“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
472
IONLANTIRUVCHI NURLANISHNING MIQDORI VA O
ʻ
LCHOVI.
RADIOAKTIVLIKNING BIRLIKLARI
Xaqqulova Muqaddas Shavkatovna
Andijon davlat universiteti o
ʻ
qituvchisi
Uzaqova Oyqiz Shuxratbek qizi
Andijon davlat universiteti talabasi
Olimjonova Mohinur Otabek qizi
Andijon davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578868
Anotatsiya:
Ionlashuvchi nurlanish, atomlardan elektronlarni chiqarib tashlash va ionlar hosil
qilish qobiliyatiga ega bo‘lgan nurlanish turi sifatida tibbiyot, yadro fizikasi va atrof-muhit
salomatligi sohalarida muhim ahamiyatga ega. Nurlanish miqdori va uni o
ʻ
lchash, tibbiy tasvirlash,
saratonni davolash va yadro energiyasini ishlab chiqarish kabi turli sohalarda xavfsizlikni ta'minlash
uchun juda muhimdir. Ushbu maqolada ionlashuvchi nurlanishni o
ʻ
lchash uchun ishlatiladigan asosiy
miqdorlar, har bir miqdor bilan bog‘liq birliklar va ularning amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi.
Shuningdek, nurlanishni o
ʻ
lchashda qo‘llaniladigan usullar va asboblar, masalan, becquerel (Bq) va
sievert (Sv) birliklari haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar:
Ionlashuvchi nurlanish, nurlanishni o‘lchash, yutilgan doza, ekvivalent doza,
effektiv doza, ekspozitsiya, radioaktivlik, sievert, grey, bekerel, ionizatsiya kameralari, Geiger-
Myuller hisoblagichlari, dozimetrlar.
Аннотация
:
Ионизирующее
излучение
,
обладающее
способностью
удалять
электроны
из
атомов
и
создавать
ионы
,
является
важной
областью
изучения
в
радиологии
,
ядерной
физике
и
охране
окружающей
среды
.
Количественная
оценка
и
измерение
этого
типа
излучения
имеют
решающее
значение
для
обеспечения
безопасности
в
различных
приложениях
,
таких
как
медицинская
визуализация
,
лечение
рака
и
производство
ядерной
энергии
.
В
данной
статье
рассматриваются
основные
величины
,
используемые
для
измерения
ионизирующего
излучения
,
единицы
,
связанные
с
каждой
величиной
,
и
их
практическое
применение
.
Также
анализируются
методы
и
приборы
,
используемые
для
измерения
этих
величин
,
с
особым
вниманием
к
единицам
радиоактивности
,
таким
как
беккерель
(
Бк
)
и
зиверт
(
Зв
),
а
также
их
значимость
в
различных
областях
.
Ключевые
слова
:
Ионизирующее
излучение
,
измерение
радиации
,
абсорбированная
доза
,
эквивалентная
доза
,
эффективная
доза
,
экспозиция
,
радиоактивность
,
зиверт
,
грей
,
беккерель
,
ионизационные
камеры
,
счетчики
Гейгера
-
Мюллера
,
дозиметры
.
Abstract:
Ionizing radiation, known for its ability to remove electrons from atoms and create
ions, is a key area of study in radiology, nuclear physics, and environmental health. Its quantity and
measurement are crucial for ensuring safety in various applications such as medical imaging, cancer
treatment, and nuclear energy. This article delves into the fundamental quantities used to measure
ionizing radiation, the units associated with each quantity, and their practical applications. It also
explores the methods and instruments employed in measuring these quantities, focusing on the
various units of radioactivity such as the becquerel (Bq) and sievert (Sv), and their relevance in
different fields.
Key words:
Ionizing radiation, radiation measurement, absorbed dose, dose equivalent,
effective dose, exposure, radioactivity, sievert, gray, becquerel, ionization chambers, Geiger-Müller
counters, dosimeters.
KIRISH
Ionlantiruvchi nurlanish – bu moddadagi atom yoki molekulalardan elektronlarni uzib olib,
ularni ion holatiga keltirish qobiliyatiga ega bo‘lgan yuqori energiyali zarralar yoki elektromagnit
to‘lqinlardir. Ular tabiiy (radioaktiv izotoplar, kosmik nurlar) va sun’iy (yadro reaktorlar, radiologik
qurilmalar) manbalardan hosil bo‘lishi mumkin. Ionlantiruvchi nurlanishlar alfa, beta, gamma,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
473
rentgen nurlari va neytronlardan iborat bo‘lib, har biri modda bilan o‘zaro ta’sirda turlicha
ionlashtirish va kirib borish xususiyatiga ega. Alfa zarralari eng kuchli ionlashtirish xususiyatiga ega
bo‘lsa-da, havoda faqat bir necha santimetrga harakatlana oladi va tashqi himoya bilan to‘liq to‘sib
bo‘ladi. Beta zarralari yengilroq bo‘lib, bir necha millimetr chuqurlikkacha to‘qimalarga kirib boradi.
Gamma nurlari va rentgen nurlari esa elektromagnit tabiatga ega bo‘lib, moddalarni chuqurroq teshib
o‘tadi va shuning uchun biologik to‘qimalarga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Neytron nurlanishi esa yadro
reaksiyalarida paydo bo‘lib, bilvosita ionlashtirish orqali xavf tug‘diradi [1].
Ionlantiruvchi nurlanishning miqdorini baholash va o‘lchash uchun bir necha fizik kattaliklar
ishlatiladi. Ularning asosiylari – faollik, yutilgan doza, ekvivalent doza va effektiv doza. Faollik
radioaktiv manbada bir soniyada yuz berayotgan yadro parlanishlar sonini ifodalaydi va bekerel (Bq)
birligida o‘lchanadi (1 Bq = 1 parchalanish/sek). Faollikni o‘lchashda ilgari ishlatilgan kyoriy (Ci)
birligi ham uchraydi: 1 Ci = 3.7×10¹
⁰
Bq [7].
Yutilgan doza – bu biror muhit (masalan, inson to‘qimasi) tomonidan yutilgan nurlanish
energiyasining massaga nisbati bo‘lib, gray (Gy) birligida o‘lchanadi (1 Gy = 1 J/kg). Ammo barcha
nurlanish turlari biologik ta’sir jihatdan bir xil emas. Shu sababli, ekvivalent doza kiritilgan bo‘lib, u
yutilgan dozani nurlanish turining biologik samaradorlik koeffitsientiga (w
ᵣ
) ko‘paytirish orqali
aniqlanadi va sievert (Sv) birligida ifodalanadi. Masalan, alfa nurlari uchun w
ᵣ
≈
20, gamma va beta
nurlari uchun esa
≈
1 deb olinadi. Effektiv doza esa organizmdagi turli a’zolarning nurlanishga
sezuvchanligini inobatga olgan holda umumiy xavfni baholash imkonini beradi. U har bir a’zoga
tegishli vaznli koeffitsientlar asosida hisoblanadi [2].
Ionlantiruvchi nurlanishni aniqlash va o‘lchash uchun turli texnik vositalar mavjud. Geiger-
Myuller hisoblagichi eng ko‘p qo‘llaniladigan qurilmalardan biri bo‘lib, zarrachalarni aniqlab
hisoblaydi. Ionlash kamerasi yutilgan energiyani aniqlashda aniqligi yuqori bo‘lgan asbobdir.
Scintillatsion detektorlar nurlanish ta’sirida yuzaga kelgan yorug‘lik chaqnashlarini ro‘yxatga oladi.
Dozimetrlar - odatda individual himoya vositalari bilan birga ishlatiladigan qurilma bo‘lib, inson
tanasi tomonidan yutilgan umumiy dozani ko‘rsatadi. Termolyuminessent dozimetrlar (TLD) esa
nurlanish ta’sirida akkumulyatsiyalangan energiyani qizdirish orqali chiqarilgan yorug‘lik asosida
o‘lchaydi [3].
Radioaktivlik bu atom yadrolarining o‘z-o‘zidan parchalanib, zarralar yoki elektromagnit
nurlanish (masalan, alfa, beta, gamma) chiqishi bilan kechadigan tabiiy yoki sun’iy hodisadir. Bu
jarayonlar natijasida yangi yadrolar hosil bo‘ladi va ularning energetik holati pasayadi. Radioaktivlik
miqdori yadro parchalanishlarining soni bilan baholanadi va bu fizik kattalik faollik deb ataladi.
Faollik - bu biror radioaktiv manbada bir soniyada sodir bo‘layotgan yadroviy parchalanishlar soni
bo‘lib, xalqaro o‘lchov tizimida (SI) bekerel (Bq) birligida ifodalanadi [5]. 1 bekerel - bu 1 soniyada
1 ta yadro parchalanishiga teng. Bekerel nisbatan kichik birlik bo‘lgani sababli amaliyotda uning
ming (kBq), million (MBq) va milliard (GBq) marta kattalashtirilgan ko‘rinishlari keng qo‘llaniladi.
Ilgari keng qo‘llanilgan, ammo hozirda asosan tarixiy yoki maxsus texnik hujjatlarda uchraydigan
birliklardan biri bu kyoriy (Ci) hisoblanadi. 1 kyoriy - bu 3.7 × 10¹
⁰
ta parchalanish/sekundga teng
bo‘lib, bu qiymat o‘rtacha bir gramm radiy-226 izotopining faolligiga mos keladi. Kyoriy katta birlik
bo‘lib, faqat yirik manbalarni ifodalashda ishlatiladi; u SI tizimiga kiritilmagan, ammo ba’zi
mamlakatlarda texnik me’yorlarda hali ham uchraydi. Bekerel va kyoriy o‘rtasidagi bog‘liqlik: 1 Ci
= 3.7 × 10¹
⁰
Bq yoki aksincha, 1 Bq = 2.7 × 10
⁻
¹¹ Ci. Bundan tashqari, radioaktiv manbalarning
faolligini amaliy baholashda yarim yemirilish davri (T½) muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u
yadrolarning yarmi parchalanib ketishi uchun kerak bo‘lgan vaqtni bildiradi. Faollik bu vaqt o‘tishi
bilan kamayadi va bu eksponensial qonuniyat asosida sodir bo‘ladi: A(t) = A
₀
·e^(-
λ
t), bu yerda A
₀
-
boshlang‘ich faollik,
λ
- parchalanish doimiysi, t - vaqt. Shuningdek, radioaktiv moddalarning faolligi
faqat ularning miqdoriga emas, balki ularning ichidagi izotoplarning tabiatiga, ya’ni yadro
barqarorligiga ham bog‘liqdir. Faollikni aniq o‘lchash uchun maxsus radiometrik qurilmalar,
jumladan Geiger-Myuller hisoblagichlari, yarim o‘tkazgichli detektorlar va ionlash kameralaridan
foydalaniladi. Bu birliklar nafaqat ilmiy tadqiqotlarda, balki tibbiyot, sanoat va ekologik nazoratda
radiatsion xavfsizlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi [3].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
474
Xulosa qilib aytganda, ionlantiruvchi nurlanish zamonaviy fan va texnologiyaning ajralmas
qismi bo‘lib, u yadro energetikasi, tibbiyot, sanoat, geologiya, kosmik tadqiqotlar kabi sohalarda keng
qo‘llaniladi. Shu bilan birga, uning inson salomatligi va ekologik muhitga ta’siri juda jiddiy bo‘lishi
mumkin. Aynan shu sababli nurlanish miqdorini to‘g‘ri baholash, aniq o‘lchash va uni nazorat ostida
ushlab turish zamonaviy radiatsion xavfsizlikning asosi hisoblanadi. Ionlantiruvchi nurlanishni
tavsiflashda qo‘llaniladigan fizik kattaliklar - faollik, yutilgan doza, ekvivalent doza va effektiv doza
- nurlanishning fizikaviy va biologik ta’sirlarini kompleks tarzda baholash imkonini beradi. Har bir
birlik o‘ziga xos maqsadga ega bo‘lib, ular birgalikda nurlanish manbasining intensivligini, inson
organizmi tomonidan yutilgan energiyani va shu ta’sir natijasida yuzaga keladigan biologik xavflarni
aniqlashda qo‘llaniladi.
Radiatsion xavfsizlik me’yorlari xalqaro tajribaga asoslanib ishlab chiqilgan bo‘lib, ular nafaqat
sohaga aloqador xodimlar, balki oddiy fuqarolarni ham nurlanishning zararli ta’siridan himoya
qilishga qaratilgan. Ayniqsa, tibbiy diagnostika va davolashda ionlantiruvchi nurlanishdan
foydalanishda bu me’yorlarga qat’iy rioya qilish dolzarb ahamiyatga ega. Nurlanish bilan ishlovchi
mutaxassislarning doimiy dosimetrik nazorati, xavfsizlik vositalaridan foydalanish, muhofaza
zonalarini belgilash va ALARA prinsipi asosida nurlanishni imkon qadar kamaytirish choralari
sog‘liqni saqlash va mehnat muhofazasi tizimida markaziy o‘rinni egallaydi.
Kelajakda atom texnologiyalarining rivojlanishi bilan ionlantiruvchi nurlanish manbalari va
ular bilan ishlash hajmi ortib borishi tabiiy. Shu boisdan, radiatsion xavfsizlik masalalarini chuqur
o‘rganish, yosh mutaxassislarni tayyorlash va aholining keng qatlamlari orasida radiatsion
savodxonlikni oshirish zamonaviy ilm-fan oldidagi dolzarb vazifalardan biridir. Har qanday
texnologik yutuq faqatgina u xavfsizlik tamoyillariga qat’iy rioya qilinganda ijobiy natija beradi.
Shunday ekan, ionlantiruvchi nurlanishning miqdorini ilmiy asosda aniqlash, baholash va nazorat
qilish faqat yadro fizikasi emas, balki jamoat salomatligi, ekologiya va texnologik xavfsizlik sohalari
uchun ham strategik ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation Protection and Safety of Radiation Sources:
International Basic Safety Standards. IAEA Safety Series No. GSR Part 3, Vienna, 2014.
2. International Commission on Radiological Protection (ICRP). ICRP Publication 103: The 2007
Recommendations of the International Commission on Radiological Protection. Annals of the ICRP, Volume
37, Issue 2-4, 2007.
3. Knoll, G. F. Radiation Detection and Measurement. 4th Edition, John Wiley & Sons, 2010.
4. Hall, E. J., & Giaccia, A. J. Radiobiology for the Radiologist. 8th Edition, Lippincott Williams &
Wilkins, 2018.
5. Bushberg, J. T., Seibert, J. A., Leidholdt Jr., E. M., & Boone, J. M. The Essential Physics of Medical
Imaging. 3rd Edition, Lippincott Williams & Wilkins, 2012.
6. UNSCEAR (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation). Sources and
Effects of Ionizing Radiation. United Nations, 2010.
7. Karimov R. Q., Mamatov M. M. Yadro fizikasi va radiatsion xavfsizlik. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2019.
