“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
443
IONLOVCHI NURLARNING TABIIY FONI
Xaqqulova Muqaddasxon Shavkatovna
azizaxonhaqqulova@gmail.com o
ʻ
qituvchi,
Andijon davlat universiteti
Sultanova Rohila Nurillo qizi, Abdunabiyeva Diyora Tursunboy qizi, Toshtemirova
Madina Arabboy qizi
Andijon davlat universiteti talaba
қш
,
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578355
Annotatsiya.
Ionlovchi nurlanishning tabiiy foni – bu atrof-muhitda doimiy mavjud bo‘lgan
radiatsiya bo‘lib, u kosmik nurlanish, yer po‘stidagi radioaktiv elementlar va inson tanasidagi tabiiy
izotoplar ta’sirida hosil bo‘ladi. Uning darajasi hududga, geologik sharoitga va atmosferaviy
omillarga bog‘liq holda o‘zgaradi. Odatda, tabiiy fon inson salomatligi uchun xavfsiz hisoblanadi,
ammo ayrim zonalarda yuqori bo‘lishi mumkin, shuning uchun uni doimiy monitoring qilish
muhimdir.
Kalit so‘zlar:
Ionlovchi nurlanish, tabiiy fon, kosmik nurlanish, radioaktivlik, yer po‘sti,
izotoplar, radiatsiya gigiyenasi, ekologiya, doimiy monitoring, inson salomatligi
.
Аннотация
.
Естественный
фон
ионизирующего
излучения
—
это
радиация
,
постоянно
присутствующая
в
окружающей
среде
,
образующаяся
под
воздействием
космического
излучения
,
радиоактивных
элементов
земной
коры
и
природных
изотопов
в
организме
человека
.
Его
уровень
варьируется
в
зависимости
от
региона
,
геологических
условий
и
атмосферных
факторов
.
Обычно
естественный
фон
считается
безопасным
для
здоровья
человека
,
но
в
некоторых
зонах
он
может
быть
высоким
,
поэтому
важно
осуществлять
постоянный
мониторинг
.
Ключевые
слова
:
Ионизирующее
излучение
,
естественный
фон
,
космическое
излучение
,
радиоактивность
,
земная
кора
,
изотопы
,
радиационная
гигиена
,
экология
,
постоянный
мониторинг
,
здоровье
человека
.
Annotation
. The natural background of ionizing radiation is radiation constantly present in the
environment, generated by cosmic radiation, radioactive elements in the Earth's crust, and natural
isotopes in the human div. Its level varies depending on the region, geological conditions, and
atmospheric factors. Usually, natural background radiation is considered safe for human health, but
it can be high in certain areas, making continuous monitoring essential.
Keywords
: Ionizing radiation, natural background, cosmic radiation, radioactivity, Earth's
crust, isotopes, radiation hygiene, ecology, continuous monitoring, human healt
Ionlovchi nurlanish insoniyat uchun qadimdan mavjud bo‘lib, uning tabiiy fonini tashkil
etuvchi omillar Yerning o‘zidan ham oldin shakllangan. Atrof-muhitdagi tabiiy nurlanishning
manbalari koinotdan keluvchi energiyadan tortib, yer po‘stidagi tabiiy radioaktiv elementlargacha
bo‘lishi mumkin. Har bir tirik organizm hayoti davomida doimiy ravishda ionlovchi nurlanish
ta’sirida bo‘ladi. Insoniyat ilm-fan taraqqiyoti natijasida bu nurlanishning tabiatini o‘rganib, uni
nazorat qilish usullarini ishlab chiqqan. Mazkur maqolada ionlovchi nurlanishning tabiiy foni, uning
asosiy manbalari, inson organizmiga ta’siri hamda xavfsizlik choralari batafsil yoritiladi[1].
Ionlovchi nurlanishning tabiiy manbalari: Tabiatdagi barcha nurlanish manbalari shartli
ravishda uch asosiy toifaga bo‘linadi. Ularning bir qismi Yer tashqarisidan kelayotgan bo‘lsa,
boshqalari geologik tuzilmalardan tarqaladi. Shuningdek, inson organizmi ham tabiiy nurlanish
dozasiga ega bo‘lib, bu holat biologik jarayonlarning ajralmas qismi hisoblanadi[1].
Kosmik nurlanish insoniyatga eng qadimiy ta’sir etuvchi nurlanish manbalaridan biridir. Bu
nurlanishning asosiy qismi yulduzlar, galaktikalar va Quyoshdan tarqalib, Yer atmosferasiga kiradi.
Kosmik nurlanishning tarkibi juda murakkab bo‘lib, unda yuqori energiyali protonlar, neytronlar va
boshqa subatomik zarralar mavjud. Bu nurlanishning ta’siri Yerdagi geografik joylashuvga va
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
444
balandlikka bog‘liq holda o‘zgaradi. Dengiz sathidan yuqoriga ko‘tarilgan sayin kosmik nurlanish
dozasining ortishi kuzatiladi. Shu sababli samolyot uchuvchilari va tog‘li hududlarda yashovchi
kishilar odatdagidan yuqoriroq nurlanish ta’sirida bo‘ladilar[2].
Kosmik nurlanish miqdoriga Yerning magnit maydoni ham ta’sir ko‘rsatadi. Qutb
mintaqalarida bu nurlanishning intensivligi kuchayadi, chunki magnit maydonning himoya qatlami
ekvator hududlarida kuchliroq bo‘lib, nurlanishning muayyan qismini to‘sib qoladi. Shuningdek,
Quyoshning faoliyati ham kosmik nurlanishning Yerga yetib kelish darajasiga ta’sir qiladi.
Quyoshdagi kuchli chaqnashlar vaqtida yuqori energiyali zarralar oqimi ortib, Yerdagi tabiiy fon
nurlanish darajasini oshirishi mumkin[2].
Yer yuzasida tabiiy ravishda uchraydigan radioaktiv elementlar ionlovchi nurlanishning
muhim manbalaridan biridir. Ularning tarkibida alfa, beta va gamma nurlanishlarini tarqatadigan
izotoplar mavjud bo‘lib, ular minglab yillar davomida parchalanib boradi. Bu elementlar Yer
po‘stining turli qatlamlarida turlicha miqdorda uchraydi, shu sababli sayyoraning ayrim hududlarida
tabiiy fon nurlanish darajasi nisbatan yuqoriroq bo‘lishi mumkin[3].
Tabiatda keng tarqalgan radioaktiv gazlardan biri radon hisoblanadi. U yer ostidagi uran va
toriy kabi elementlarning parchalanishi natijasida hosil bo‘lib, tuproq orqali havoga chiqadi. Radon
gazining o‘ziga xosligi shundaki, u rangsiz va hidsiz bo‘lib, maxsus uskunalarsiz aniqlash qiyin. U
yopiq xonalarga to‘planib, havoning ionlovchi xususiyatini oshirishi mumkin. Ba’zi geologik
tuzilmalarda radon miqdori yuqoriligi sababli ushbu hududlarda yashovchilar yuqori fon nurlanishi
ta’sirida bo‘lishadi. Ayniqsa, yerto‘lalar va pastki qavatli binolarda radonning to‘planish xavfi
kattaroq. Shuningdek, tuproq tarkibida radioaktiv kaliy va boshqa tabiiy izotoplar ham mavjud
bo‘lib, ular oz miqdorda bo‘lsa-da, doimiy ravishda ionlovchi nurlanish chiqaradi. Ushbu nurlanish
inson organizmiga ta’sir etuvchi tabiiy fonning doimiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Inson tanasida
ham tabiiy radioaktiv elementlar uchraydi. Organizm tarkibida radioaktiv izotoplar oz miqdorda
bo‘lsa-da, ular doimiy nurlanish chiqarib turadi. Masalan, suyak to‘qimalarida va mushaklarda
uchraydigan tabiiy kaliy izotoplari organizm ichki nurlanish manbalaridan biri hisoblanadi. Ovqat
mahsulotlari va ichimlik suvi ham tabiiy radioaktiv elementlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Turli xil
mineral suvlarda yoki yer osti suvlarida tabiiy radioaktivlik mavjud bo‘lib, ularning miqdori hududiy
sharoitga bog‘liq holda farqlanadi[3].
Ionlovchi nurlanishning inson organizmiga ta’siri. Ionlovchi nurlanish organizm bilan o‘zaro
ta’sirlashganda molekulalar va hujayralarda ionizatsiya jarayoni yuzaga kelishi mumkin. Bu esa
hujayra faoliyatining buzilishiga olib kelishi ehtimoli bor. Organizmga nurlanish ta’sir qilishi
natijasida hujayralarning shikastlanishi yoki genetik mutatsiyalar ro‘y berishi mumkin. Biroq tabiiy
fon darajasida bu ta’sir juda past bo‘lib, organizm uni muayyan chegaragacha o‘zining himoya
mexanizmlari orqali bartaraf eta oladi[4].
Uzoq muddatli ionlovchi nurlanish ta’siri ortiqcha bo‘lsa, hujayralarning tiklanish qobiliyati
pasayib, turli kasalliklar, jumladan, saraton xavfi ortishi mumkin. Ayniqsa, yuqori dozada va uzoq
muddat ta’sir qiluvchi nurlanish radiatsion kasalliklar chaqirishi mumkin. Shu sababli tabiiy fon
darajasini doimiy monitoring qilish va radiatsiya ta’siriga moyil hududlarda ehtiyot choralarini
ko‘rish muhim ahamiyatga ega[4].
Ionlovchi nurlanishning tabiiy foni inson va atrof-muhit uchun ajralmas hodisa bo‘lib, u koinot,
yer po‘sti va biologik jarayonlar natijasida shakllanadi. Bu nurlanishning asosiy manbalari kosmik
nurlar, yer yuzidagi tabiiy radioaktiv elementlar va inson organizmidagi tabiiy izotoplardan iborat.
Tabiiy fon odatda xavfsiz darajada bo‘lsa-da, ayrim geologik zonalarda yoki baland hududlarda u
nisbatan yuqoriroq bo‘lishi mumkin. Tabiiy fon nurlanishini kuzatib borish va xavfsizlik choralarini
ko‘rish inson salomatligini himoya qilish uchun muhim sanaladi[5].
Foydalanilgan adabiyotlar
1. UNSCEAR (United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation) –
“Sources and Effects of Ionizing Radiation” (Birlashgan Millatlar Tashkiloti ilmiy hisobotlari).
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
445
2. IAEA (International Atomic Energy Agency) – “Natural Background Radiation” (Xalqaro
Atom Energetikasi Agentligi nashrlari).
3. WHO (World Health Organization) – “Ionizing Radiation and Health” (Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti nashrlari).
4. NASA (National Aeronautics and Space Administration) – “Cosmic Radiation Exposure and
Space Travel” (Kosmik nurlanish va uning inson sog‘lig‘iga ta’siri)
5. ICRP (International Commission on Radiological Protection) – “Recommendations for
Radiation Protection”
