“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
532
BAKTERIYA VA AKTINOMITSETLARDAN OLINADIGAN ANTIBIOTIKLAR
Erkinov Davronbek Anvarjon o‘g‘li
Mannobov Omadbek Ozodbek o‘g‘li
Andijon davlat unverstiteti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo‘nalishi 2-kurs talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15579809
Anotatsiya:
Bakteriya va aktinomitsetlardan olinadigan antibiotiklar — zamonaviy
tibbiyotning muhim kashfiyoti bo‘lib, bakterial infektsiyalarga qarshi kurashda bebaho hissa
qo‘shadi. Ushbu maqola bakteriya va aktinomitsetlardan olinadigan antibiotiklar dunyosiga qiziqarli
sayohat sifatida taqdim etiladi. Bakteriyalar, masalan,
Bacillus
va
Pseudomonas
turlari, polimiksin
va mupirotsin kabi muhim antibiotiklarni ishlab chiqaradi, ammo asosiy "yulduzlar" —
aktinomitsetlar, xususan
Streptomyces
turlari. Ular tetratsiklin, makrolidlar, aminoglikozidlar va
vankomitsin kabi keng spektrli antibiotiklarning tabiiy manbai hisoblanadi. Maqola ushbu
mikroorganizmlarning tabiatdagi ajoyib qobiliyatlari, ularning antibiotik ishlab chiqarishdagi roli va
inson salomatligini asrashdagi ahamiyatini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Aktinomitset,
Streptomyces
,
Tetratsiklin, Doksitsiklin, Xloramfenikol:
Аннотация
:
Антибиотики
,
полученные
из
бактерий
и
актиномицетов
,
являются
важным
открытием
современной
медицины
и
вносят
неоценимый
вклад
в
борьбу
с
бактериальными
инфекциями
.
Данная
статья
представляет
собой
интересное
путешествие
в
мир
антибиотиков
,
полученных
из
бактерий
и
актиномицетов
.
Бактерии
,
такие
как
виды
Bacillus
и
Pseudomonas,
вырабатывают
важные
антибиотики
,
такие
как
полимиксин
и
мупироцин
,
но
главными
«
звездами
»
являются
актиномицеты
,
особенно
виды
Streptomyces.
Они
являются
естественным
источником
антибиотиков
широкого
спектра
действия
,
таких
как
тетрациклин
,
макролиды
,
аминогликозиды
и
ванкомицин
.
В
статье
освещаются
удивительные
возможности
этих
микроорганизмов
в
природе
,
их
роль
в
производстве
антибиотиков
и
их
значение
для
поддержания
здоровья
человека
.
Ключевые
слова
:
актиномицеты
,
стрептомицеты
,
тетрациклин
,
доксициклин
,
хлорамфеникол
Annotation:
Antibiotics from bacteria and actinomycetes are an important discovery of modern
medicine, making an invaluable contribution to the fight against bacterial infections. This article is
presented as an interesting journey into the world of antibiotics from bacteria and actinomycetes.
Bacteria, for example, Bacillus and Pseudomonas species, produce important antibiotics such as
polymyxin and mupirocin, but the main "stars" are actinomycetes, in particular Streptomyces species.
They are a natural source of broad-spectrum antibiotics such as tetracycline, macrolides,
aminoglycosides and vancomycin. The article highlights the amazing abilities of these
microorganisms in nature, their role in antibiotic production and their importance in maintaining
human health.
Keywords:
Actinomycetes, Streptomyces, Tetracycline, Doxycycline, Chloramphenicol
KIRISH
Antibiotiklarni (grekcha so‘z bo‘lib «anti» - qarshi, «bios» - hayot degan ma’noni anglatadi)
aktinomitsetlar, mog‘orlar, sporalik va sporasiz mikroblar, o‘simliklar va hayvon organizmlari hosil
qiladi.
Bakteriyalardan olinadigan antibiotiklar:
·
Bacillus
avlodi:
o
Polimiksin
lar (masalan,
Polimiksin B, Colistin
): Gram-manfiy bakteriyalarga qarshi samarali.
o
Bacitracin
: Gram-musbiy bakteriyalarga qarshi, ko‘proq tashqi qo‘llaniladi.
o
Pseudomonas
turlari:
o
Mupirotsin
: Teri infektsiyalarida ishlatiladi, masalan, impetigo.
Aktinomitsetlardan olinadigan antibiotiklar (aktinomitsetlar, xususan,
Streptomyces
turlari eng
muhim manbadir):
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
533
·
Tetratsiklinlar
(masalan,
Tetratsiklin, Doksitsiklin
): Keng spektrli, turli bakterial
infektsiyalarda qo‘llaniladi.
·
Makrolidlar
(masalan,
Eritromitsin, Azitromitsin
): Respirator va yumshoq to‘qimalar
infektsiyalarida samarali.
·
Aminoglikozidlar (masalan,
Streptomitsin, Gentamitsin
): Gram-manfiy bakteriyalarga qarshi,
masalan, sil kasalligida.
·
Xloramfenikol:
Keng spektrli, lekin toksikligi tufayli kam qo‘llaniladi.
·
Rifamitsinlar
(masalan, Rifampin): Sil va boshqa infektsiyalarda ishlatiladi.
·
Vankomitsin
: Gram-musbiy bakteriyalarga, xususan, MRSA (metitsillinga chidamli
stafilokokk) ga qarshi.
Antibiotiklar bir qator sezgir mikroblarga ta’sir etib, ularning rivojlanishini va bioximiyaviy
aktivligini pasaytiradi. Antibiotiklarniig mikroblarga ta’siri har xil bo`lishi mumkin. Bir xil
antibiotiklar mikroblarga ta`sir etib, ularning ko`payishiga yo‘l qo‘ymaydi. Antibiotikning bunday
ta’sir etishi bakteriostatik ta`sir deyiladi. Antibiotiklar mikroblarga kuchli ta’sir etib, ularni o‘ldirishi
ham mumkin. Antibiotikning bunday ta’sir etishi bakteritsid ta’sir etish deyiladi. Ayrim antibiotiklar
mikrobni eritib yuborishi ham mumkin, bunday ta’sir etish bakteriolitik tasir etish deyiladi. Gramm-
musbat bakteriyalarga ta`sir etuvchi antibiotiklar bilan bir qatorda gramm-manfiylarga ham ta’sir
etuvchi antibiotiklar bor. Agarda antibiotiklar gramm-manfiy va gramm-musbat mikroblarning
ko‘pchilik turlariga ta’sir etsa, bu bakteriyalarga keng ko‘lamda ta`sir etuvchi antibiotiklar deyiladi,
aksincha, oz turdagi mikroblarga ta’sir etsa — oz ko‘lamda ta`sir etuvchilar deyiladi.
Rus olimi V. A. Manassein (1871) yashil mog‘orning bakteriyalarga ta`sir etishini o‘z
tajribalarida tasdiqlangan. 1872 yilda esa A. G. Polotebnov yiringli yaralarni yashil mog`or bilan
davolagan. M. G. Tartakovskiy (1904) tovuqlarning pasterellez kasalligini penitsilium mog‘orining
mahsuloti bilan davolagan. Angliyalik olim Fleming (1928) oziq muhitida rivojlangan yashil mog`or
atrofida stafilokokklarning rivojlanib o‘smaganligi, ya’ni ulariing antagonizminn aniqlagan. Sut
kislotasi hosil qiluvchi mikroblar sut kislotasi hosil qilishdan tashqari, ulardan yuqori temperatura va
kislotalarga chidamli va ko`pchilik mikroblarga halokatli ta`sir etuvchi antibiotiklar tayyorlanadi.
Hozirga qadar necha yuzlab antibiotiklar topilgan bo‘lsa ham, bulardan meditsina va veterinariyada
atigi bir necha o`n turi ishlatilmoqda; buning sababi shuki, ko`pchilik antibiotiklar zaharli xususiyatga
ega bo`lib, kasallikni davolaganda ularni qo`llash mumkin emas. Mog‘or zamburug‘ning
penitsillium
va
aspergillium
gruppalaridan aktiv antibiotiklar tayyorlanadi. Penitsillium mog‘oridan penitsillin
(kristall holdagi, kaliy tuzli, fenoqsimetillin, bitsillin va boshqalar), aspergillium mog‘oridan
aspergillin, fumigatsin, klavatsin antibiotiklari tayyorlanadi.
Nursimon zamburug‘lar hosil qiluvchi antibiotiklardan srteptomitsin, biomitsin, aureomitsin,
xlormitsetin, terramitsin, eritromitsin, neomitsin gruppasi (kolimitsin, mitserin, monomitsin) juda
aktiv bo`ladi.
Batsitratsin, polimiksin, gramitsidin
va
subtilin
bakteriyalar ishlab chiqaruvchi antibiotiklarga
kiradi. Bu antibiotiklarning mikroblarga ta`sir etishi zamburug‘lardan olinadigan antibiotiklarga
nisbatan ancha kuchsizdir. Hayvon organizmidan olinadagan antibiotiklar quyidagilardan iborat:
qondan – eritrin, baliq to‘qimalaridan – ekmolin, organizmning turli to`qima va suyuqliklaridan
(sutda, qon zardobida, tuxumda, so‘lakda, ko`z yoshida va boshqalardan) lizotsim antibiotiklari hosil
bo‘ladi.
O‘simliklar organizmidan olinadigan antibiotiklar fitontsidlar deyiladi. Hayvon organizmi va
o‘simliklardan olinadigan antibiotiklar hozircha to‘liq o‘rganilmagan, shu sababli ular juda kam
qo`llaniladi. Antibiotiklarning kimyoviy tuzilishi har xildir. Ba`zi bir xillarining kimyoviy tuzilishi
hali aniqlanmagan. Bir qancha antibiotiklar kristall holda olingan bo‘lib, kimyoviy formulasi
aniqlangan. Masalan, xlormitsetindan sun’iy sintezlash bilan
sintomitsin
va
levomitsetin
antibiotiklari
tayyorlangan. Antibiotiklarning aktiv ta’sir etish birligi «YeD» bilan aniqlanadi. «YeD», ya‘ni ta`sir
etish birligi – bu antibiotikning aktivligini ko‘rsatadigan miqdordir. Halqaro ta’sir etish birliklari
mavjud. Masalan: penitsillinning bir halqaro ta’sir etish birligi 0,6 mkg ga, streptomitsinning — 1
mkg ga va biomitsinning — 0,001 mkg ga teng.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
534
Foydalanilgan adabyotlar
1. "Antibacterial agents from Actinomycetes – A Review"
2. "Actinomycetes: A Never-Ending Source of Bioactive Compounds—An Overview on
Antibiotics Production"
3. "Actinomycete-Derived Polyketides as a Source of Antibiotics and Lead Structures for the
Development of New Antimicrobial Drugs"
4. "Antibacterial agents from Actinomycetes – a review"
5.
https://arxiv.uz/uz/
6.
https://www.researchgate.net/
