“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
465
ULTRATOVUSHNING ORGANIZMGA TA
ʼ
SIRI
Yuldasheva Husnida Sohibjon qizi., Xaqqulova Muqaddasxon Shavkatovna., Roziqova
Odina Dilshodbek qizi
Andijon davlat universiteti
odinaroziqova3005@gmail.com
azizahonhaqqulova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578754
Anotatsiya:
Ushbu maqolada ultratovushning inson organizmiga ko‘rsatadigan ijobiy va salbiy
ta’sirlari tahlil qilingan. Ultratovush texnologiyasining tibbiyotda keng qo‘llanilishi, ayniqsa
diagnostika va fizioterapiyada qo‘llanilish usullari, organizmdagi hujayralar, to‘qimalar hamda qon
aylanishiga bo‘lgan ta’siri yoritilgan. Shu bilan birga, ultratovush to‘lqinlarining haddan tashqari
ta’siri organizmda yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar, jumladan, termik va mexanik
zararlar haqida ham ma’lumotlar keltirilgan. Maqola tibbiyot sohasi mutaxassislari va talabalariga
mo‘ljallangan bo‘lib, ultratovush texnologiyalaridan xavfsiz va samarali foydalanish bo‘yicha
tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar:
Ultratovush, inson organizmi, tibbiy diagnostika, fizioterapiya, termik ta’sir,
mexanik zarar, to‘qima, hujayra, xavfsizlik, terapevtik qo‘llanish.
Аннотация
:
В
данной
статье
проанализированы
положительные
и
отрицательные
воздействия
ультразвука
на
организм
человека
.
Освещено
широкое
применение
ультразвуковой
технологии
в
медицине
,
особенно
в
диагностике
и
физиотерапии
,
а
также
её
влияние
на
клетки
,
ткани
и
кровообращение
организма
.
Кроме
того
,
приведена
информация
о
потенциальных
рисках
,
которые
могут
возникнуть
при
чрезмерном
воздействии
ультразвуковых
волн
,
включая
термические
и
механические
повреждения
.
Статья
предназначена
для
специалистов
и
студентов
медицинской
сферы
и
содержит
рекомендации
по
безопасному
и
эффективному
использованию
ультразвуковых
технологий
.
Ключевые
слова
:
Ультразвук
,
организм
человека
,
медицинская
диагностика
,
физиотерапия
,
термическое
воздействие
,
механическое
повреждение
,
ткань
,
клетка
,
безопасность
,
терапевтическое
применение
.
Annotation:
This article analyzes the positive and negative effects of ultrasound on the human
div. It highlights the widespread use of ultrasound technology in medicine, particularly in
diagnostics and physiotherapy, and its impact on cells, tissues, and blood circulation. Additionally,
the article provides information about potential risks caused by excessive exposure to ultrasound
waves, including thermal and mechanical damage. The article is intended for medical professionals
and students, and it also includes recommendations for the safe and effective use of ultrasound
technologies.
Keywords:
Ultrasound, human div, medical diagnostics, physiotherapy, thermal effects,
mechanical damage, tissue, cell, safety, therapeutic application.
Zamonaviy texnologiyalar taraqqiyoti tibbiyot sohasida keng ko‘lamli yangiliklarga sabab
bo‘lmoqda. Ayniqsa, ultratovush to‘lqinlaridan foydalanish inson organizmini chuqur va xavfsiz
o‘rganish imkoniyatini yaratdi. Bugungi kunda ultratovush diagnostikasi tibbiy amaliyotda eng ko‘p
qo‘llaniladigan, invaziv bo‘lmagan usullardan biri hisoblanadi. U orqali ichki organlar holatini, qon
aylanish tizimi faoliyatini, homilaning rivojlanish bosqichlarini aniqlash mumkin [1].
Zamonaviy tibbiyotning rivojlanishida ultratovush texnologiyalari muhim o‘rin egallaydi.
Ayniqsa, diagnostika va davolash jarayonlarida invaziv bo‘lmagan, ya’ni organizmga zarar
yetkazmaydigan usullar sifatida ultratovush uskunalari keng qo‘llanilmoqda [2]. Shu bilan birga,
inson salomatligiga uzoq muddatli yoki kuchli intensivlikdagi ultratovush ta’sirining oqibatlari to‘liq
o‘rganilmagan bo‘lib, bu mavzuni tadqiq etishni yanada dolzarb qiladi. Aholi salomatligiga e’tibor
kuchayib borayotgan bir davrda, ultratovushning har tomonlama o‘rganilishi ham tibbiy amaliyotda,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
466
ham ilmiy izlanishlarda katta ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ultratovush texnologiyalarining faqat
tibbiyotda emas, balki sanoat, veterinariya, kosmetologiya kabi sohalarda ham qo‘llanilishi ularning
keng ko‘lamli ta’sirlarini chuqur tahlil qilishni talab etadi [3]. Bu esa mavzuni yanada muhim va
zamon bilan hamqadam bo‘lishga undaydi.
Bugungi kunga kelib, ko‘plab ilmiy tadqiqotlar ultratovushning foydali jihatlarini ko‘rsatib
bergan bo‘lsa-da, ushbu texnologiyalarning organizmga uzoq muddatli ta’siri haqida ma’lumotlar
yetarli emas [5]. Ayniqsa:
1. Ultratovush to‘lqinlarining genetik materialga ta’siri,
2.
Homilador ayollar va yosh bolalarga bo‘lgan ta’sirining ilmiy asoslangan chegaralari,
3. Yangi turdagi ultratovush apparatlarining xavfsizlik darajasi,
4. Profilaktik maqsadlarda qo‘llanish imkoniyatlari kabi jihatlarda yangiliklar kiritish, amaliy
tavsiyalar ishlab chiqish, milliy va xalqaro me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish zarurati mavjud [4].
Organizmga ijobiy ta’siri:
1.
Diagnostik maqsadlarda
– ultratovush nurlanishi to‘qimalardan qaytib, maxsus qurilma
orqali tasvirga aylantiriladi. Bu usul rentgen va tomografiya bilan taqqoslaganda xavfsizroq
hisoblanadi.
2.
Fizioterapiyada
– ultratovush energiyasi to‘qimalarga chuqur kirib borib, qon aylanishini
yaxshilaydi, shamollashni kamaytiradi, og‘riqni yengillashtiradi. U mushaklar, bo‘g‘imlar va
to‘qimalarni tiklashda samarali vosita sifatida ishlatiladi.
3.
Hujayralarni faollashtiradi
– past chastotali ultratovush hujayralar ichida modda
almashinuvini faollashtiradi, bu esa tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi.
Salbiy ta’siri va xavflar
Ultratovushning doimiy yoki noto‘g‘ri qo‘llanilishi organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
1. Termik ta’sir
– to‘qimalarda issiqlik paydo bo‘lib, hujayralar zararlanishi mumkin.
2.
Mexanik ta’sir
– ultratovush to‘lqinlari suyuqlikda mikroskopik “pufakchalar” hosil qiladi
(kavitasiyaviy effekt), bu esa to‘qimalarning strukturaviy buzilishiga olib kelishi mumkin.
3.
Embrionga ta’siri
– homiladorlik davrida ko‘p marotaba va uzoq muddatli ultratovush
tekshiruvlari embriogenetik jarayonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi haqida ayrim ilmiy
farazlar mavjud.
Yangi texnologiyalar va xavfsizlik choralari
Zamonaviy ultratovush apparatlari yuqori aniqlikdagi tasvirlarni past intensivlikda yaratadi, bu
esa xavfsizlikni oshiradi. Shuningdek, sun’iy intellekt asosida ishlovchi diagnostik tizimlar inson
xatolarini kamaytirib, aniqlikni kuchaytirad [6].
Tibbiyot amaliyotida ultratovushdan foydalanishda quyidagilarga e’tibor qaratish lozim:
1. Tekshiruv muddati va chastotasini me’yorda saqlash;
2. Homiladorlar, bolalar va yurak-qon tomir kasalliklari bo‘lgan bemorlarga nisbatan
ehtiyotkorlik;
3. Mutaxassislar tomonidan bajarilishi va apparatlarning sertifikatlangan bo‘lishi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov A.A., Xusanov D.T. Tibbiy fizika.//– Toshkent: Tibbiyot nashriyoti, 2020. – 276 b.
2.
Raximov B.R. Biofizika asoslari.//– Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti,
2019. – 198 b.
3.
Isroilova D.M., Rajabova M.T. Fizioterapiya va reabilitatsiya asoslari.// – Toshkent: 2021. –
144 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi. Diagnostik ultratovushdan foydalanish
bo‘yicha metodik qo‘llanma.// – Toshkent: 2022.
5.
Odilov S.A. Tibbiyotda zamonaviy diagnostika usullari.// – Toshkent: Innovatsiya nashriyoti,
2021. – 210 b.
6.
Mamatqulov A.R. Fiziologiya: O‘quv qo‘llanma.//– Samarqand: Samarqand davlat tibbiyot
universiteti nashriyoti, 2020. – 248 b.
