ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
275
PERIODONTIT KASALLIGI TURLARI VA KLINIK KECHISHINI
BAHOLASH
Yuldashov Shoxjahon Ilhom o‘g‘li, Sultonov Ravshan Komiljonovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiyot fakulteti Stomatologiya
yo‘nalishi 22-01 guruh talabasi,
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Tibbiy fundamental fanlar
Kafedrasi PhD, dotsenti v/b
Annotasiya:
Ushbu maqolada periodontit kasalligi kelib chiqishi va turlari,
klasifikatsiyasi, oldini olishda zamonaviy davolash usullari xaqida berilgan. Jumladan,
Periodontit - bu tishning ligamentli apparati sohasidagi yuqumli-yallig‘lanish jarayoni.
Infeksion periodontit, Jarohatli periodontit, Medikamentoz periodontit turlarini o‘ziga
xos kelib rivojlanish yo‘llarini yoritib berilgan. Zamonaviy konservativ davo usullari
va jarrohlik aralashuvlaridagi natijalar bayoni keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Periodontit, infeksion periodontit, jarohatli periodontit,
medikamentoz periodontit, sinusit, tonzillit,
Muammoning dolzarbligi:
Periodontit - bu tishning ligamentli apparati
sohasidagi yuqumli-yallig‘lanish jarayoni. Patogen o‘choqlarning paydo bo‘lishi
natijasida tish bo‘limi ildizining cho‘qqisida yiring to‘planadi, so‘ngra apikal xo‘ppoz
rivojlanadi. Kasallik ikki shaklda uchraydi – o‘tkir yoki surunkali. Jinsdan qat'iy nazar,
har qanday yoshdagi bemorlarda uchraydi.
Periodantit kasalligiga olib keladigan sabablar:
Patologiyaning rivojlanishining asosiy sababi - tishni ushlab turadigan
ligamentli apparatlarning shikastlanishi bilan asabning yaxlitligini buzilishi demakdir.
Bular sodir bo‘lishi mumkin:
kariesning etishmasligi yoki noto‘g‘ri davolash tufayli;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
276
biriktiruvchi to‘qimalarga ta’sir qiluvchi har qanday shakl va bosqichdagi pulpit;
tish ildiziga mexanik shikastlanish;
ildiz kanaliga o‘rnatilgan plomba butunligini buzish;
stomatologik birliklarning noto‘g'ri joylashishi;
noto‘g‘ri pozitsiyasi tufayli tishlarning doimiy ortiqcha yuklanishi;
organizmga patogen mikroorganizmlar - stafilokokklar, streptokokklar, E-coli
va boshqa bakteriyalar tomonidan zarar etkazish;
KBB a’zolarining surunkali kasalliklari - sinusit, tonzillit va boshqalar;
dori vositalarining ayrim guruhlarini noto‘g'ri yoki uzoq muddatli qo‘llash.
Periodantitning turlari:
Periodantit birlamchi bo'lishi mumkun, bu kasallik davolanmagan tishlar
kasallikladi fonida rivojlanadi va tanadagi patalogik jarayonlar natijasida ikkilamchi
bo‘lishi mumkin. Travmatik omil turiga qarab periadontitning turlari:
Infeksion
periodontit
-Barcha
etiologik
omillar
orasida
infekcion
tabiatlisababchilar muhum o'rin tutadi, asosan karesni o'z vaqtida yoki noto‘g‘ri
davolash natijasida kelib chiqadi. Streptakoklar orasida 62% nogemalitik shtamplari,
ko'kimtir streptakok-26%, gemolitik streptakok-12% ni tashkil qiladi.
Jarohatli periodontit
- Jarohatli perodontit bir marotaba bo‘lgan kuchli jarohat
(lat yeyish, zarba, tishga qattiq narsa tegib ketishi) ta’siridan, yoki bir necha bor
qaytariladigan mikrojarohatlar (yuqori qo‘yilgan plomba, to‘g‘ri prikus, musiqiy asbob
va mundshtuk dastalari, zararli odatlar - iplarni tishlash, tishlarga qalam yoki ruchka
urish) natijasida rivojlanadi.
Medikamentoz periodontit
- Medikamentoz periodantit asosan pulpitni davolash
paytida qo‘llaniladigan kuchli kimyoviy yoki dori vositalari (margumush pasta,
trikrezon, formalin, fenol va boshqalarni) ta’siri natijasida rivojlanadi. 1-rasmga
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
277
qarang.
1-rasm. Periodantitning turlari
Birinchi bosqichda to‘qimalar infeksiyasi paydo bo‘ladi. Ushbu bosqichda
davolanish samarali bo‘ladi, agar shifokorlarning tavsiyalariga amal qilinsa, asoratlar
kuzatilmaydi;
Rivojlanayotganda yiringli oqimi bilan patogen o‘choqlarning shakllanishi
boshlanadi. Bu erda biz allaqachon turli xil dori-darmonlarni qo‘llash bilan uzoqroq
davolanish haqida gapiramiz. Agar shifokorga murojaat qilmasangiz, ichki organlarga
ta’sir qiluvchi patologiyaning og’ir shakli rivojlanadi.
Surunkali perodontit uch turga bo‘linadi.
Tolali – o‘chirilgan alomatlar bilan;
Granulomatoz - yiringli tarkibga ega xo‘ppoz shakllana boshlaydi, alomatlar
yanada aniqroq bo'ladi;
Granulyatsiya - kuchli og'riq paydo bo'ladi, ta'sirlangan suyak to'qimasini yo'q
qilishning qaytarilmas jarayoni boshlanadi.
Surunkali shaklda, o‘tkir bosqichda, bemor dori-darmonlarni qabul qilgandan
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
278
keyin ham o‘tmaydigan chidab bo‘lmas og‘riqni boshdan kechiradi, tana harorati
ko‘tariladi, og‘riyotgan bosh og‘rig'i paydo bo‘ladi. Umumiy holat ham yomonlashadi,
tish milklarida va yuzning zaifligi, qizarishi va shishishi qayd etiladi, ta’sirlangan tish
harakatchan bo‘ladi.
Surunkali formalari xavflidir, chunki patogen mikroorganizmlar asta-sekin
to‘qimalarning chuqur qatlamlariga kirib boradi. Bu ularning o‘limiga olib keladi.
Keyin yallig‘lanish yaqin atrofdagi tuzilmalarga tarqalib, suyak to‘qimasini yo‘q qiladi.
Periodontitning patoginezi:
Gram-manfiy mikroorganizmlarni parchalanishida hosil bo‘ladigan endotoksin
periodontga salbiy tasir etib biologik faol modda ishlab chiqaradi va qon tomirlarni
o‘tkazuvchanligini oshiradi. Natijada o‘tkir kechuvchi periodontit rivojlanadi.
Endotoksin periodontitning imun tizimiga kuchli tasir ko‘rsatadi. Buning natijasida
periadontda va atrof to‘qimalarda antigenlar ko‘paya boradi.
O‘tkir cho‘qqili periodontit:
O‘tkir cho‘qqili periodontit yallig‘lanish jarayonini avjiga chiqishi bilan
tavfsiflanadi. Bemorlar lokallashgan doimiy, avval simmillovchi, keyin esa
pulsasiyalanuvchi kuchli og‘riqga shikoyat qiladilar. Og‘riq uch shoxli nerv tolalari
bo‘ylab tarqaladi va ayrim mualliflar fikri bo'yicha serozli yallig'lanish yiringli
yallig'lanishga o‘tishidan dalolat beradi.
O‘tkir cho‘qqili periodontit 2-3 sutkadan 2 xaftagacha davom etishi mumkin.
Yallig'lanishning dastlabki shakillari rivojlangan yallig'lanish shakillaridan farq qilishi
va ularni racional davolash usullari bir-biridan tubdan farq qilishini inobatga olib
M.I.Groshikov o‘tkir cho'qqili periodontitni ikki bosqichi - fazasini ajratadi.
Birinchi faza
: Asosan o'tkir yallig'lanishning dastlabki bosqichi xisoblanadi.
Bemor doimiy uzoq davom etuvchi simmilovchi og'riq bilan shikoyat qiladi. Ayniqsa
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
279
sababchi tish chaynashda qatnashgan paytida og'riq seziladi. Obektiv xolatda sababchi
tish soxasidagi milk och pushti rangda, o'zgarmagan bo'ladi. Ushbu fazaga yakka
polinuklear saqlovchi perivaskulyar limfa va gistiocitar infiltratlar xos bo'ladi.
Ikkinchi faza:
Bu fazada ekssudativ jarayon oshib boradi, og'riqlar turg'unligi
oshib borishi kuzatiladi. Bemor sababchi tishida chaynash iloji yo'qligiga bexosdan
tegib ketganda kuchli simmillovchi og'riq paydo bo'lishiga, nazarida tishi go'yo "o'sib"
qolganiga shikoyat qiladi. Obektiv tekshirganda sababchi tish tomondagi jag' osti,
daxan osti limfa tugunlarni kattalashganligi, og'riqliligi kuzatiladi.
O‘tkir periodontit:
O‘tkir shakl tez rivojlanadi, og'riq bilan birga, nafaqat ta'sirlangan tishni
bosganda, balki dam olishda ham tez kuchayadi. Bunday holatda og‘riq sindromi
ko'pincha pulsatsiyalanuvchi yoki tabiatda otishni o'rganishdir. Yumshoq to‘qimalarda
harorat ko'tariladi, tish go'shti qizarib, shishiradi. Shakllangan oqma asta-sekin
kattalashib boradi. Uni ochgandan so'ng, patogen tarkib fistula kanali orqali chiqadi,
shish kamayadi va og‘riq mo''tadil bo'ladi. Ushbu bosqichda ko'plab bemorlar
patologiya orqaga qaytgan deb o'ylashadi, lekin tez orada u yana qaytib keladi, ammo
yanada og'irroq alomatlar bilan.
Periodontitni diagnostikasi:
Bemorni
vizual
tekshirish
va
so'roq
qilishdan
so'ng,
shifokor
elektroodontometriyaga yo'llanma beradi. Texnika juda informatsiondir va doimiy
tishlar pulpasining hayotiyligini baholashga imkon beradi. Diagnostika ta‘sirlangan tish
bo'limiga elektr tokini qo'llashni o'z ichiga oladi, shundan so'ng mutaxassis tirnash
xususiyati darajasini baholaydi:
odatda qiymatlar 6 dan 8 mkA gacha o'zgaradi;
yallig'lanish jarayonida birliklar 95 mkA gacha ko'tariladi;
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
280
pulpaning to'liq o'limi - 100 mA dan yuqori;
surunkali shaklda qurilma 110 dan 160 mkA gacha ko'rsatadi;
o‘tkir shakl 180 dan 200 mkA gacha bo‘lgan darajada aniqlanadi.
Elektroodontometriyadan so‘ng rentgen tekshiruvi o‘tkaziladi. Surunkali
shaklda, simptomlar engil bo'lsa, rasm patologiyani aniqlashga yordam beradi. Agar
ichki organlarning kasalliklariga shubha bo'lsa, bemor tegishli mutaxassisga maslahat
uchun yuboriladi.
Periodontitni davolash usullari 2-rasm
Terapevtik choralar ikki guruhga bo‘linadi:
Konservativ davo - birinchi uchrashuvda shifokor infektsiyalangan to‘qimalarni
burg‘ulaydi, asabni olib tashlaydi, kanallarni tozalaydi, bemorning og‘iz bo'shlig'ini
antiseptiklar bilan davolaydi va keyin vaqtincha plomba o'rnatadi. Jarayon lokal
behushlik ostida amalga oshiriladi. 2-3 kundan keyin vaqtinchalik plomba olib
tashlanadi, antiseptik davolash va vaqtinchalik to'ldirish amalga oshiriladi. Uchinchi
uchrashuvda rentgenogramma olinadi, shifokor kanallarni yaxshilab yuvib tashlaydi,
ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-10
281
so'ngra doimiy plomba o'rnatadi. Bundan tashqari, antibiotiklar, yallig‘lanishga qarshi
dorilar va fizioterapevtik muolajalar buyuriladi - UHF, lazer terapiyasi yoki
elektroforez.
Jarrohlik aralashuvi – og‘ir shakllar uchun qo'llaniladi, infektsiyalangan tishni
qisman yoki to‘liq olib tashlashni o‘z ichiga oladi. Patologik jarayon rivojlanganda, tish
birligi ildiz bilan birga butunlay olib tashlanadi, so‘ngra protezlash amalga oshiriladi.
Jarrohlik konservativ davo samarasiz bo‘lgan taqdirda qo‘llaniladigan oxirgi
chora hisoblanadi. Ko‘pgina hollarda shifokorlar tishning hech bo‘lmaganda bir
qismini tejashga va kompozitsion materiallar yoki tojlar yordamida etishmayotgan
joyni qurishga harakat qilishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Maksimovskiy M., Mitronin A. V. Periodontal sohada surunkali
yallig'lanishning oldini olish va davolashning asosiy yo'nalishlari // Rossiya
stomatologiya jurnali. – 2004. – yil. 1. – 16-19-betlar.
2. Zorina V.V. va boshqalar. Periodontitning sabablari. – 2018. – Yil. 1. – 13-13-
betlar.
3. Maksimovskiy M., Grinin V. M. Surunkali periodontitni davolashning sifati
va samaradorligini baholash bo'yicha zamonaviy nuqtai nazar // Bugungi kunda
endodontiya. – 2004. – Yil. 1-2. – 16-20-betlar.
4. Kamilov. KH.P; Yusupalikhodjaeva.S.X; Shukurova.U.A. Fakultet terapeftik
stomotologiya - 2017-yil. 247-256-betlar.
5. Sultonov, Ravshan Komiljonov, et al. "Dynamics of development of tissue
structures of the trachea and bronchi wall in the period of six months of childhood."
European journal of modern medicine and practice 2.4 (2022): 24-29.
6. Садикова З. Ш., Султонов Р. К. Бир ёшгача бўлган чақалоқлар
пневмопатияларида ички аъзоларни морфологик тўзилишини баҳолаш //Miasto
Przyszłości. – 2023. – Т. 36. – С. 136-139.
