SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
829
EKOSENTRIZM FALSAFASI
Madumarov Bekzodbek Yoqubjonovich
,
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15367462
kafedrasi v.b dotsenti
.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ekotsentrizm oqibatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, geoetika
odamlarning sayyora bilan qanday munosabatda bo‘lishi haqidagi katta axloqiy masalalarni salbiy
oqibatlarini, bundan tashqari, inson harakatlarining atrof-muhitga yetkazilayotkan zararlari ta’siri
haqida ma’lumotlar bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
ekotsentrizm, ahloqiy tamoillar, iqtisodiy tizim, tabiiy resurslar, atrof-muhit.
Аннотация
.
В
статье
анализируются
последствия
экоцентризма
.
Геоэтика
также
рассматривает
негативные
последствия
крупных
этических
проблем
,
связанных
с
взаимодействием
людей
с
планетой
,
а
также
воздействием
действий
человека
на
окружающую
среду
.
Ключевые
слова
:
экоцентризм
,
этические
принципы
,
экономическая
система
,
природные
ресурсы
,
окружающая
среда
.
Abstract.
The article analyzes the consequences of ecocentrism. Geoethics also considers
the negative consequences of major ethical issues related to the interaction of humans with the
planet, as well as the impact of human actions on the environment.
Keywords:
ecocentrism, ethical principles, economic system, natural resources,
environment.
Ayni vaqtda “yashil” energetika iqtisodiyotimiz drayverlaridan biriga aylanmoqda”. Shu
yo‘nalishda O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul qilingan ikkita muhim
rezolyutsiyaning tashabbuskori bo‘ldi [1]. Bu kabi tashabbuslar masalaning falsafiy tomonlariga
e’tibor qaratish, 2025-yilning “Atrof-muhitni asrash va “yashil” iqtisodiyot yili” deb e’lon qilinishi
bilan bog‘liq masalalarni chuqur ilmiy tahlil qilish zaruratini vujudga keltiradi. Ijtimoiy-falsafiy
adabiyotlarda tabiat bilan uyg‘un yashashga doir qarashlar ekotsentrizm falsafasi deb ataladi.
Ekotsentrizmning muhim jihati uning geoetika bilan aloqasi bo‘lib, u ekologik axloqning
muhim mavzusiga aylandi. Geoetika yerdagi tabiiy resurlardan foydalanishning ahloqiy
masalalariga bag‘ishlangan mustaqil ilmiy yo‘nalish hisoblanadi va uning asosochisi Vaslav
Nemesdir [2]. Dastlab geoilmiy ish uchun axloq kodeksi sifatida ko‘rilgan geoetika odamlarning
sayyora bilan qanday munosabatda bo‘lishi haqidagi katta axloqiy masalalarni o‘z ichiga oladi. Bu
o‘zgarish inson va tabiat munosabatlarining murakkab tabiatini ko‘rsatadi, bu yerda axloqiy
mulohazalar faqat insonga qaratilgan qarashlardan tashqariga chiqishi kerak. Ba’zi geoyetik
tarafdorlari zaif antropotsentrizmni targ‘ib qiladi, bu esa tabiatga nisbatan axloqiy ma’suliyatni
yangi tushunishga imkon beradi. Biroq, bu sohada antropotsentrik bo‘lmagan axloqiy nuqtayi
nazarlarni, ayniqsa ekotsentrizmni geoyetik munozaralarga qo‘shishga chaqiriqlar ortib
bormoqda. "Geoetika muqarrar ravishda epistemik antropotsentrik xususiyatga ega bo‘lsa-da,
axloqiy antropotsentrik bo‘lishi shart emas" degan e’tirof ekologik fazilatlar va ma’suliyat haqida
suhbatlar uchun eshikni ochadi [3]. Bundan tashqari, ekotsentrizm bilan bog‘liq axloqiy
muammolar, asosan, inson ehtiyojlarini ekologik muvozanatdan ustun qo‘yadigan iyerarxiyalarni
rad etishdan kelib chiqadi. Ushbu falsafiy qarash an’anaviy iqtisodiy faoliyat va barqaror
amaliyotga bo‘lgan ehtiyoj o‘rtasidagi to‘qnashuvlarga olib kelishi mumkin. Ekotsentrizm atrof-
muhitning yaxlitligiga yanada integratsiyalashgan yondashuvni talab qilar ekan, ko‘pincha bu
boradagi siyosatni ishlab chiqishda va insonning manfaatlari uzoq muddatli ekologik farovonlikka
zid keladigan real vaziyatlarda keskinliklar paydo bo‘ladi. Ayniqsa, iqtisodiy o‘sish holatlarida,
bunday axloqiy muammolar inson xatti-harakatlari bilan ekologiyani muhofaza qilish bilan
SUN'IY INTELLEKTNI PEDAGOGIK TA'LIMGA INTEGRATSIYA
QILISH:MUAMMO VA YECHIMLAR mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy
anjuman materiallari. Andijon. 23-25 aprel 2025-yil
adpi.uz
universaljurnal.uz
830
adolatli muvozanatlashadigan siyosatni rag‘batlantirish uchun chuqur falsafiy muhokamani talab
qiladi.
Ekotsentrizm haqidagi munozara uning nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishiga ta’sir
ko‘rsatgan bir qancha yirik nazariyotchilar tomonidan shakllantirilgan. Ushbu mavzudagi muhim
shaxslardan biri sayyora chegaralari g‘oyasini yaratgan ekologdir. Ushbu konsepsiya atrof-
muhitga doimiy zarar yetkazmaslik uchun amal qilishimiz kerak bo‘lgan turli xil ekologik
cheklovlarni belgilaydi. Bu nuqtayi nazar, bu chegaralardan chiqish nafaqat hayvonot va
o‘simliklar hayotiga, balki inson salomatligiga ham xavf tug‘dirishidan dalolat beradi, kelajak
avlodlar va boshqa tirik mavjudotlar oldidagi mas’uliyatimiz haqida axloqiy savollar tug‘diradi.
Ba’zi tanqidchilarning ta’kidlashicha, bu g‘oya barqaror rivojlanishni qat’iy qo‘llab-quvvatlasa
ham, qat’iy cheklovlarni qo‘llash orqali murakkab ekologik munosabatlarni soddalashtirishi
mumkin. Ekolog hamda faylasuf orlimlarning fikricha, ushbu chegaralar haqidagi argumentlar
ekotsentrizmda mavjud bo‘lgan axloqiy muammolarni ochib beradi, ayniqsa, ushbu masalalar
bo‘yicha akademik tadqiqotlarda muhokama qilinganidek, inson ehtiyojlarini atrof-muhitni
muhofaza qilish bilan muvozanatlashga oid bo‘lganda yaqqol namoyon bo‘ladi [4]. Bundan
tashqari, iqlim o‘zgarishini xavfsizlik muhokamasiga olib chiqish ekotsentrik g‘oyalarga yanada
dolzarb ekanligini ko‘rsatadi. Iqlim o‘zgarishini xavfsizlik masalasi sifatida ko‘rish jamiyatlarning
bir-biriga va atrof-muhitga nisbatan axloqiy burchlari haqida turlicha qarashlarni ko‘rsatadi. Bu
sohadagi muhim hissalardan biri ekologik xavfsizlik g‘oyasi bo‘lib, u ekotizimlarning mustahkam
bo‘lishi zarurligini ta’kidlaydigan va butun dunyo bo‘ylab aholi duch keladigan turli muammolarni
tan oladigan xavfsizlikning to‘liq ko‘rinishini targ‘ib qiladi. “Har qanday ekologik vaziyat
obyektiv ravishda biosfera ichki muvozanatlarining buzilishidan, ya’ni tabiatga antropogen,
texnogen ta’sirlar natijasida yuzaga keladi” [5]. Ushbu asos iqlim o‘zgarishi axloqiga chinakam
munosabatda bo‘lish kelajak avlodlar uchun adolatni va insondan tashqari jonzotlarning
huquqlarini tan olishni anglatadi.
Xulosa qilib aytganda, ekotsentrizmdagi olimlar atrof-muhitni boshqarish va odamlarning
tabiat bilan qanday munosabatda bo‘lishlari bilan bog‘liq axloqiy qiyinchiliklarni ta’kidlaydilar.
Sayyora chegaralari va ekologik xavfsizlik kabi g‘oyalarni o‘rganib, bu nazariyotchilar iqtisodiy
o‘sishni ekologik salomatlikdan ustun qo‘yadigan joriy modellarga qarshi chiqishadi. Ularning
tadqiqotlari bizning axloqiy ma’suliyatimizni chuqurroq tushunishga yordam beradi, bu esa inson
harakatlarini atrof-muhitga yo‘naltiruvchi siyosatni qayta ko‘rib chiqishga olib keladi.
Ekotsentrizmga bunday o‘ylangan yondashuv favqulodda axloqiy muammolarni hal qilishda
ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, odamlarning ham, inson bo‘lmaganlarning
ham kelajagi bog‘langan axloqiy doiraga kiritilishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Prezident Shavkat Mirziyoyev. Oliy Majlis Qonunchilik palatasining Bosh vazir
lavozimiga nomzodni ko‘rib chiqish va Vazirlar Mahkamasining yaqin va uzoq istiqbolga
mo‘ljallangan harakatlar dasturi muhokamasiga bag‘ishlangan majlisida nutq so‘zladi. Murojaat
etilgan sana: 02.01.2025 y.
2.
Левинская
В
.
О
.
Понятие
,
структура
и
функции
экологической
культури
.
Дис
на
соис
.
уч
.
степ
.
канд
.
филос
.
наук
.
Ташкент
: 2000. –
С
. 16.
3.
Frigo, Giovanni, Greco, Roberto, Hillerbrand, Rafaela, Ifanger, et al..
Shallow vs. Deep Geoethics: Moving Beyond Anthropocentric Views. Springer, 2024, -
Р
. 2.
4. Frank Biermann, Rakhyun E. Kim. "The Boundaries of the Planetary Boundary
Framework: A Critical Appraisal of Approaches to Define a “Safe Operating Space” for
Humanity". Annual Review of Environment and Resources, 2020, -
Р
. 497-521
5. X.Isamuhamedov, S.Mamashokirov Ekologiyaning ijtimoiy-falsafiy muammolari.
Toshkent: 1999. B. 27-28.
