“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
537
AKTINOMITSETLARNI ANTIBIOTIK SINTEZI
Mannobov Omadbek Ozodbek o‘g‘li
Erkinov Davronbek Anvarjon o‘g‘li
Andijon davlat unverstiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo‘nalishi 2-kurs talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579828
Annotatsiya:
Aktinomitsetlar–bu gram-musbat, filamentli (ipak ko‘rinishidagi) bakteriyalar
bo‘lib, tuproqda juda ko‘p uchraydi va metabolitlar, ayniqsa antibiotiklar ishlab chiqarishga
ixtisoslashgan.
Eng mashhur avlodi – Streptomyces bo‘lib 1950-yillardan boshlab,
antibiotiklarning 70% dan ortig‘i aynan aktinomitsetlardan olingan. Ular metabolit sifatida
antibiotik, antifungal, antiparazitar antibacterial, antiviral va boshqa farmakologik ta'sirlarga ega va
immunosupressiv moddalarni hosil qiladi.
Kalit so‘zlar:
Aktinomitset, gram-musbat, mitseliy, nursimon,
Streptomyces,
antibiotik
Аннотация
:
Актиномицеты
—
грамположительные
нитчатые
(
похожие
на
шелк
)
бактерии
,
которые
широко
распространены
в
почве
и
специализируются
на
производстве
метаболитов
,
особенно
антибиотиков
.
Самый
известный
род
— Streptomyces,
и
с
1950-
х
годов
более
70%
антибиотиков
были
получены
из
актиномицетов
.
Они
оказывают
антибиотическое
,
противогрибковое
,
противопаразитарное
,
антибактериальное
,
противовирусное
и
другие
фармакологические
эффекты
в
виде
метаболитов
и
образуют
иммунодепрессанты
.
Ключевые
слова
:
актиномицет
,
грамположительный
,
мицелий
,
люминесцентный
,
Streptomyces,
антибиотик
.
Annotation:
Actinomycetes are gram-positive, filamentous (silky) bacteria that are abundant
in soil and specialize in the production of metabolites, especially antibiotics. The most famous genus
is Streptomyces, and since the 1950s, more than 70% of antibiotics have been obtained from
actinomycetes. They have antibiotic, antifungal, antiparasitic antibacterial, antiviral and other
pharmacological effects as metabolites and produce immunosuppressive substances.
Keywords:
Actinomycetes, gram-positive, mycelium, luminescent, Streptomyces, antibiotic
KIRISH
Aktinomitsetlar — (lotincha actis — “nur”, myces — “zamburug‘”) nurli zamburug‘lar
k
о
‘pgina vakillarini
о
‘z ichiga oladi. Bular bir hujayrali b
о
‘lib, hujayralari shoxlanib mitseliy hosil
qiladi. Shuning uchun ham tashqi k
о
‘rinishidan zamburug‘lar bilan
о
‘xshash b
о
‘ladi mitseliy
iplarining, gifalarning diametri 0,5-0,8 mkmni tashkil qiladi.
Aktinomitsetlar, nursimon zamburug
ʻ
lar — shoxlangan hujayralar yoki giflarni hosil qiluvchi
bakteriyalar. Ular tuzilishida zamburug
ʻ
larga xos xususiyatlar ham mavjud. Aktinomitsetlarga chin
aktinomitsetlar, mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqa kiradi; 700 ga yaqin turi bor.
Aktinomitsetlar sub-stratdan nursimon o
ʻ
sib chiqqan ingichka 78 ipchalardan iborat (nursimon
zamburug
ʻ
nomi shundan kelib chiqqan). Ipcha (miseliy) shoxchalarining uchida sporalar bo
ʻ
ladi.
Aktinomitsetlar. shu sporalardan ko
ʻ
payadi. Tuproq, suv havzalari, havo va o
ʻ
simlik qoldiqlarida
uchraydi. Ba
ʼ
zilari odam va hayvonlarda (aktinomikoz, sil, difteriya), shuningdek o
ʻ
simliklarda para-
zitlik qiladi. Antibiotiklarni hosil qiluvchi turlari (asosan, streptomitsetlar), pigmentlar, vitaminlar va
shu kabilardan mikrobiologiya sanoatida foydalaniladi, shuningdek dori-darmonlar (antibiotiklar)
olinadi
Bazi antibiotiklar ishlab chiqarishda foydalaniladigon aktinomitset turlari:
Streptomyces
griseus, Streptomyces erythraeus, Streptomyces venezuelae, Streptomyces rimosus, Streptomyces
avermitilis,
Streptomyces
roseosporus,
Amycolatopsis
orientalis,
Streptomyces
rifamycinicaStreptomyces griseus
-tuproqda keng tarqalgan
Streptomyces
jinsiga mansub bakteriyalar
turi. Chuqur dengiz cho‘kindilaridan bir nechta shtammlar ham qayd etilgan. Bu yuqori antibiotik
faollikka ega bo‘lgan gramm-musbat bakteriya. Ko‘pgina boshqa streptomitsetalar qatori
Streptomyces griseus
shtammlari ham antibiotiklar va boshqa tijoratda ahamiyatli ikkilamchi
metabolitlarning taniqli ishlab chiqaruvchilari hisoblanadi. Ushbu shtammlar 32 xil turdagi bioaktiv
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
538
birikmalarning ishlab chiqaruvchilari ekanligi ma'lum.
Streptomitsin
, bakteriyadan olingan birinchi
antibiotik,
Streptomyces griseus
shtammlaridan olingan. Yaqinda uning shtammlaridan birining
butun genom ketma-ketligi tugallandi. Aktinomitsetning bu turidan streptomitsin nomli antibiotik
ajratib olinadi. Antibiotik turi aminoglikozid bo‘lib sil, gram-manfiy infeksiyalarda qo‘llaniladi.
Streptomyces erythraeus
aktinomitsetning bu turidan eritromitsin nomli antibiotic ajratib olinadi.
Antibiotik turi makrolid bo‘lib teri, nafas yo‘llari infeksiyalarida qo‘llaniladi.
Streptomyces
venezuelae
—
tuproqda yashovchi Gram-musbat bakteriyaning
Streptomyces
jinsli turi.
Streptomyces
venesuelae
filamentsimon. Spora hosil qilish bosqichida gifalar havo gifalari sifatida yer ustida ham,
tuproq substratida ham tarqaladi. Sintetik tarzda keng miqyosda ishlab chiqarilgan birinchi antibiotik
bo‘lgan Levomitsetin dastlab
Streptomyces venesueladan
olingan.
Streptomyces venesuelae
tomonidan ishlab chiqarilgan boshqa ikkilamchi metabolitlarga jadomitsin va pikromitsin
kiradi
aktinomitsetning bu turidan xloramfenikol nomli antibiotik ishlab chiqariladi. Antibitik turi
amfenikol bo‘lib tif, meningit, zoonozlarda qo‘llaniladi.
Streptomyces rimosus
aktinomitsetning bu
turidan oksitetratsiklin nomli antibiotik ajrtib olinadi. Antibiotik turi tetratsiklin bo‘lib bu tur keng
spektr, zamburug‘larga qarshi vosita sifatida amlyota kata ahamyatga ega.
Streptomyces avermitilis
aktinomitsetning bu turidan avermektinlar nomli antibiotiklar ishlab chiqariladi va turi antiparazitar
hisoblanib qurtlar, hasharotlarga qarshi kurashda qo‘lanilishi bilan ahamyatli.
Streptomyces
roseosporus
aktinomitsetning bu turidan daptomitsin ishlab chiqariladi va antibiotik turi lipopeptid
bo‘lib gram-musbat, MRSA da qo‘laniladi.
Amycolatopsis orientalis
aktinomitsetning bu turidan vankomitsin nomli antibitik ajratib
olinadi va antibiotik turi glikopeptid tur hisoblanib juda kuchli, oxirgi chora antibiotic sifatida
qo‘llaniladi.
Streptomyces rifamycinica
aktinomitsetning bu turidan rifampisin nomli antibitik bo‘lib
bu tur sil, brusellyoz, lepra kasaliklarida qo‘llaniladi
XULOSA
Antibiotiklar — bu mikroorganizmlarning o‘sishini to‘xtatuvchi yoki ularni yo‘q qiluvchi
tabiiy yoki yarim sun’iy moddalar bo‘lib, ularning asosiy manbalaridan biri aktinomitsetlar
hisoblanadi. Ayniqsa,
Streptomyces
turiga mansub aktinomitsetlar tibbiyot va farmatsevtika
sanoatida keng qo‘llaniladigan antibiotiklarning ko‘p qismini ishlab chiqaradi. Masalan,
streptomitsin, tetratsiklin, xloramfenikol kabi dori vositalari aynan ushbu mikroorganizmlardan
olinadi.Aktinomitsetlar tuproq mikrobiotasi tarkibida keng tarqalgan bo‘lib, ular antibiotiklar ishlab
chiqarish orqali boshqa mikroorganizmlar bilan raqobatda ustunlikka erishadi. Bu xususiyatlari ularni
nafaqat biologik jihatdan qiziqarli ob’ektga, balki amaliy jihatdan muhim manbaga aylantiradi.
Zamonaviy iologiya va biotexnologiya sohalarida aktinomitsetlar asosida yangi antibiotiklar
izlanmoqda, chunki ko‘plab patogen bakteriyalar mavjud dori vositalariga nisbatan chidamlilik hosil
qilgan. Shuning uchun aktinomitsetlarning tabiiy potentsialini o‘rganish — antibiotiklarga qarshi
kurashda muhim yo‘nalish hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Mishustin Ye.N., Yemsev V.G. – Mikrobiologiya. M.: Kolos, 1987.
2.
Shlegel G. – Obshaya mikrobiologiya. M.: 1987.
3.
Gusev M.V., Mineyeva L.A. – Mikrobiologiya. M.: Izd-vo MGU, 1985.
4.
Agol V.I., Atabekov I.G., Tixonenko T.I., Krilov V.N. – Molekularnaya biologiya virusov.
M.: Nauka, 1971.
5.
Vahobov A.H., Inog‘omov M. – Mikrobiologiya (Ma’ruzalar matni). Toshkent: ToshDU
nashriyoti, 1999 y.
6.
Vahobov A.H., Inog‘omov M. – Mikrobiologiya va virusologiya asoslari. Toshkent:
«O‘qituvchi», 1999.
7.
Inog‘omov M. – Mikrobiologiya va virusologiya asoslari. Toshkent: «O‘qituvchi», 1983.
8.
https://en.wikipedia.org/wiki/Saccharopolyspora
