HISTORY OF MILITARY WORK IN THE EMIRATE OF BUKHARA

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

319

BUXORO AMIRLIGIDA HARBIY ISH TARIXI.

Osiyo xalqaro universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi
o‘qituvchisi

Haqqulov

Mehriddin Yunusovich

mexriddinhaqqulov@gmail.com

Osiyo xalqaro universiteti
“Ijtimoiy fanlar va texnika”
fakulteti Tarix ta’lim yo‘nalishi

1-T-24 guruh talabasi

Qosimov

Umidjon Ismatillo O'g'li o‘g‘li

K4558024@gmail.com

Annotatsiya:

Buxoro amirligida oliy hukmdor amir hisoblanib, uning

hokimiyati avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tgan. Buxoro Amirligi hukmdorlari
muntazam qo‘shinning bo‘lmasligi davlat xavfsizligi uchun fojiali oqibatlarga olib
kelishini ashtarxoniylar qismatidan yaxshi bilib olgan edilar. XVIII asrning ikkinchi
yarmida ham qo‘shin hamon nomuntazam (qora cherik) qo‘shini bo‘lib, u ichki va
tashqi xavfni bartaraf etishga qodir emas edi.

Kalit so’zlar:

Muntazam qo‘shin, nomuntazam qo‘shin, to‘pchiboshi, Buxoro, Xiva,

Qo‘qon, Rossiya, Kaufman, Amir Haydar, Amir Nasrullo, Amir Muzaffar,
Abdusamad Tabriziy, Yevropacha usul, Eron, Oʻgʻlon va Talipoch darvozalari, O‘rta
Osiyo, Jizzax, O‘ratepa, Erjar

Abstract:

In the Bukhara Emirate, the supreme ruler was considered the emir,

and his power was inherited from generation to generation. The rulers of the Bukhara
Emirate knew well from the fate of the Ashtar Khans that the absence of a regular army
would have tragic consequences for the security of the state. Even in the second half
of the 18th century, the army was still an irregular (black army) army, which was
unable to eliminate internal and external threats.

Keywords:

Regular army, irregular army, artillery chief, Bukhara, Khiva,

Kokand, Russia, Kaufman, Amir Heydar, Amir Nasrullah, Amir Muzaffar, Abdusamad
Tabrizi, European style, Iran, Oglon and Talipoch gates, Central Asia, Jizzakh,
Oratepa, Erjar

Аннотация:

В Бухарском эмирате верховным правителем считался эмир,

власть которого передавалась по наследству из поколения в поколение.
Правители Бухарского эмирата хорошо усвоили на примере судьбы Аштар-
ханов, что отсутствие регулярной армии будет иметь трагические последствия
для безопасности государства. Даже во второй половине XVIII века армия все

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

320

еще оставалась нерегулярной (черной) и не могла устранить внутренние и
внешние угрозы.

Ключевые слова:

Регулярная армия, нерегулярная армия, начальник

артиллерии, Бухара, Хива, Коканд, Россия, Кауфман, Амир Гейдар, Амир
Насрулла, Амир Музаффар, Абдусамад Тебризи, европейский стиль, Иран,
ворота Оглон и Талипоч, Средняя Азия, Джизак, О' ратепа, Эрджар

Buxoro amirlari XIX asr boshlaridan boshlab muntazam qo‘shin tuzishga

kirishdilar. Mang‘itlardan bo‘lgan Buxoro amiri Haydar Ibn Shohmurod (1800-1826)
davrida boshlandi. Uning hukmronlik yillarida mamlakatda notinchlik hukm suradi,
ya`ni markaz va viloyatlar hamda kechagina viloyat maqomida bo‘lgan, lekin endilikda
alohida siyosiy birlik - xonlikka aylangan Xiva va Qo‘qon bilan qarama-qarshiliklar
avjiga chiqadi va mamlakatda har 3-6 oyda uzluksiz ichki urushlar va qo‘zg‘olonlar
bo‘lib turgan. Amir Haydar tuzgan muntazam qo‘shin o‘sha davrda navkariya
(muntazam) va qoracherik (nomuntazam) bo‘lgan. Amir Xaydar jarchilari harbiy
harakatlar haqidagi xabarni bozorlarda e’lon qilgan. Bozorlarda “qoracherik”ga
olinuvchilar ro‘yhati osib qo‘yila boshlagan. Harbiy harakatlar davomida va amirlik
chegaralaridagi harbiy qal’alarni himoyalashda “qoracherik”dan unumli foydalanilgan.
Mamlakat chegarasini, qal’alarni qo‘riqlashga safarbar etilgan “qoracherik” a’zolari
ma’lum vaqt shu yerda ushlab turilgan. Mamalakatda tinchlik hukm surgan davrlarda
qoracherik o‘z uylariga qaytarib yuborilgan. Amirlikda qurol-yarog‘ ishlab chiqaruvchi
ustaxonalar ham bo‘lgan. To‘plar Samarqand shahridagi ustaxonalarda qo‘yilgan
bo‘lsa, porox esa Qarshi shahrida tayyorlangan. Uni ishlab chiqaruvchi hunarmand
ustalar dorukash deb atalgan. Harbiy harakatlar chog‘ida qo‘shinni joylashtirish
masalasi sarboz va to‘pchilarning har bir o‘nlik bo‘linmasiga bittadan chodir ajratish
orqali hal etilgan. Qurol-yarog‘ o‘q-dori va jang uchun barcha zarur narsalar manzilga
ot-aravalarda yetkazilgan. Amir Nasrullo muntazam qo‘shinning ehtiyojlarini, dastlab,
kundalik iste’mol mahsulotlari berish orqali qondirgan. Keyinchalik muntazam qo‘shin
askarlari uchun maosh to‘lanadigan bo‘ldi. Sarboz va to‘pchi askar uchun har uch oyda
bir tilla maosh belgilandi. Tabiiyki, yuqori mansabli sarkardalarning maoshlari miqdori
balandroq bo‘lgan. Masalan, yuzboshi oyiga olti tilla, qorovulbegi to‘rt yarim tilla,
panjaboshi (ellikboshi) sakson besh tanga, bosh sarkarda esa ikki ming tilla maosh
olgan. Bulardan tashqari, harbiy harakatlar chog‘ida mansab va unvonidan qat’i nazar
har bir qatnashchiga kuniga bir tilla berilgan. Bundan ham tashqari, oddiy askar har uch
kun uchun bir tanga, o‘nboshi har ikki kun uchun bir tanga, qorovulbegi kuniga ikki
tanga va yuzboshi esa to‘rt tanga qo‘shimcha haq olardi. Ayni paytda, muntazam
qo‘shin askarlari xizmat davomida turli soliq va majburiyatlardan ozod etilgan. Jangda
halok bo‘lgan askarlar, shuningdek, xizmat qilayotgan askarning vafot etgan oila

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

321

a’zolarini dafn etishda ma’lum miqdorda pul va kafanlik berilgan. Muntazam qo‘shin
tuzish bilan bog‘liq muammolar Amir Nasrullo davrida to‘la yechimini topdi. 1837- yil
amir Nasrullo harbiy islohot o‘tkazib muntazam qo‘shin tuzgan. Islohotga ko‘ra sarboz
(piyoda askar), navkar (otliq qo‘shin) va to‘pchi askarlardan iborat 3 turdagi muntazam
qo‘shin tuziladi. Bu islohotlargacha amirlik ixtiyorida yani 1830-1832-yillarda poytaxt
Buxoroda 20 ming kishilik otliq qo‘shin, 400 kishilik piyoda qo‘shin bo‘lib ularning
ixityorida 41 ta artileriya to‘pi mavjud bo‘lgan biroq bu hammasi emas edi davlatning
boshqa hududlarida 50 ming kishilik otliq qo‘shin (bulardan 10-ming kishi Balxda va
amudaryodan janubidagi hududlarda) mavjud edi ba’zi manbaalarda keltirilishicha bu
qo‘shin eljari yani (hozirgi militsiya) shaklidagi qo‘shin turi bo‘lib, davlat ichidagi ichki
ishlarida xavfsizlikni ta’minlashga xizmat qilgan. 1837-yili Amir Nasrulloh oʻtkazgan
harbiy islohotlar natijasida Buxoro amirligi qoʻshinining jangovar holati yaxshilangan.
Har biri 800 kishidan iborat 50 ta sarbozlar boʻlimlari va 250 kishilik toʻpchilar guruhi
tashkil qilingan. Xorijdan harbiy mutaxassislar jalb qilinib, ulardan zamonaviy qurol-
yarogʻlar tayyorlash va foydalanish sirlari oʻrganilgan. 1834-yilda Erondan kelgan
Abdusamad Tabriziy Yevropacha usuldagi nizomiy askarlarga tartib bergan va 1837-
yilda maxsus toʻpchilar qoʻshinini tuzgan. Buxoroda toʻp va zambaraklar quyish uchun
maxsus toʻpxona qurilgan. 200 kishidan iborat ingliz rusumidagi maxsus askariy guruh
tuzilib, unga eroniy qullar kiritilgan. Ushbu guruh Amir Nasrullohning oʻziga xos
maxsus gvardiya otryadi boʻlib, unga Abdusamad Tabriziy boshchilik qilgan.
Shuningdek, xorijdan yana Shohruhxon va Ibrohimxon toʻpchiboshi va boshqa harbiy
mutaxassislar olib kelingan. Buxoro amirligining harbiy qoʻshinida qizil kurtka, oq
shalvar va qalpoqdan iborat maxsus harbiy kiyim joriy etilgan. Muntazam piyoda
qoʻshinining soni 40 ming (yoki 2,5 ming) sarbozdan iborat boʻlgan. Keyinchalik
sarbozlarning har biri nayzali miltiq, qilich va toʻpponcha bilan qurollantirilgan. Amir
sarbozlariga eron, turk zobitlaridan tashqari ayrim rus ofitserlari ham taʼlim berishgan.
Amir Nasrulloh 1837-yil Markaziy Osiyoda oʻqotar qurol bilan qurollangan va
kazarmalarda joylashgan ilk muntazam qoʻshinni — Sarbozlar batalionini tuzgan.
Nasrulloh davrida qoʻshin tuzilishi quyidagi koʻrinishda boʻlgan: Harbiy asirlardan
iborat 80 kishilik guruh, 700 kishilik harbiy boʻlinma, ular 7 dastaga boʻlinib boshida
ellik boshi, bu guruh ham oʻnliklarga boʻlinib, dahboshi boshqargan va yuzboshiga
yordamchi harbiy mansabdor hisoblangan. Nasrullohdan oldin ham amirlikda toʻplar
mavjud boʻlgan. Nasrulloh esa ularni alohida guruh qilib, Buxoroning Oʻgʻlon va
Talipoch darvozalari oldida toʻpchi kazarmalarini barpo etadi. Oʻsha paytda bu
hududlar „Sarbozxona“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Sarbozxonada harbiylarning 800
uydan iborat muntazam yashash manzili joylashgan edi. Amir Nasrulloh tashkil etgan
toʻpchilar tarkibida 14 nogʻarachi, 14 naychilardan iborat musiqachilar guruhi mavjud

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

322

boʻlib, har bir yuzlikda ikkita turk naʼmunasidagi barabanchi, 4 ta surnaychi, 6 ta
trubachi faoliyat koʻrsatgan. Bundan tashqari, rus harbiy asirlaridan tatar Ismoil va rus
Trofim murabbiyligida piyoda sarbozlardan tashkil etilgan harbiy musiqachilar guruhi
bolobomchilar ham boʻlgan. Ayniqsa, Amir Nasrullohning harbiy sohadagi
islohotlarining natijasi keyinchalik Rossiya imperiyasining tajovuzi va hujumiga qarshi
kurashda Buxoro amirligining uchta oʻzbek davlati oʻrtasida nisbatan eng keskin va
qattiq qarshilik koʻrsatishiga olib kelgan. Rossiya imperiyasi bosqiniga qarshi kurashda
Buxoro amirligi magʻlubiyatga uchragan boʻlsa ham, mamlakat hududlarining muayyan
qismi saqlab qolingan. Yuqorida aytib o‘tilgan amirlardan keyin hukmronlik qilgan
amirlar davrida harbiy islohot o‘tkazilishi to‘xtatiladi. Buning asosiy sababi esa Rossiya
imperiyasi bilan to‘xtovsiz urushlar edi. Amir Haydar va amir Nasrulloxondan keyingi
amirlar davrida Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo xonliklarga qarshi harbiy
harakatlari kuchayadi. Amir Muzaffar (1860-1885) bilan Rossiya imperiyasi generali
Romanovskiy boshchiligida dastlabki to‘qnashuv Jizzax bilan O‘ratepa o‘rtasidagi
Erjar (mayda yulg‘un)da bo‘lib o‘tadi. Unda Buxoro qo‘shini mag‘lubiyatga uchraydi
(1866) keyingi to‘qnashuv esa (1868) may oyida Cho‘ponota tepaligida general
adyutant Konstantin Petrovich fon Kaufman boshchiligidagi Rossiya imperiyasi
qo‘shinlariga yengiladi. 2-3-iyunda uchinchi bor mag‘lubiyatga uchragan Buxoro
amirligi 1868-yil 23-iyunda Samarqanda imzolangan Rossiya-Buxoro sulh
shartnomasiga ko‘ra Buxoro amirligi Rossiyaga tobe bo‘lib qoladi.

Xulosa

Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, Buxoro amirligi davrida harbiy

islohotlarga bo‘lgan talab va ehtiyojlar amirlarning shaxsiy dunyoqarashlariga qarab
olib borilgan. Amir Nasrilloxon olib borgan islohotlar ma’lum muddat amirlik harbiy
salohiyatini oshirib berdi. Amirlikda boshqa sohalarga qaraganda harbiy sohada olib
borilgan islohotlar ancha samarali kechdi. Chunki amirlar yangi hududlarni zabt etish,
o‘z boshqaruvi ostidagi shaharlar va qal’alar tinchligini ta’minlash, isyonlar bostirishda
ancha qiynalayotgan edi. Bu islohot amirlik qudratini oshiribgina qolmay, qo‘shinning
jangovar ruhiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar
tarixi. Science and Education, 3(10), 385-389.
2. Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of
Uzbekistan during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

323

3. Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High
Seljuk Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto
Przyszłości, 53, 956-959.
4. Haqqulov, M. (2024). O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO
‘LGAN “TURKISTON MUXTORIYATI”. Modern Science and Research, 3(12), 609-
613.
5. Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). BUXORO OCHILGAN
MUZEYLARNING

TASHKIL

TOPISH

TARIXI.

Modern

Science

and

Research

,

4

(1), 248-256.

6. Haqqulov, M. (2024). TURKISTON OZODLIGINING JARCHILARI.

Medicine,

pedagogy and technology: theory and practice

,

2

(11), 154-159.

7. Gulyamov, A., Srojeva, G., & Haqqulov, M. (2025). O ‘RTA OSIYO
OLIMLARINING KARTOGRAFIK MEROSI.

Modern Science and Research

,

4

(1),

221-227.
8. Yunus ogli, H. M. (2023). QАDIMGI МЕSОPОTАMIYA SHАHАR-
DАVLАTLАRI O'RTАSIDАGI O'ZАRО MUNОSАBАTLАR.
9. Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY,
MА’NАVIY-MАDАNIY SОHАLАRIDА ОILАNING RОLI.

ОБРАЗОВАНИЕ

НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

36

(2), 149-153.

10. Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate,
Shariah

Rules

and

Regulations

in

Commercial

Affairs,

Partnership

Relations.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9), 189-194.

11. Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the
Population in the Bukhara Emirate.

Miasto Przyszłości

,

53

, 964-969.

12. Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX
FANINI O'QITISHDAGI AHAMIYATI.
13. Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.
14. Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the
People of Karakalpak.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

15. Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI:
MADANIY VA ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science and

Research

,

3

(12), 852-858.

16. Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR
BOSHLARI

ZARAFSHON

VOHASIDA

ETNOSLARARO

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

324

MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY

JURNALI

,

3

(9),

1–5.

Retrieved

from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

17. Sayfutdinov , F. . (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE
KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science

Research

,

2

(5), 441–452. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/universal-

scientific-research/article/view/34891
18. Sayfutdinov , F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO
AMIRLIGI

ME’MORCHILIK

SOHASI

RIVOJI.

Modern

Science

and

Research

,

3

(10), 620–629. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/45335

19. Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their Results
in the Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th
Century.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

20. Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING
O‘ZARO SAVDO MUNOSABATLARI.

JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

21. Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOGRAPHIC STUDIES.

Modern Science and Research

,

2

(12), 910–917.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27281
22. Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE
POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).

Modern Science

and Research

,

3

(2), 911–914. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/29503
23. Sayfutdinov , F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN
OASIS (2ND HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and

Research

,

3

(1), 577–581. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/28335
24. Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS
BASED ON THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International

Journal

Of

Literature

And

Languages

,

3

(11),

20–27.

https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04
25. Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK
PEOPLE IN ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY .

International

FAN, TA

’

LIM, TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH

INTEGRATSIYASI ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

VOLUME-2, ISSUE-1

325

Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(12),

61–68.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11
26. Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND
LIVESTOCK

FARMING

OF

KARAKALPAKS.

Modern

Science

and

Research

,

2

(10), 650–657. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/25727
27. Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich, . (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE
IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY
.

International Journal Of History And Political Sciences

,

3

(10), 31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06
28. Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY IN
TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723. Retrieved

from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24678

29. Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023).

XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO

MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING, 2 (8),
111–114

.

30. Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.

31. Rahmonova , S., Xayrullayev , U., & Sayfutdinov, F. . (2025). “ОММАВИЙ
МАДАНИЯТ”НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА
РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ.

Modern Science and Research

,

4

(1), 479–488.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/61669

32. Xayrullayev , U., Sayfutdinov , F., & Rahmonova , S. (2025). SHAYBONIYLAR
DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI
ALOQALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 147–154. Retrieved

from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60142