“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
565
AZOLLA SALVINIACEAE O‘SIMLIGI YORDAMIDA AMMONIFIKATSIYA
JARAYONI O‘ZGARISHI
Yusupova Matluba To‘lqin qizi
Urganch davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi magistri
Rajabova Kamola Bahodir qizi
Urganch davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi magistri
Tadjiev Anvar Yuldashevich
Urganch davlat universiteei Biotexnologiya kafedrasi dotsenti, anvartadjiev@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579921
Annotatsiya:
Oqava suvlarni tozalashda Azolla suv o‘simligini samarasi yuqori bo‘lib, asosan
oqava suvdagi chiriyuvchi mikroorganizmlar ammonifikatsiya jarayoniga samarali ta’sir qilishi
tufayli suv tubida faol il hosil bo‘lish jarayoni tezlashadi.
Kalit so‘z:
А
zolla, ammonifikatsiya, mikroorganizm, zovur, oqava suv, il.
Аннотатция
:
Эффективность
применения
водного
растения
«
Азолла
»
в
очистке
сточных
вод
высока
,
главным
образом
,
за
счет
того
,
что
оно
эффективно
воздействует
на
процесс
аммонификации
разлагающихся
микроорганизмов
в
сточных
водах
,
ускоряя
процесс
образования
активного
ила
на
дне
водоема
.
Ключевые
слова
:
Азолла
,
аммонификация
,
микроорганизм
,
канава
,
сточные
воды
,
ил
.
Annotation:
The effectiveness of the Azolla aquatic plant in wastewater treatment is high,
mainly due to the fact that it effectively affects the ammonification process of decaying
microorganisms in wastewater, accelerating the process of active sludge formation at the bottom of
the water.
Keywords:
Azolla, ammonification, microorganism, ditch, wastewater, sludge.
Biologik oqava suvlarni tozalash oldida ma’lum ekologik sharoitlarni talab qiladigan murakkab
ko‘p bosqichli jarayonlarda yuzaga keladigan azot o‘z ichiga olgan moddalarning barcha shakllarini
chuqur tozalash vazifasi turibdi. Oqava suvlarda azot asosan mineral (NH
4
+
,NO
2
-
, NO
3
-
) va organik
(organizmlar to‘qimalarining oqsillari, aminokislotalar, organik birikmalar) komponentlar
ko‘rinishida bo‘ladi. Azotni tozalash uchun mo‘ljallangan oqava suvlarni tozalash inshootlarida
to‘rtta jarayon: ammonifikatsiya, assimilyatsiya, nitrifikatsiya va denitrifikatsiya sodir bo‘ladi.
Ammiakli azot odatda shaharlardagi maishiy oqava suvlardagi umumiy azotning yarmidan
ko‘pini tashkil qiladi va uning konsentratsiyasi ko‘pincha 20-60 mg/l oralig'ida bo‘ladi. Oziq-ovqat
sanoati oqava suvlaridagi ammiak azot konsentratsiyasi esa 100 mg/l dan oshishi mumkin [1],
chiqindildrdagi azotning miqdori esa bir necha yuz mg/l ga yetishi mumkin [2]. Oqava suvlar o‘z
tarkibiga ifloslanish manbai va oqava suvlarni birlamchi tozalashga qarab turli miqdorda organik azot
mavjud. Faollashtirilgan loy bilan tozalash, qoida tariqasida, aerob-anaerob saqlash tenklaridan farqli
o‘laroq, oqava suvdagi organik azotning ulushini sezilarli darajada kamaytiradi, bunda qoida
tariqasida faqat umumiy azot miqdorining pasayishi sodir bo‘ladi. Oziq-ovqat sanoati oqava suvlari
juda yuqori darajada organik azotni o‘z ichiga olishi mumkin [3]. FOS texnologiyasi rivojlanishi bilan
maishiy bo‘lmagan oqava suvlarga ko‘proq e'tibor qaratilmoqda suvlar, bu boshqa azot birikmalariga
qiziqishni oshirdi. Ular orasida:
• chiqindi suv tarkibidagi aminlar (RNH
2
, bu erda R alifatik uglevodorod) polimer sanoati [4];
• imidlar (RCO-NH-OCR', bu erda R va R' alifatik uglevodorodlar), ular masalan, kartoshkani
qayta ishlash oqava suvlarida topiladi [5];
• alyuminiy va oltinni yuvish jarayonida hosil bo‘lgan tsiyanidlar (CN-) [6; 7];
• xloraminlar (NHxCly), ularning manbai xlorli oqava suvlardir [8];
• Qishloq xo
ʻ
jaligi oqimidan olingan triazin pestitsidlari (masalan, atrazin, C
8
H
13
N
5
Cl) [9]. Bu
ayniqsa zarur o‘simliklarning ildiz tizimlari rizosfera zonalari atrofidagi mikro muhitlarni aniqlash,
ular atrofdagi hajmdan xossalari jihatidan sezilarli darajada farq qilishi mumkin [10]. Atmosferaga
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
566
kiritilgan azotning o‘rtacha konsentratsiyasi yog'ingarchilik 0,5-3,0 mg/l ni tashkil qiladi, uning ko‘p
qismi ammiak va nitrat shakllari [11]. Suvdagi ammoniy konsentratsiyasi kamayganda, bir oz
ammiak desorbsiyalanadi va ammoniyning suvdagi konsentratsiyasi ortishi bilan teskari jarayon yuz
beradi. [12] bilan mavsumiylikning sorbsiyaga ta'sirini ko‘rib chiqdi omil.
Ammonifikatsiya
- bu bakteriyalar tomonidan amalga oshiriladigan organik azotni ammoniy
azotga bakterial aylantirishidir. Shuningdek, ammonifikatsiya natijasida fosfor va vodorod sulfidi
hosil bo‘ladi. 1-rasmda, olib borilgan tadqiqoltardan ko‘rinib turubdi-di, ammonikatsiya jarayoni eng
yuqori ko‘rsatkichi oylar kesimida avgust oyiga to‘g‘ri kelgan. Bu jarayon asosan Azolla salvinaceae
o‘stirilgan sharoitda 9,12 lg, Azolla o‘stirilmagan sharoitda 7,99 lg, xamda zovur tubiga cho‘kib
qolgan il tarkibidagi
1-rasm. Oqava suvdagi azolla o‘simligini ammonifikatsiya jarayoniga ta’siri
ammonifikator mikroorganizamlar miqdori 7,52 lg ni tashkil qildi. Ammonifikator
mikroorganizamlarning oqava suvda ayanan avgust oyida yuqori bo‘lishi bu bir qancha omillar bilan
bog‘liq bo‘lib asosan sekin-asta organik va mineral azotbirikmalarining parchalanishi bilan bog‘liq.
Asosan, tozalash inshootlarining ish parametrlarini (ayniqsa, ulardagi oqava suvlarning yashash
muddati) va organik azotning tabiatini hisobga olgan holda, organik azotning asosiy qismi
muammosiz ammonifikatsiya qilinadi. Bu jarayonga past pH va past harorat (10°C dan past) xalaqit
berishi mumkin. Qoniqarsiz ammonifikasiya aeratsiya tenklarida samarasiz nitrifikatsiyaga olib
keladi. Biologik sharoitlarni o‘ziga xos talablarga javob beradigan suvlarni tozalash jarayonidagi
tozalash uchun mikroorganizmlar juda zarur. Oqava suvlarda azot asosli mineral (NH
4
+
, NO
2
-
, NO
3
-
) va organik (mikroorganizmlar, faol il, o‘simlik va mikroorganizmlarni o‘lgan biomassasi,
aminokislotalar, organik birikmalar) komponentlar ko‘rinishida bo‘ladi. Oqava suvlardagi azot va
uning biirkmalarini tozalash uchun to‘rtta ammonifikatsiya, assimilyatsiya, nitrifikatsiya va
denitrifikatsiya jarayon sodir bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Kadlec R.H., Burgoon P.S., Henderson M.E.
1997. Integrated natural systems for treating
potato processing wastewater // Water Science and Technology. No. 35 (3). P. 263-270.
2.
McBean E., Rovers F.A.
1999. Landfill leachate characteristics as inputs for the design of
wetlands // Constructed Wetlands for the Treatment of Landfill Leachates. Boca Raton: Lewis
Publishers. P. 1-17.
3.
Kadlec R.H., Wallace S.D.
2009. Treatment Wetlands. 2nd ed. Boca Raton: CRC Press. 1016
p.
4.
Beeman R.E., Reitberger J.H.
2003. An integrated industrial management facility for
biological treatment of high nitrate and carbonaceous wastewater // Environmental Progress. No. 22
(1). Pp. 37-45.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
567
5.
Kadlec R.H., Burgoon P.S., Henderson M.E.
1997. Integrated natural systems for treating
potato processing wastewater // Water Science and Technology. No. 35 (3). P. 263-270.
6.
Bishay F., Kadlec R.H.
2005. Wetland treatment at Musselwhite Mine // Natural and
Constructed Wetlands: Nutrients, Metals, and Management. Leiden: Backhuys Publishers. P. 176-
198.
7.
Gessner T.P., Reaves R.P., Kadlec R.H.
2005. Wetland remediation of cyanide and
hydrocarbons // Ecological Engineering. No. 25 (4). P. 457-469.
8.
Zheng A., Dzombak D., Luthy R.G.
2004. Formation of free cyanide and cyanogens chloride
from chlorination of publicly owned treatment words secondary effluent: laboratory study with model
compounds // Water Environment Research. No. 76 (2). P. 113-120.
9.
Moore M.T., Rodgers J.H., Cooper C.M., Smith S.
2000. Constructed wetlands for mitigation
of atrazine-associated agricultural runoff // Environmental Pollution. No. 110 (3). P. 393-399.
10.
Reddy K.R., D’Angelo E.M.
1994. Soil process regulating water quality in wetlands // Global
Wetlands: Old World and New. Amsterdam: Elsevier. P. 309-324.
11.
Kadlec R.H., Wallace S.D.
2009. Treatment Wetlands. 2nd ed. Boca Raton: CRC Press. 1016
p.
12.
Wittgren H.B., Mæhlum T.
1997. Wastewater treatment wetlands in cold climates // Water
Science and Technology. No. 35 (5). P. 45-53.
