta. Bunda so‘zga chiqayotgan kishi nutqining tuzilishini ko‘rib chiqish va buning
uchun nutq mazmunini ishlab chiqishda rioya qilinishi kerak bo‘lgan asosiy qoidalarni
bilish muhim rol o‘ynaydi. Bu haqida ko‘plab olimlarimiz o‘rganish olib borib,
samarali natijalarga erishgan. Mazkur tezisda ushbu fikrlar haqida so‘z borib,
o‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish orqali estetik tarbiyani rivojlantirish
asosiy maqsadimiz.
Kalit so‘zlar
:
nutq, notiqlik, ritorika, voizlik, estetik go‘zallik, madaniyat,
qobiliyat.
Kirish.
Notiqlik san’atiga qiziqish kuchayishi bilan rivojlana boshlagan mantiq
dastlab gapiruvchi uchun muhim bo‘lgan masalani hal etishga harakat qilgan. Qadimgi
notiqlarning fikricha, yaxshi nutqning kuchi fikrlarning o‘zaro bog‘lanishi bilan
belgilanadi - agar tinglovchilar bir fikrni qabul qilsa, u bilan bog‘liq qolgan fikrlarini
ham tan olishi kerak.
Tinglovchilarga haqiqatni yetkazish va ularni u yoki bu fikrning to‘g‘riligiga
ishontirish bilan bog‘liq har qanday axborot uzatish jarayoni o‘zaro bog‘liq 3 unsurdan
tashkil topadi.
Birinchi unsur
- isbotlanishi kerak bo‘lgan fikr.
Ikkinchi unsur
- fikrning to‘g‘riligini isbotlovchi asos va dalillar.
Uchinchi unsur
- namoyishi, ya’ni fikr va asos, dalillar o‘rtasidagi aloqani
ko‘rsatuvchi mantiqiy bog‘lanish.
1074
Fikrlashning mantiqiyligini ta’minlashda bu unsurlar borasida shakllangan
qoidalarga rioya etish muhim ahamiyatga ega.
Yunon madaniyati, xususan, Afina notiqlik san’ati tanazzulga yuz tutgan bir
paytda Italiyada Rim notiqlik san’ati rivojlana boshladi. U antik notiqlikning yana bir
muhim tarmog‘i edi. Bu notiqlik lotin tilida shakllanganligi tufayli “
Lotin notiqligi
”
deb ham yuritiladi.
Rim imperiyasi ijtimoiy mazmuni jihatidan quldorlik tizimiga asoslangan
bo‘lib, unda faqat ijtimoiy tuzum taraqqiyoti emas, balki notiqlik san’ati taraqqiyotida
ham Yunoniston tarixining, xususan, Afina tarixining ayrim bosqichlarining
takrorlanishini ko‘ramiz. Chunki Rim madaniyatiga yunon, xususan Attika madaniyati
katta ta’sir o‘tkazgan edi. Negaki, yunon demokratiyasining ravnaqi eramizdan oldingi
I asrga to‘g‘ri kelsa, Rim imperiyasining rivojlanish davri eramizdan oldingi IV-III
asrlarga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ham ilg‘or yunon madaniyati, yunon notiqlik
san’atining Rim notiqlik san’atiga ta’sir etishi tabiiy bir hol edi.
Notiqlik san’ati - bu, asosan, nutqning og‘zaki shakli. Nutq madaniyati esa,
nutqning ham og‘zaki, ham yozma shakli uchun taalluqli tushunchadir. Notiqlik nutq
vositasida kishilarga muayyan g‘oya va maqsadlarni yetkazishni, tushuntirishni,
ta’sirlantirishni, ularni ma’lum maqsadda safarbar qilishni ko‘zda tutadi.
Umuman olganda, o‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik
madaniyatini shakllantirish shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan keng
ko‘lamli bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yordam beradi. Omma oldida
nutq so‘zlash va muloqotning boshqa shakllari bilan shug‘ullanib, o‘quvchilar o‘z
fikrlarini samarali ifoda etishni o‘rganishi, shu bilan birga tanqidiy fikrlash, ijodkorlik
va madaniy ongni rivojlantirishi mumkin.
1
Har bir kishi hayotida ravon nutq muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u uchtaasosiy
vazifani bajaradi: individuallararo, ichkiindividual va umuminsoniy. Nutq vazifasi
uning ontogenezdagi haqiqiy
rivojlanish jarayoni bosqichi
ni aks ettiradi, ularning har
biri o‘ziga xos xususiyatlarga egadir:
1
Сариев Ш. Бошланғич синф ўқиш дарсларида матн устида ишлаш орқали нутқ ўстириш (методик қўлланма). –
Т.: Юрист медиа маркази, 2010. 76 б.
1075
1-vazifasi
– individuallararo – kishilar o‘rtasidagi muloqot vositasidir. Ushbu
holatda nutq og‘zaki nutq – monolog, dialog, bir nechta odamlar suhbati sifatida
chiqadi.
2-vazifasi
– ichkiindividual – bu yerda nutq ko‘plab ruhiy jarayonlarni
(fikrlash, diqqat-e’tibor, xotira, tasavvur va boshq.) aniq-tiniq anglash darajasiga
ko‘targani hamda shaxsga ruhiy jarayonlarni tartibga solish va nazorat qilish imkonini
bergani holda ularni amalga oshirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
3-vazifasi
– umuminsoniy – bu o‘rinda nutq alohida bir odamga umuminsoniy
ijtimoiy-tarixiy tajriba xazinasidan axborot olish imkonini beradi. Ushbu holatda – bu
grafik ramzlar va belgilarda moddiylashtirilgan yozma nutqdir.
Har qanday nutq notiqlik emas! Notiqlik qadimiy davrdan beri mahorat, san’at
sifatida inson maxsus, noyob qobilyat sifatida talqin qilinadi.
Nutq texnikasining
tarkibiy qismlari
:
-Nutq madaniyati
- Savodli gapirish, o‘z nutqini chiroyli va tushunarli, ta’sirchan qilib bayon
etish, o‘z fikr va his-tuyg‘ularini so‘zda aniq ifodalash.
- Mimik pantomima
- Aniq imo-ishora, ma’noli qarash, rag‘batlantiruvchi yoki iliq tabassum
- O‘qituvchining hissiy holati
- Jiddiylik darajasi, xayrxohlik kayfiyatini saqlash, o‘zining hissiy holatini
tashkil etish.
Jahon olimlari tomonidan til ta’limining rejali tashkil etilishi va
boshqarilishi sohasida o‘tkazgan ilmiy tadqiqotlar natijasida:
ta’lim tizimida ta’lim-tarbiyaviy faoliyatni tizimli tashkil etish va
boshqarishning pedagogik tamoyillarini diagnostika qilish va yangilash asosida
takomillashtirish;
o‘quvchilarning nutqiy muloqot jarayonida muvaffaqiyatli kreativ
faolligini takomillashtirish;
pedagogik tizimni modullashtirishda o‘quvchilarning lingvistik sezgirligi
malakasini shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish;
1076
ta’lim tizimida pedagog va ta’lim oluvchining nutqiy muloqot
texnologiyasini fanlararo tashhislash asosida nutqiy muloqot odobini shakllantirish
kabi pedagogik faoliyatlarni tashkil etish jarayonini modellashtirishga erishilgan.
Til ta’limida o‘quvchilarning kreativ nutqiy faoliyatini tashkil qilish jarayonida
pedagog hamda o‘quvchi o‘zaro munosabatini rejalashtirish va boshqarilishini
modellashtirish; o‘quvchilarning nutqiy muloqot madaniyatidagi (xulq-atvoridagi)
kognitiv faoliyatini modellashtirishga oid zamonaviy tamoyillar va xorijiy tajribalardan
ijodiy foydalanish yondashuvlarini tatbiq etish; o‘quvchilarning erkin nutqiy muloqot
yuritish faoliyatini tashkil etishni tizimli o‘rganishga alohida e’tibor berilmoqda.
Notiq nutqi ko‘pchilik tinglovchilarga, keng auditoriyaga mo‘ljallangan
bo‘ladi. Notiqlik ko‘proq nutqning mazmuniga, mantiqiy asoslariga va ta’sirchanligiga
e’tibor qaratadi. Shu bilan birga tilshunoslik, falsafa, mantiq kabi fanlardan olingan
nazariy bilimlarga suyangan holda to‘g‘ri, ta’sirli nutq tuzish yo‘llarini o‘rgatadi. Nutq
madaniyati esa madaniy nutq, tilshunoslikning sohasi sifatida adabiy til me’ërlari, nutq,
nutqning kommunikativ sifatlari, nutq uslublari, nutqda uchrashi mumkin bo‘lgan
kamchilik va xatolar, nutq talaffuziga doir muammolar yuzasidan bahs yuritadi. Unda
eng avvalo, fikrning aniq, ravon, mantiqan to‘g‘ri, sof, ta’sirli va maqsadga muvofiq
bo‘lishi talab qilinadi.
Notiqlik san’atida e’tiborni tortish, ta’sirchanlikni oshirish maqsadida ma’lum
o‘rinlarda dialektal, jargon so‘zlarni ishlatilish holati kuzatiladi. Nutq madaniyatida bu
holatga yo‘l qo‘yilmaydi. Notiqlik san’atida intonatsiya, gradatsiya, jest (qo‘l, yuz
harakatlari)ga ko‘p e’tibor qaratiladi. Lekin, har ikkisida ham fikr o‘quvchi yoki
tinglovchiga yetib borib, ma’lum ta’sir ko‘rsatsa, yaxshi nutq sanaladi. So‘zlashdan
maqsad - fikr anglatish. Zotan, tilning vazifasi ham shu.
Tilni yaxshi bilish tilning grammatik qonun-qoidalarini, lug‘at boyligini hamda
fonetik va stilistik xususiyatlarini puxta o‘zlashtirib olish bilan belgilanadi. Ko‘pincha
notiq so‘zga chiqishdan oldin fikrlarini yozma shaklda tayyorlaydi: nimalar haqida
to‘xtalmoqchi, qanday misollar keltirmoqchi, ana shularni yozib chiqadi. Ayrim
kishilar, ayniqsa, talaba-yoshlar maqsadlarini og‘zaki so‘zlab bermoqchi bo‘ladilar-da,
ko‘pchilikning salobati bosib, gaplarini yo‘qotib qo‘yadilar yoki yozganlarini bosh
ko‘tarmay o‘qib beradilar.
Inson nutqi ikkiga bo‘linadi:
1077
1. Og‘zaki;
2. Yozma.
Yozma nutq adabiy til normalariga va dramaturgiyaga bo‘ysunadi. Og‘zaki
nutq yozma nutqqa tayanadi va til orqali ifodasini topadi. Bundan tashqari nutq
so‘zlashuv vositasi bo‘lib, davlat va jamiyatning barcha sohalariga xizmat qiladi.
Darhaqiqat, kishilar chiroyli, mazmundor nutq masalasi bilan juda qadimdan
qiziqib keladilar. Qadimgi Gresiyada (Yunoniston) va Rimda nutq madaniyatining
nazariy asoslari yaratildi. Nutq oldiga qo‘yiladigan talablar ishlab chiqildi. Bunga
quldorlik tuzumining rivojlanishi, quldorlik demokratiyasi sabab bo‘ldi. Bu davrda
davlatning, savdo-sotiqning, sud ishlarining nihoyatda taraqqiy etishi notiqlikni san’at
darajasiga ko‘tardi. Yetuk inson bo‘lish uchun albatta, notiqlik san’atini egallash shart
qilib qo‘yiladi. Ana shu ehtiyoj tufayli notiqlik nazariyasi yaratiladi.
Uning Sitseron, Demosfen, Kvintilian, Aristotel kabi nazariyotchilari yetishib
chiqadi. Eramizning 335-yilida Aristotelning “Ritorika”si yaratiladi. Unda notiq oldiga
quyidagilarni vazifa qilib qo‘yadi:
Materialni har tomonlama tayyorlash.
Materialni joylashtirish rejasini belgilash.
Materialni o‘zlashtirish, nutq qurilishini to‘g‘rilash.
Notiqning nutq materialini o‘rganishi.
Materialni so‘z bilan ifodalash.
Nutqni talaffuz qilish, ya’ni nutq jarayoni.
Bu talablar hozir ham o‘z kuchini saqlab kelmoqda. Nutq go‘zal, sof, chiroyli,
ravon, mukammal, aniq va ravshan bo‘lishida unga nutq texnikasi xizmat qiladi. Nutq
texnikasi bir-birini to‘ldiruvchi qator tarkibiy komponentlardan tashkil topadi. Ular 5
qismdan iborat:
1. Nafas;
2. Artikulyatsiya;
3. Diksiya;
4. Ovoz;
5. Orfoepiya
1078
Nutq texnikasining asosi nafas hisoblanadi. Nafas mashqlari kundalik
turmushda oladigan (o‘pkaning faqatgina yuqori qismiga) nafasdan farqli o‘laroq,
diafragmal-aralash nafas olish orqali amalga oshiriladi.
Nafas inson organizmining mavjudligidan boshlab ishlab keladi. U bevosita
yurak faoliyatining bioritmik jarayoni bilan aloqador. Bu jarayon doimiy va mustaqil
kechgani uchun inson uni goho anglaydi, goho anglamaydi. Nafas bilan yurak hamma
ichki a’zolar vegetativ nerv sistemasini boshqaradi. Inson tirik ekan yurak urish ritmi
qandayligiga qarab nafas oladi. Ya’ni, qachonki xotirjam yoki kayfiyati chog‘ bo‘lsa,
nafas va yurak faoliyati (harakati) susayadi. Aksincha, ko‘ngil notinch va xavotirda
bo‘lsa, bu harakat kuchayadi. Har qanday holatda ham bu harakatni boshqarish inson
zimmasidadir. Ayniqsa, nutq madaniyatiga taaluqli soha professionallari.
Nafas uchun 6 mashqdan iborat trening:
1. Dastlabki holat - oyoqlar yelka kengligida. Gavda erkinligi tekshiriladi.
Buloqdan hovuchlab olgan suv boshdan quyib yuboriladi. Ishdan charchagan gavda
muzday suvdan maza qilganligi seziladi. Nafas olinadi va qo‘llar ham yelka kengligida
yuqoriga qaratib ko‘tarilgan holda tik turiladi. Bunda gavdada erkinlik seziladi, nafas
chiqariladi.
2. Birinchi holatni buzmagan holda engashiladi. Xuddi hayotga endigina
kelgandek his etiladi. Nafas olinadi, nafas chiqariladi.
3. Dastlabki holat - oyoqlar yelka kengligidan ziyodroq kenglikda, qo‘llar ikki
yonga tortilgan. Nafas olganda o‘ng qo‘l yarim doira shaklida tepadan chap qo‘l tomon
harakatlantiriladi. Gavda yon tomonga engashadi. Mashq aksincha yana davom etadi.
Bunda ham o‘zni xuddi so‘ngan oydek tasavvur qilish mumkin.
4. Dastlabki holat - oyoqlar yelka kengligida, qo‘llar xuddi kamon
otayotgandek. Ana shu holatda kamon ipi tortilganda nafas olinadi. Kamon tortilgan
tomondagi oyoq-tizza bukiladi. Dastlabki holatga qaytganda nafas chiqariladi. Qo‘l va
barmoqlar erkin. Mashq aksincha davom ettiriladi.
5. Muvozanatni saqlay olish mashqining dastlabki holati - o‘ng oyoq orqaga
bukiladi va chap qo‘l bilan ushlanadi. O‘ng qo‘l oldinga tortiladi, nafas olinadi.
Dastlabki holatga qaytganda nafas chiqariladi. Mashq aksincha qaytariladi. Bu
mashqda bironta holat tasavvur qilinmasa-da, psixofizik harakatni amalga oshirilishi
1079
juda foydalidir. (Bu holatda beshgacha sanab, to‘rt marta o‘zgaradigan holatda mashq
qila olgan talabalar ham bo‘lgan. Bu ularning irodasini ham tarbiyalaydi.)
6. Agar chiroyli qomat ijrochiga albatta kerak, degan maqsad bo‘lsa, navbatdagi
mashqni to‘g‘ri bajarish zarur. Qo‘llar tarang qilib ko‘tarilib birlashtiriladi, bosh ikki
qo‘l orasida siqilib qoladi. Oyoqlar uchiga ko‘tarilganda nafas olinadi. Orqaga qaytgach
nafas chiqariladi.
Xulosa. Nutq yanada ishonchli, jozibali bo‘lishi tinglovchilar bilan yaqinroq
aloqa o‘rnatishga yordam beradi
2
. Bu ko‘p jihatdan vizual va ekspressiv vositalarning
tomoshabinlarning his-tuyg‘ulari va hissiyotlari olamiga murojaat qilishi bilan bog‘liq.
Mojaroli vaziyatda tarozi ko‘pincha tomoshabinlarning his-tuyg‘ulari va his-
tuyg‘ularini egallashga muvaffaq bo‘lgan kishi foydasiga aylanadi.
Adabiyotlar:
1.
Yo‘ldoshev R.A. Ta’lim rus tilida olib boriladigan maktablarda o‘zbek
tilini o‘qitish metodikasi: Monografiya. – Toshkent: Fan va texnologiyalar Markazi,
2015. – 157 b.
2.
Yo‘ldoshev R.A., Mirjalolova L.R. Ona tilidan ayrim mashqlarni
bajarishning interaktiv usullari // Pedagogik mahorat. – Buxoro, 2021. – № 5. – B. 192-
193.
3.
Sariyev Sh. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali
nutq o‘stirish (metodik qo‘llanma). –T.: Yurist media markazi, 2010. 76 b.
4.
Naimov, M. (2022). Surxondaryo folklor-etnografik. Xalq havaskorlik”
jamoalari”. Toshkent.
5.
Muzaffar,
O.
(2024).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTLARIDA MUSIQA MASHG ‘ULOTLARIDA BOLALARGA
FOLKLOR QO ‘SHIQLARNI O ‘RGATISH. Oriental Art and Culture, 5(1), 204-207.
6.
Urinovich, N. M. (2022). Uzbek traditional songs (the XX century is on
the example of the southern Uzbekistan oasis). Asian Journal of Research in Social
Sciences and Humanities, 12(1), 318-321.
2
Жуманиёзов Р., Салимов С. Ғоявий тарбияда нотиқлик санъати. Тошкент, 2002.
1080
7.
Ravshanova, D. (2022). KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV
ASOSIDA
BOSHLANGʻICH
SINFLARDA
TEXNOLOGIYA
FANINI
OʻQITISHNING PEDAGOGIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 2(13), 110-112.
8.
Abdurazakov, F. A. (2024). FORMATION OF SPEAKING CULTURE
IN MORAL AND AESTHETIC EDUCATION OF AUDIENCES.
Multidisciplinary
Journal of Science and Technology
,
4
(2), 366-370.
9.
Abdurazaqov, F. A. (2023). TINGLOVCHILARGA AXLOQIY VA
ESTETIK
TARBIYA
BERISHDA
NOTIQLIK
MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH.
" XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA
TAʼLIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR" nomli respublika ilmiy-
amaliy konferensiyasi
,
1
(5), 182-187.
10.
Аbdurаzаqоv, F. А. (2023). ОLIY TА’LIM MUАSSАSАSI
TАLАBАLАRIGА TАRBIYА BЕRISHDА PЕDАGОG NUTQI.
Academic research
in educational sciences
,
5
(NUU Conference 2), 116-122.
11.
Xudayqulov, X., & Abdurazaqov, F. (2022). SPEECH CULTURE
DEVELOPMENT
TECHNOLOGIES
AMONG
YOUTH.
Science
and
Innovation
,
1
(7), 815-821.
