“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
508
OQAVA SUVLARDAGI DENITRIFIKATSIYA JARAYONI VA UNING
O‘ZGARISHI
Raximov Bekzodbek Sherzod o‘g’li
Urganch davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi magistri
Djabbarberdiyeva Gulxumor G’ayratovna
Urganch davlat universiteti Biotexnologiya kafedrasi magistri
Tadjiev Anvar Yuldashevich
Urganch davlat universiteei Biotexnologiya kafedrasi dotsenti, anvartadjiev@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579736
Annotatsiya:
Denitrifikatsiya jarayoni denitrifikator mikroorganizmlar ishtirokida oqava
suvlarda to‘planayotgan azotli birikmalar har-xil azot oksidlari va erkin azot holda atmosfera gaz
ko‘rinishida bug’lanadi.
Kalit so‘z:
Denitrifikatsiya, oqava suv, azot, zovur, il, azolla suv o‘simligi.
Аннотатция
:
Процесс
денитрификации
заключается
в
участии
денитрифицирующих
микроорганизмов
в
процессе
испарения
азотистых
соединений
,
накапливающихся
в
сточных
водах
,
в
атмосферу
в
виде
газа
,
без
образования
различных
оксидов
азота
и
свободного
азота
.
Ключевые
слова
:
Денитрификация
,
сточные
воды
,
азот
,
канава
,
ил
,
водное
растение
азолла
.
Annotation:
The denitrification process involves the participation of denitrifying
microorganisms in the process of nitrogenous compounds accumulating in wastewater being
vaporized into the atmosphere as a gas, without the formation of various nitrogen oxides and free
nitrogen.
Keywords:
Denitrification, wastewater, nitrogen, ditch, sludge, aquatic plant azolla.
Denitrifikatsiya asosan geterotrof bakteriyalar tomonidan amalga oshirilganligi sababli, bu
tizimda uglerod mavjudligiga juda bog'liq. Denitrifikatsiya eriydigan organik moddalar tarkibiga
bog'liq, lekin nitrifikatsiya tezligiga (nitrit/nitratlar kirishi) va organik moddalarning gidrolizlanish
tezligiga (oson parchalanadigan yoki suvda olinadigan organik uglerodning kiritilishi [1] yaqinroq
bog'liqlik kuzatiladi. Energiya manbalari va vodorod donorlari sifatida harakat qila oladigan organik
moddalar cho‘kindi va tuproqlarda o‘lik to‘qimalarning parchalanishi natijasida yoki ildiz
sekretsiyasi shaklida bo‘lishi mumkin [2, 3].
FOS bo‘yicha bir qator tadqiqotlar o‘simlik biomassasini oshirish yoki metanol qo‘shish orqali
uglerod kontsentratsiyasini oshirish usulini sinab ko‘rdi - bu tajribalar ushbu texnologiya bilan
dastlabki tajribalar davomida amalga oshirildi [4, 5, 6] .
Qayta ishlash oqava suvlarini to‘g'ridan-to‘g'ri quyish orqali denitrifikatsiya qilish uchun
ugleroddan foydalangan [7]. Bu barcha tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, uglerod yuqori nitrat sharoitda
cheklovchi omil bo‘lishi mumkin. Uglerod cheklanmagan bo‘lishi uchun C: N nisbati kamida 5: 1
bo‘lishi kerak, bu uning ishida 20% C bo‘lishi demakdir, [8]. Agar uglerod cheklangan bo‘lsa (yuqori
nitrat yuklari bilan), denitrifikatsiya tezligi uning yetkazib berish tezligiga juda bog'liq bo‘ladi [9].
Shunday qilib, suv yuzasida nitrifikatsiya jarayonida hosil bo‘lgan nitrat pastki
cho‘kindilarning yuqori anaerob qatlamlariga tarqalishi mumkin va u yerda denitrifikatsiya qilinadi
[10].
Kislorodning katta qismi o‘simlik tanasi orqali ildizlarga yetkazib beriladi [11, 12].
Denitrifikatsiya.
Bu jarayon suvdagi xamda zovurning faol va foydali il tarkibidagi ba’zi
bakteriyalar nitratlarni azot gaziga aylantiradigan jarayondir. Denitrifikatsiya jarayoni asosan
Tiobacillus denitrificans, Pseudommonas fluorenscens, Ps bakteriyalari
tomonidan amalga
oshiriladi.
Aeruginosa, Nitrococcus,
normal faoliyat uchun kislorodsiz sharoitlarni talab qiladi.
Jarayon ko‘p bosqichli sxema bo‘yicha davom etadi:
NO
3
−
→
NO
2
−
→
NO
→
N
2
O
→
N
2
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
509
Samarali denitrifikatsiya jarayonini ta’minlash uchun quyidagi parametrlarni hisobga olish
kerak: harorat, erigan kislorod darajasi, organik uglerod manbai va kamroq darajada pH qiymati.
Denitrifikatsiya reaktsiyasi jarayonida gidroksid hosil bo‘lganligi sababli, pH qiymati ancha yuqori
bo‘lib qoladi. Optimal pH darajasi 7 - 8,2. Tozalanadigan oqava suvning harorati denitrifikatsiya
tezligiga ta’sir qiladi. Haroratning oshishi bilan denitrifikatsiya tezligi oshadi, optimal qiymatlar 10-
35 ° C oralig‘ida. Pastroq va yuqori harorat qiymatlari mavjud bo‘lsa, asoslash haroratni sozlashni
(isitish yoki sovutish) o‘z ichiga olishi yoki boshqa tozalash usullarini qo‘llashi kerak.
1-rasm. Zovur suvidagi denitrifikatsiya jarayoni
Erigan kislorodning mavjudligi denitrifikatsiyani ingibirlaydi. Amaliy tajriba shuni
ko‘rsatadiki, hatto kichik dag‘al pufakchali shamollatish ham denitrifikatsiya jarayonini bostiradi.
Shu bilan birga, anaerob ilning siqilishi uning ishlashiga zarar yetkazadi. Ushbu bosqichda zarur
kislorod rejimini ta’minlash uchun aeratsiya tanklarining pastki qismida o‘rnatilgan va loy xamda
faol il aralashmasini kislorod bilan boyitishning oldini olish uchun mexanik mikserlarni ta’minlash
tavsiya etiladi. Nitrifikatsiya jarayoni bakteriyalarni oziqlantirish uchun ko‘p miqdorda organik
birikmalarni talab qilishi mumkin, bu denitrifikatsiya zonasida yetishmovchilikni keltirib chiqarishi
mumkin. Shu munosabat bilan, denitrifikatsiya jarayonini samarali amalga oshirish uchun faol loy va
ilni oson oksidlanadigan moddalar bilan oziqlantirishga texnologik ehtiyoj bo‘lishi mumkin.
Organik reagentlardan foydalanganda, ularning sarfini minimallashtirish uchun zarur choralar
ko‘rilishi kerak (reagentlarga bo‘lgan ehtiyoj va dozani nazorat qilishni avtomatlashtirish),
shuningdek, strukturaning kislorodga bo‘lgan ehtiyojini hisoblashda qo‘shilgan organik moddalar
miqdorini hisobga olish kerak. ortiqcha loy va faol il mikroorganizmlar ko‘payishiga samarali ta’sir
sifatida baxilanadi.
Olib borilgan tajribalarda oylar kesimida Azolla salvinaceae o‘stirilgan zovur suvida xamda
ziovur suvidagi faol il qilsmida imdenitrifikatsiya jarayoni sust bo‘lganini ko‘rsatmoqda, vahilang-ki
jadal denirtifikatsiya jarayoni asosan zovur suvining o‘simlik o‘stirirlmagan qismida juda faol
bo‘lishi 3.3.4-rasmda keltirib o‘tilgan. Azolla salvinaceae xavodan azot o‘zlashtirish to‘grisida
ma’lumotlar bor.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Broadbent F.E., Clark F.
1965. Denitrification // Agronomy. No. 10. P. 344-359.
2.
Stefanson R.C. 1973. Evolution of patterns of nitrous oxide and nitrogen in sealed soil-plant
systems // Soil Biology and Biochemistry. No. 5. P. 1441-1445.
3.
Bailey L.D.
1976. Effects of temperature and root on denitrification in a soil // Canadian
Journal of Soil Science. No. 56. P. 79-87.
4.
Gersberg R.M., Elkins B.V., Goldman C.R.
1984. Use of artificial wetlands to remove nitrogen
from wastewater // Journal of the Water Pollution Control Federation. No. 56. P. 152-156.
5.
Burchell M.R., Skaggs R.W., Broome S.W., Lee C.R.
2002. Effect of Substrate Organic Matter
Addition on Nitrate Removal Efficiency in Surface-Flow Constructed Wetlands // 2002 American
Society of Agricultural and Biological Engineers (ASABE) Annual Meeting, St. Joseph.
6.
Hume N.P., Fleming M.S., Horne A.J.
2002. Denitrification potential and carbon quality of
four aquatic plants in wetland microcosms // Soil Science Society of America Journal. No. 66. P.
1706-1712.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
510
7.
Burgoon P.S.
2001. Denitrification in free water surface wetlands receiving carbon
supplements // Water Science and Technology. No. 44 (11-12). P. 163-170.
8.
Baker L.A.
Design consideration and applications for wetland treatment of high-nitrate waters
// Water Science and Technology. 1998. No. 38 (1). P. 389-395.
9.
Hume N.P., Fleming M.S., Horne A.J.
2002. Denitrification potential and carbon quality of
four aquatic plants in wetland microcosms // Soil Science Society of America Journal. No. 66. P.
1706-1712.
10.
Reddy K.R., Patrick W.H.
1984. Nitrogen transformations and loss in flooded soils and
sediments // CRC Critical Reviews in Environmental Control. No. 13. P. 273-309.
11.
Brix H., Schierup H.H.
1990. Soil oxygenation in constructed reed beds: The role of
macrophyte and soil-atmosphere interface oxygen transport // Constructed Wetlands in Water
Pollution Control. Oxford: Pergamon Press. P. 53-66.
12.
Brix H.
1993. Macrophyte-mediated oxygen transfer in wetlands: Transport mechanisms and
rates // Constructed Wetlands for Water Quality Improvement. Boca Raton: Lewis Publishers. P. 91-
398.
