1081
O‘QUVCHILARGA AXLOQIY-ESTETIK TARBIYA BERISHDA NOTIQLIK
MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH USULLARI
Fazliddin Abdunabiyevich Abdurazaqov
,
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
doktaranti
.
@manzil
fazliddinabdurazakov83@gmail.com
Telefon
: +99891-711-84-84
Telegram
:+99897-807-11-12
Annotatsiya:
Mazkur tezis umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘qituvchilari, oliy o‘quv
yurti talabalari hamda mustaqil tadqiqotchilar uchun mo‘ljallangan. Ushbu tezisda nutq
madaniyati va notiqlik san’ati, ularning umumiy o‘xshashligi, har ikkalasi ham inson
nutqi bilan aloqadorligi, nutq madaniyati tilni qonun-qoidalarini ongli idrok etish, aniq,
ravshan, ifodali nutq tuza olish mahorati bilan yuzaga kelishi haqida bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
notiqlik, san’at, madaniyat, kutubxonachi, muomala, axborot-
kutubxona, mutolaa, kitobxonlik.
Kirish.
Nutq madaniyati ko‘p ma’noli tushunchadir. Nutq madaniyati
tadqiqotchilaridan K.S.Gorbachevich, G.O.Vinokurning nutq madaniyati tushunchasi
“nutqning to‘g‘riligi, ongli va tabiiyligini ifodalovchi tushuncha” nazariyasidan kelib
chiqib, nutq madaniyati
birinchidan
, nutqning to‘g‘riligini talab qiluvchi, til normasiga
amal qiluvchi;
ikkinchidan
, fikrning ifodaviyligi va ifodaning ko‘proq samaradorligini
o‘zida qamrab oluvchi soha ekanligini ta’kidlaydi.
Ushbu fikrlardan kelib chiqib, K.S.Gorbachevich nutq madaniyati - nutqning
to‘g‘riligi va ma’lum nutq ko‘rinishida til vositalarining ongli qo‘llanilishini
tekshiruvchi soha ekanligini qayd etadi. Darhaqiqat, notiq nutqi ko‘pchilik
tinglovchilarga, keng auditoriyaga mo‘ljallangan bo‘ladi.
Asosiy qism
. Notiqlik ko‘proq nutqning mazmuniga, mantiqiy asoslariga va
ta’sirchanligiga e’tibor qaratadi. Shu bilan birga tilshunoslik, falsafa, mantiq kabi
fanlardan olingan nazariy bilimlarga suyangan holda to‘g‘ri, ta’sirli nutq tuzish
yo‘llarini o‘rgatadi. Nutq madaniyati esa madaniy nutq, tilshunoslikning sohasi sifatida
1082
adabiy til me’yorlari, nutq, nutqning kommunikativ sifatlari, uslublari, nutqda uchrashi
mumkin bo‘lgan xatolar, nutq talaffuziga doir muammolar yuzasidan bahs yuritadi.
Unda eng avvalo, fikrning aniq, ravon, mantiqan to‘g‘ri, sof, ta’sirli va maqsadga
muvofiq bo‘lishi talab qilinadi.
Shu o‘rinda nutq madaniyati va notiqlik o‘rtasidagi
ba’zi o‘xshashliklarni qiyoslasak.
Nutq madaniyati va notiqliklar o‘rtasida ba’zi o‘xshashliklar:
Nutq madaniyati keng ma’noda abadiy til bilan bog‘liq. Notiqlik sa’ati esa so‘zga
chuchanlik, jozibali ovoz va boshqalar.
Notiqlik - bu nutqning og‘zaki shaklidir. Notiqlik san’ati - og‘zaki nutq
san’atidir.
Nutq madaniyati - sohaning maqsadi, barchaning orzusi, butun xalqning nutqini
madaniylashtiradi.
Notiqlik aniq bir shaxs.
Notiqlik va notiqlik san’ati haqidagi fan ancha qadimiy tarixga ega, nutq
madaniyati ilmiy muammo va ilmiy soha sifati hali yosh va yangidir.
Tilni yaxshi bilish tilning grammatik qonun-qoidalarini, lug‘at boyligini hamda
fonetik va stilistik xususiyatlarini puxta o‘zlashtirib olish bilan belgilanadi. Ko‘pincha
notiq so‘zga chiqishdan oldin fikrlarini yozma shaklda tayyorlaydi. Masalan: nimalar
haqida to‘xtalmoqchi, qanday misollar keltirmoqchi, ana shularni yozib chiqadi. Ayrim
kishilar, ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim maktabi o‘quvchi-yoshlari maqsadlarini og‘zaki
so‘zlab bermoqchi bo‘ladilar-da, ko‘pchilikning salobati bosib, gaplarini yo‘qotib
qo‘yadilar yoki yozganlarini bosh ko‘tarmay o‘qib beradilar.
Umuman olganda, o‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik
madaniyatini shakllantirish shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan keng
ko‘lamli bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yordam beradi. Omma oldida
nutq so‘zlash va muloqotning boshqa shakllari bilan shug‘ullanib, o‘quvchilar o‘z
fikrlarini samarali ifoda etishni o‘rganishi, shu bilan birga tanqidiy fikrlash, ijodkorlik
va madaniy ongni rivojlantirishi mumkin.
1
Har bir kishi hayotida ravon nutq muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u uchtaasosiy
vazifani bajaradi: individuallararo, ichkiindividual va umuminsoniy. Nutq vazifasi
1
Сариев Ш. Бошланғич синф ўқиш дарсларида матн устида ишлаш орқали нутқ ўстириш (методик қўлланма). –Т.:
Юрист медиа маркази, 2010. 76 б.
1083
uning ontogenezdagi haqiqiy
rivojlanish jarayoni bosqichi
ni aks ettiradi, ularning har
biri o‘ziga xos xususiyatlarga egadir:
1-vazifasi
– individuallararo – kishilar o‘rtasidagi muloqot vositasidir. Ushbu
holatda nutq og‘zaki nutq – monolog, dialog, bir nechta odamlar suhbati sifatida
chiqadi.
2-vazifasi
– ichkiindividual – bu yerda nutq ko‘plab ruhiy jarayonlarni (fikrlash,
diqqat-e’tibor, xotira, tasavvur va boshq.) aniq-tiniq anglash darajasiga ko‘targani
hamda shaxsga ruhiy jarayonlarni tartibga solish va nazorat qilish imkonini bergani
holda ularni amalga oshirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
3-vazifasi
– umuminsoniy – bu o‘rinda nutq alohida bir odamga umuminsoniy
ijtimoiy-tarixiy tajriba xazinasidan axborot olish imkonini beradi. Ushbu holatda – bu
grafik ramzlar va belgilarda moddiylashtirilgan yozma nutqdir.
Har qanday nutq notiqlik emas! Notiqlik qadimiy davrdan beri mahorat, san’at
sifatida inson maxsus, noyob qobilyat sifatida talqin qilinadi.
Nutq texnikasining
tarkibiy qismlari
:
-Nutq madaniyati
- Savodli gapirish, o‘z nutqini chiroyli va tushunarli, ta’sirchan qilib bayon etish,
o‘z fikr va his-tuyg‘ularini so‘zda aniq ifodalash.
- Mimik pantomima
- Aniq imo-ishora, ma’noli qarash, rag‘batlantiruvchi yoki iliq tabassum
- O‘qituvchining hissiy holati
- Jiddiylik darajasi, xayrxohlik kayfiyatini saqlash, o‘zining hissiy holatini tashkil
etish.
Jahon olimlari tomonidan til ta’limining rejali tashkil etilishi va boshqarilishi
sohasida o‘tkazgan ilmiy tadqiqotlar natijasida:
ta’lim tizimida ta’lim-tarbiyaviy faoliyatni tizimli tashkil etish va boshqarishning
pedagogik tamoyillarini diagnostika qilish va yangilash asosida takomillashtirish;
o‘quvchilarning nutqiy muloqot jarayonida muvaffaqiyatli kreativ faolligini
takomillashtirish;
pedagogik tizimni modullashtirishda o‘quvchilarning lingvistik sezgirligi
malakasini shakllantirish mexanizmlarini ishlab chiqish;
1084
ta’lim tizimida pedagog va ta’lim oluvchining nutqiy muloqot texnologiyasini
fanlararo tashhislash asosida nutqiy muloqot odobini shakllantirish kabi pedagogik
faoliyatlarni tashkil etish jarayonini modellashtirishga erishilgan.
Til ta’limida o‘quvchilarning kreativ nutqiy faoliyatini tashkil qilish jarayonida
pedagog hamda o‘quvchi o‘zaro munosabatini rejalashtirish va boshqarilishini
modellashtirish; o‘quvchilarning nutqiy muloqot madaniyatidagi (xulq-atvoridagi)
kognitiv faoliyatini modellashtirishga oid zamonaviy tamoyillar va xorijiy tajribalardan
ijodiy foydalanish yondashuvlarini tatbiq etish; o‘quvchilarning erkin nutqiy muloqot
yuritish faoliyatini tashkil etishni tizimli o‘rganishga alohida e’tibor berilmoqda.
Notiq tilning grammatikasini ham yaxshi o‘zlashtirib olgan bo‘lishi kerak.
Grammatika qoidalariga rioya qilishgina nutqqa mazmun va mantiq kiritadi. Yakka
olingan so‘zning o‘zidan maqsad anglashilmaydi. Fikr anglatish uchun u so‘z nutqdagi
boshqa so‘zlar bilan grammatik va semantik aloqaga kirishi lozim. Ba’zan notiqlar
nutqida adabiy tilimizda ishlatilmaydigan, faqat so‘zlovchining o‘zi yashagan joy
aholisigagina ma’lum bo‘lgan dialektal so‘zlar ishlatiladi.
Notiqlik san’atida e’tiborni tortish, ta’sirchanlikni oshirish maqsadida ma’lum
o‘rinlarda dialektal, jargon so‘zlarni ishlatilish holati kuzatiladi. Nutq madaniyatida bu
holatga yo‘l qo‘yilmaydi. Notiqlik san’atida intonatsiya, gradatsiya, jestga ko‘p e’tibor
qaratiladi. Lekin, har ikkisida ham fikr o‘quvchi yoki tinglovchiga yetib borib, ma’lum
ta’sir ko‘rsatsa, yaxshi nutq sanaladi. So‘zlashdan maqsad - fikr anglatish.
Aslida notiq nutqida bunday dialektal so‘zlar ishlatilmasligi kerak. Ba’zi
so‘zlovchilar nutqida esa “demak”, “xo‘sh”, “innaykeyin”, “ya’ni”, “masalan”, “misol
uchun”, “aytaylik” kabi so‘zlar ko‘p qo‘llanadiki, ularni notiq deyish ham to‘g‘ri
bo‘lmaydi. O‘rinsiz ravishda ishlatilgan bunday “bekorchi” so‘zlar nutqni siyqa qilib
qo‘yadi. Ba’zan tinglovchilar, talabalar, o‘quvchilar notiqning, pedagogning so‘zini
eshitgandek ko‘rinishadiyu, lekin fikrning mazmunini his qilishmaydi, ular so‘zlovchi
nutqidagi mana shunday keraksiz so‘zlarni sanash, hisoblash bilan band bo‘lib
qoladilar. Kerak bo‘lsa laqab ham qo‘yib olishadi.
Bundan tashqari ishlataverib siyqasi chiqib ketgan, chaynalgan qolip tusini olib
qolgan so‘z va iboralar ham nutqning ta’sirini ketkazadi, uni o‘tmas qilib qo‘yadi.
O‘rinsiz ravishda o‘ylamay-netmay, haddan tashqari ko‘p ishlatiladigan, ma’nosi zo‘r
1085
yoqimli so‘z ham kishining g‘ashini keltiradi, nutqning umumiy mazmuniga,
mohiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Endi esa ommaviy nutqqa ta’sir etishda xorij tajribasida tadbiq etilayotgan
va keng tarqalgan majoziy va ekspressiv vositalarni sanab o‘tsak.
1.
Metafora
- nomning o‘xshashligiga qarab ko‘chirilishi. Ob’ektiv ma’noga ega
bo‘lgan so‘zlar metafora sifatida foydalanish uchun mos keladi, ya’ni bizni o‘rab turgan
dunyoning tegishli ob’ektiga, tovushiga va boshqa har qanday hissiy idrok etuvchi
elementiga ishora qilish orqali aniqlanishi mumkin bo‘lgan ma’noga ega.
2
Epitet
- tor ma’noda epitet - majoziy sifat bilan ifodalangan obrazli ta’rifdir.
Epitetlarga boy matn juda ixtiro va ifodali.
3.
Shaxslash
- har qanday hodisa, hodisa, sifat, xususiyat jonli mavjudotga
o‘xshatilishida majoziy ko‘chirishning bir turi.
4
Giperbola
(bo‘rttirib ko‘rsatish) - intensivlik, xususiyatlar, xulq-atvor
xususiyatlari va boshqalarning miqdoriy ortishi.
5.
Taqqoslash
- bir narsa, shaxs, hodisani boshqa narsaga, shaxsga, hodisaga
qiyoslash tufayli yangilanib turadigan, oldinga chiqib turadigan umumiy xususiyatni
aniqlash asosida o‘xshatish.
6.
Antiteza
(oppozitsiya) - ko‘pincha antonimiya asosida quriladi. Qarama-qarshi
tushunchalar bir-birining fonida o‘ziga xosligini yaxshiroq ochib beradi.
7.
Pikap
- oldingi yasash oxiridagi so‘zlarning keyingi yasalishi boshida
takrorlanishi. Bu takroriy so‘zning ma’nosini va umuman butun tuzilmani kuchaytirib,
aktualizatsiyaga erishadi.
8.
Gradatsiya
- intonatsion-sintaktik qator, a’zolari muallif uchun zarur bo‘lgan
ma’nolarni asta-sekin oshiradi. Gradatsiyadan foydalanish tufayli so‘zlovchiga kerakli
ma’nolar kiritiladi.
9.
Ritorik so‘roq
- shakl jihatdan so‘roq vazifasida tuzilgan gap bo‘lib, gapning
maqsadiga ko‘ra bayondir: ritorik savol ijobiy ma’lumot olib boradi.
10.
Savol-javob birligi
- matnni dialoglashtirish usulidir. Savol-javob birligi
shaklida taqdim etilgan ma’lumotlar yangilanadi.
11.
Takrorlang
- tashqi soddaligiga qaramasdan, takrorlash juda kuchli va
tajovuzkor ta’sir qiluvchi vositadir. Odatda boshqa texnikalar bilan birgalikda
qo‘llaniladi. Agar boshlang‘ich so‘z takrorlansa, bu onafora (buyruqning birligi).
1086
12.
Poliyunion
- takroriy birlashma strukturaning har bir komponentining
ahamiyatini ta’kidlaydi.
13.
Sintaktik parallellik
. Ushbu uslub yordamida matnning ikki yoki undan ortiq
qo‘shni segmentlari bir xil sintaktik tuzilishga ega bo‘lib, ular matnning umumiy fonida
ajralib turadi.
Shu o‘rinda o‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik
madaniyatini shakllantirishda shakllantirilishi mumkin bo‘lgan bilim, ko‘nikma
va malakalarning o‘ziga xos jihatlari haqida ham to‘htalib o‘tsak
:
Bilimlilik
: O‘quvchilar notiqlik san’ati bilan shug‘ullanish orqali go‘zallik, odob-
axloq, adolat tabiati kabi axloqiy va estetik masalalarga oid bilimlarni rivojlantirishlari
mumkin. Bu masalalar bo‘yicha turli nuqtai nazarlarni tadqiq qilish va tahlil qilish
orqali o‘quvchilar muloqotning murakkab axloqiy va estetik jihatlarini chuqurroq
tushunishlari mumkin.
Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalari
: O‘quvchilar turli dalillarni aniqlash va tahlil
qilish va dalillarni baholashni o‘rganish kabi ommaviy nutq bilan shug‘ullanish orqali
tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishlari mumkin. Axloqiy va estetik masalalar
bo‘yicha munozaralar va munozaralarda qatnashish orqali o‘quvchilar qanday qilib
tanqidiy va konstruktiv fikrlashni o‘rganishlari, shuningdek, tinglash qobiliyatlarini
rivojlantirishlari va turli nuqtai nazarlarni qadrlashni o‘rganishlari mumkin.
2
Muloqot qobiliyatlari
: O‘quvchilar ommaviy nutq bilan shug‘ullanish orqali
samarali gapirish va tinglash kabi muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishlari mumkin.
Axloqiy va estetik masalalar bo‘yicha nutq va taqdimotlar taqdim yetish orqali
o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq va ishonchli ifoda etishni o‘rganishlari, shuningdek,
boshqalarni faol va hurmat bilan tinglashni o‘rganishlari mumkin.
Ijodiy ifoda
: O‘quvchilar ommaviy nutq bilan shug‘ullanish orqali o‘zlarining
ijodiy qobiliyatlari va ifodalarini rivojlantirishlari mumkin. Ijodiy yozish mashqlari,
badiiy chiqishlar va ifodaning boshqa shakllari bilan shug‘ullanish orqali o‘quvchilar
his-tuyg‘ularni uyg‘otish va o‘zlarining noyob nuqtai nazarlari va tajribalarini ifodalash
uchun tildan qanday foydalanishni o‘rganishlari mumkin.
2
Рўзибоева Ў. Узлуксиз таълим жараёнида болалар боғчалари тарбияланувчилари ва 1-синф ўқувчилари оғзаки
нуқтини ўстириш. Пед.фан. ном.дисс. автореферат –Т.: 2007. 18 б.
1087
Madaniy xabardorlik
: O‘quvchilar ommaviy nutq bilan shug‘ullanish orqali
madaniy ongni rivojlantirishlari mumkin. Nutqlar va matnlarni turli axloqiy va estetik
nuqtai nazardan tahlil qilish orqali o‘quvchilar turli madaniy kontekstlarda axloqiy
qadriyatlar va estetik ongni targ‘ib qilish yoki to‘sqinlik qilish uchun tildan qanday
foydalanish mumkinligini bilib olishlari mumkin.
Yetakchilik qobiliyatlari
: O‘quvchilar omma oldida nutq so‘zlash orqali
yetakchilik qobiliyatlarini rivojlantirishlari mumkin. Jamiyatni jalb qilish loyihalari va
ommaviy tadbirlarni tashkil qilish va ishtirok etish orqali o‘quvchilar qanday qilib
tashabbus ko‘rsatish va o‘z jamoalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatishni o‘rganishlari mumkin,
shu bilan birga o‘zlarining notiqlik va muloqot qobiliyatlarini rivojlantirishlari
mumkin.
Umuman olganda, o‘quvchilarga axloqiy-estetik tarbiya berishda notiqlik
madaniyatini shakllantirish shaxsiy va kasbiy rivojlanish uchun zarur bo‘lgan keng
ko‘lamli bilim, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yordam beradi. Omma oldida
nutq so‘zlash va muloqotning boshqa shakllari bilan shug‘ullanib, o‘quvchilar o‘z
fikrlarini samarali ifoda etishni o‘rganishi, shu bilan birga tanqidiy fikrlash, ijodkorlik
va madaniy ongni rivojlantirishi mumkin.
3
Shu o‘rinda aniq misollarga o‘tamiz. Buyuk yozuvchimiz Abdulla Qahhorning
“Og‘riq tishlar”, “Notiq”, “Quyushqon” hikoyalarida ham no‘noq notiqning qiyofasi
juda yaxshi chizib berilgan. Shunday ekan, notiq barcha tushuna oladigan, sodda va
ravon til bilan gapirishi kerak. Dabdabali, balandparvoz so‘zlarni, chetdan kirgan
so‘zlarni, tinglovchilarga notanish bo‘lgan so‘zlarni ishlatmagani ma’qul.
Xulosa
. Notiq o‘z sohasidagi ilmiy yutuqlar va ijtimoiy hayotda bo‘layotgan
o‘zgarishlardan doimiy xabardor bo‘lib turmasa, o‘z ustida har kun, har soatda mustaqil
va muttasil ishlamasa, u chin ma’nodagi zamonaviy notiq bo‘lishi qiyin.
ADABIYOTLAR:
1.
Yo‘ldoshev R.A. Ta’lim rus tilida olib boriladigan maktablarda o‘zbek
tilini o‘qitish metodikasi: Monografiya. – Toshkent: Fan va texnologiyalar Markazi,
2015. – 157 b.
3
Сариев Ш. Бошланғич синф ўқиш дарсларида матн устида ишлаш орқали нутқ ўстириш (методик қўлланма). –Т.:
Юрист медиа маркази, 2010. 76 б.
1088
2.
Yo‘ldoshev R.A., Mirjalolova L.R. Ona tilidan ayrim mashqlarni
bajarishning interaktiv usullari // Pedagogik mahorat. – Buxoro, 2021. – № 5. – B. 192-
193.
3.
Yuldasheva D.N. Oʻzbek tilini oʻqitish metodikasi (kognitiv-pragmatik
yondashuv asosida). – Buxoro: Durdona, 2021. – 424 b.
4.
Abdiraimov Sh.S. Ona tili ta’limida o‘qib tushunish malakasini
baholashning ilmiy-metodik asoslari: Ped. fan. bo‘y. fals. dok. (PhD) ... diss. –
Toshkent, 2021. – 134 b.
5.
Sariyev Sh. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali
nutq o‘stirish (metodik qo‘llanma). –T.: Yurist media markazi, 2010. 76 b.
6.
Naimov, M. (2022). Surxondaryo folklor-etnografik. Xalq havaskorlik”
jamoalari”. Toshkent.
7.
Muzaffar,
O.
(2024).
MAKTABGACHA
TA’LIM
TASHKILOTLARIDA MUSIQA MASHG ‘ULOTLARIDA BOLALARGA
FOLKLOR QO ‘SHIQLARNI O ‘RGATISH. Oriental Art and Culture, 5(1), 204-207.
8.
Urinovich, N. M. (2022). Uzbek traditional songs (the XX century is on
the example of the southern Uzbekistan oasis). Asian Journal of Research in Social
Sciences and Humanities, 12(1), 318-321.
9.
Ravshanova, D. (2022). KOMPETENSIYAVIY YONDASHUV
ASOSIDA
BOSHLANGʻICH
SINFLARDA
TEXNOLOGIYA
FANINI
OʻQITISHNING PEDAGOGIK MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 2(13), 110-112.
