“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
399
YOVVOYI G‘O‘ZA TURLARIDAGI ZARARKUNANDA HASHAROTLARGA
CHIDAMLILIK BELGISINI
НГ
O‘RTA TOLALI NAVLARGA INTROGRESSIYASI
Arslanova Sevara Karimjonovna O‘zR FA Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi
instituti kichik ilmiy xodimi
arslanovasevara87@gmail.com
Ernazarova Dilrabo Qo‘shboqovna O‘zR FA Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi
instituti b.f.d., yetakchi ilmiy xodimi
edilrabo64@gmail.com
Kushanov Faxriddin Ne’matullayevich O‘zR FA Genetika va o‘simliklar eksperimental biologiyasi
instituti b.f.d., prof.
fakhriddinkushanov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15577700
Annotatsiya.
Maqolada A-256 navi (G.
herbaceum
turi
euherbaceum kenja turi)
hamda
G.
nelsonii
Avstraliya yovvoyi g‘o‘za turi, shuningdek ular ishtirokida olingan diploid va allotetraploid
duragaylarning sanchib-so‘ruvchi hasharotlarga, xususan oqqanot (
Aleyrodidae
) zararkunandasiga
nisbatan chidamliligini o‘rganish bo‘yicha olingan natijalar keltirilgan. Ushbu noyob belgi-
xususiyatning o‘rta tolali “Ravnaq-1” mahalliy naviga introgressiyasi dala sharoitida (oqqanot bilan
zararlangan tabiiy fonda) morfo-biologik usullar orqali, laboratoriya sharoitida esa anatomik tahlillar
asosida o‘rganilgan. Olingan natijalar yovvoyi g‘o‘za turlarining sanchib-so‘ruvchi hasharotlarga
chidamlilik belgisi olingan duragaylarda irsiylanganligini tasdiqlaydi.
Kalit so‘zlar:
G‘o‘za, allotetraploid duragay, oqqanot (
Aleyrodidae
), morfo-biologik tahlil,
anatomik tahlil, abaksial trixoma, adaksial trixoma, introgressiya.
Аннотация
.
В
статье
приведены
результаты
исследования
устойчивости
сорта
A-256
(
вид
Gossypium herbaceum
,
подвид
euherbaceum
)
и
дикого
австралийского
вида
G. nelsonii
,
а
также
полученных
с
их
участием
диплоидных
и
аллотетраплоидных
гибридов
к
сосущим
насекомым
,
в
частности
,
к
вредителю
белокрылке
(
семейство
Aleyrodidae
).
Интрогрессия
этого
уникального
признака
в
местный
сорт
средневолокнистого
хлопчатника
"Ravnaq-1"
изучалась
в
полевых
условиях
(
в
естественном
очаге
заражения
белокрылкой
)
с
применением
морфо
-
биологических
методов
и
в
лабораторных
условиях
с
использованием
анатомического
анализа
.
Полученные
результаты
подтверждают
наследование
признака
устойчивости
к
сосущим
насекомым
от
диких
видов
хлопчатника
в
полученных
гибридах
.
Ключевые
слова
:
Хлопчатник
,
аллотетраплоидный
гибрид
,
белокрылка
(
Aleyrodidae
),
морфо
-
биологический
анализ
,
анатомический
анализ
,
абаксиальные
трихомы
,
адаксиальные
трихомы
,
интрогрессия
.
Annotation.
The article presents the results of a study on the resistance of the A-256 variety
(
Gossypium herbaceum
subsp.
euherbaceum
) and the wild Australian species
G. nelsonii
, as well as
diploid and allotetraploid hybrids obtained from them, to piercing-sucking insects, particularly the
whitefly pest (
Aleyrodidae
family). The introgression of this unique trait into the local medium-fiber
cotton variety "Ravnaq-1" was investigated under field conditions (in a natural whitefly-infested
environment) using morpho-biological methods, and under laboratory conditions through anatomical
analysis. The results confirm that the resistance trait to piercing-sucking insects from wild cotton
species is inherited in the resulting hybrids.
Keywords:
Cotton, allotetroploid hybrid, whitefly (
Aleyrodidae
), morpho-biological
analysis, anatomical analysis, abaxial trichoma, adaxial trichoma, introgression.
Kirish
Yovvoyi g‘o‘za turlari uzoq muddatli tabiiy tanlanish jarayonida shakllangan bo‘lib,
ular turli kasalliklar, sanchib-so‘ruvchi hasharotlar, qurg‘oqchilik va sho‘rlanish kabi biotik hamda
abiotik stress omillariga yuqori darajadagi chidamlilikni namoyon etadi [1,2].
Gossypium herbaceum
L. diploid g‘o‘za turi bo‘lib, qurg‘oqchilik, oq pashsha, trips, shira
zararkunandalari hamda g‘o‘za bargining jingalaklanish virusiga nisbatan chidamlilik xususiyatiga
ega [3,4]. Avstraliya yovvoyi g‘o‘za turlaridan, xususan
G. nelsonii
Fryx. esa kuyish (blight),
Verticillium dahliae
zamburug‘i, kanalar va shira bitlari kabi biotik, shuningdek yuqori harorat va
qurg‘oqchilik kabi abiotik stress omillariga chidamli hisoblanadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
400
Avstraliya yovvoyi g‘o‘zalari (2n = 26) o‘zida qimmatli xo‘jalik belgilarini
mujassamlashtirgan bo‘lib, ularning chigitida gossipol bezlarining kamligi tufayli oziq-ovqat
potensial manbai sifatida insonlar va hayvonlar iste’moliga yaroqli hisoblanadi. Shuningdek, ushbu
turlar zararkunanda hasharotlar (
Aphis gossypii
– shira,
Aleyrodidae
– oq pashsha,
Acari Leach
–
kanalar), kasalliklar (
Fusarium
,
Verticillium
) va abiotik stress omillari (qurg‘oqchilik, past harorat)ga
nisbatan yuqori chidamlilik namoyon etadi [5,6
Tadqiqot materiallari va uslublari
. Ushbu tadqiqot O‘zR FA Genetika va o‘simliklar
eksperimental poliploidiyasi institutida 2022–2024 yillarda olib borildi. Ish doirasida
G. herbaceum
turiga mansub xilma-xilliklar va Avstraliya yovvoyi turlari hamda o‘rta tolali navlar bilan
chatishtirilib, murakkab F
1
[(A×G)×AD] duragaylar olindi.
Oqqanot zararkunandasiga chidamlilik va bu belgilarning F
1
, F
1
C hamda murakkab F
1
duragaylarida irsiylanishini aniqlash uchun tajribalar Sh.T. Xo‘jayev uslubida, oqqanot fonida
amalga oshirildi.
Tadqiqot ishonchliligini oshirish maqsadida Bourland F.M. usuliga asosan barglarning
anatomik tahlillari ham o‘tkazildi. Har bir namunaning barglaridan abaksial epidermis qavati akril
kislotasi yordamida ajratilib, XSP-500SM trinokulyar mikroskopida kuzatildi.
Olingan natijalar
Oqqanot bilan zararlash foniga qo‘yilgan namunalar uchinchi kundan
boshlab 21 kun davomida har ikki kunda har bir individdan uch donadan barg namunalari olinib, qo‘l
lupasi yordamida zararlanish darajalari kuzatilib qayd etib borildi va natijalar asosida statistik tahlillar
amalga oshirildi (1-jadval).
Ota - onalik shakllari orasida G genom vakili hisoblangan
G. nelsonii
turning
oq qanot
(
Aleyrodidae
) zararkunandasiga chidamlilik darajasi eng yuqori
,
G. hirsutum
turning Ravnaq-1 navi
esa eng past ekanligi kuzatildi.
Yuqoridagi turlar ishtirokida olingan F
1
(
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256
× G.
nelsonii
) duragay o‘simliklarining sanchib – so‘ruvchi hasharotlarga, hususan oqqanot
(
Aleyrodidae
)
zararkunandasiga chidamliligi o‘rganilganda,
irsiylanishning nisbatan yuqori darajada otalik shakliga
yaqinligi ma’lum bo‘ldi.
Allotetraploid duragaylarda esa ushbu ko‘rsatkichlar yanada yaxshiroq namoyon bo‘lib, oddiy F
1
duragaylarnikiga qaraganda
с
hidamlilik darajasi yanada yuqori ekanligi qayd etildi. Murakkab F
1
[
(
G.
herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256 ×
1-jadval
G‘o‘za namunalarini oq qanot (
aleyrodidae
) bilan zararlanish darajasi (%)
№
Namunalar
Zararlanish darajasi, (%)
hp
Mean±SE
limit
SD
CV
Ota –ona namunalar
(2n=26)
2
G. herbaceum
subsp.
euherbaceum
A-256
8,9±0,32
7,7-10,1
0,91
10,20
3
G. nelsonii
6,3±0,22
5,2-7,2
0,62
9,83
4
G. hirsutum
subsb.
euhirsutum
Ravnaq-1
23,9±0,43
22,5-25,5
1,23
5,14
F
1
duragaylar
(2n=26)
6
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256
× G. nelsonii
6,8±0,35
5,7-8,0
0,98
14,42
-0,62
F
1
C duragaylar
(2n=52)
8
G. herbaceum
subsp
.euherbaceum
A-256
× G. nelsonii
5,8±0,22
4,9-6,6
0,62
10,76
̶
1,38
Murakkab F
1
duragaylar
(2n=52)
10
(
G. herbaceum
subsp
. c × G.
nelsonii
) × Ravnaq-1
10,6±0,44
8,8-12,4
1,24
11,67
-0,47
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
401
× G. nelsonii
) × Ravnaq-1]
duragayida zararlanish darajasi o‘rtacha
7,5±0,26%
natijaga teng deb
baholandi.
Bu xolatda dominantlik koeffisentining manfiy ishorada bo‘lishi tadqiqot uchun ijobiy natija
hisoblanadi. zararlanish darajasi qancha past natijada bo‘sa, chidamlilik ko‘rsatkichlari shuncha
yuqori bo‘ladi.
Anatomik tahlil
. Anatomik tadqiqot ishlarida ota – onalik shakllari va ular ishtirokida olingan
diploid va amfidiolid hamda murakkab duragay o‘simliklar barglari abaksial yuzasida joylashgan
trixomalar shakli va zichligi kuzatildi. Ya’ni, 1mm
2
maydonda joylashgam trixomalar miqdori
solishtirma (qiyosiy) tahlil asosida o‘rganildi va statistik tahlili amalga oshirildi. (1-rasm).
Natijalar shuni ko‘rsatdiki, avstraliya yovvoyi turlarida trixomalar yulduzsimon shaklda va
nisbatan ancha zich joylashgan bo‘lib, bu ularning sanchib
̵
so‘ruvchi hasharotlarga chidamliligini
ko‘rsatadi.
G. nelsoni
turlarining barglarida 1 mm
2
maydondagi trixomalar soni o‘rtacha 23,9±0,33
dona,
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256 navida 8,1±0,13 dona,
G. hirsutum
turida esa
o‘rtacha 7,66±0,07 dona ekanligi aniqlandi. F
1
(
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256 ×
G.
nelsonii
) diploid duragay namunasi bargida o‘rtacha 19,03±0,19 dona ekanligi
1-rasm
.
Namunalar bargining abaksial qismida joylashgan trixomalar shakli
kuzatildi. O‘zgaruvchanlik amplitudasi 17,2- 20,8 dona oralig‘ida bo‘lib, dominantlik koeffisienti
̶
hp
= 0,38 ga teng ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Allopliploid duragaylarda esa xromasomalar to‘plamining karra oshirilganligi sababli
ulardagi trixomalar soni ham oshganligi kuzatildi. Jumladan, F
1
C (
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256
× G. nelsonii
) amfidiploid duragay o‘simlik bargning abaksial yuzasida 1mm
2
maydonda
joylashgan trixomalar soni o‘rtacha 24,87±0,28 dona ekanligi aniqlandi. O‘zgaruvchanlik
amplitudasi 22
̵
29 dona oralig‘da bo‘lib, dominantlik koeffisienti
̶
hp = 1,12 ga teng bo‘lganligi
kuzatildi.
Murakkab F
1
[
G. herbaceum
subsp
. euherbaceum
A-256 ×
G. nelsonii
) × Ravnaq-1] duragay
o‘simligida trixomalar soni o‘rtacha 18,93±0,22 dona ekanligi, o‘zgaruvchanlik amplitudasi 15,3 –
20,8 dona oralig‘ida bo‘lganligi kuzatilib, dominantlik koeffisienti
̶
hp = 0,31 ga teng deb baholandi.
Xulosa.
Tadqiqot natijasiga ko‘ra, ota -–onalik shakllari orasida
G. nelsonii
turi sanchib-
so‘ruvchi zararkunanda hasharotlarga nisbatan eng yuqori chidamlilikka ega ekanligi aniqlandi.
G.
hirsutum
turida esa bu ko‘rsatkich eng past darajada kuzatildi. F
1
(subsp.
euherbaceum
A-256 ×
G.nelsonii
), F
1
C (subsp.
. euherbaceum
A-256 ×
G.nelsonii
) va murakkab F
1
[(
G. herbaceum
subsp
.
euherbaceum
A-256
G. nelsonii
) × Ravnaq-1] duragaylarda ham chidamlilik kuzatilganligi ota – ona
shakllaridagi chidamlilik belgi – hususiyatlarinig avlodlarda irsiylanganligidan dalolat beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Fang, D. D., Hinze, L. L., Percy, R. G., Li, P., Deng, D., & Thyssen, G. (2013). A microsatellite-
based genome-wide analysis of genetic diversity and linkage disequilibrium in Upland cotton
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
402
(
Gossypium hirsutum
L.) cultivars from major cotton-growing countries. Euphytica, 191, 391-
401.
2.
Wendel, J. F., & Cronn, R. C. (2002). Polyploidy and the evolutionary history of cotton.
Advances in Agronomy. 87: 139-186.
3.
Hutchinson, J. B., Silow, R. A., & Stephens, S. G. (1947). The evolution of
Gossypium
and the
differentiation of the cultivated cottons.
4.
Jena, S. N., Srivastava, A., Rai, K. M., Ranjan, A., Singh, S. K., Nisar, T., & Sawant, S. V.
(2012). Development and characterization of genomic and expressed SSRs for levant cotton
(
Gossypium herbaceum
L.). Theoretical and applied genetics, 124, 565-576.
5.
Liu, Q., Chen, Y., Wang, Y., Chen, J., Zhang, T., & Zhou, B. (2015). A New Synthetic
Allotetraploid (A1 A1G2 G2) between Gossypium herbaceum and G. australe: Bridging for
Simultaneously Transferring Favorable Genes from These Two Diploid Species into Upland
Cotton. PLoS ONE, 10(4).
6.
Yu Chen, Yingying Wang, Kai Wang, Xiefei Zhu, Wangzhen Guo, Tianzhen Zhang, Baoliang
Zhou. Construction of a complete set of alien chromosome addition lines from Gossypium
australe in Gossypium hirsutum: morphologi-cal, cytological, and genotypic characterization. //
Theor Appl Genet. 2014.- Vol. 127, P. 1105-1121.; 1105-1121-
б
.
7.
Хўжаев
Ш
.
Т
.
Анорбоев
А
.
Р
.,
Саттаров
Н
.
Р
.,
Юлдашев
Ф
.
Е
.,
Ахмедов
А
.
Т
.,
Мирзаева
С
.
А
,
Уразбаев
А
.
А
.,
Зокиров
Ш
.
Т
.
Ўсимликлар
ҳимоясини
уйғунлашган
тизим
асосида
режалаштириш
бўйича
тавсиянома
.–
Тошкент
, 2022. – 30b.
8.
Brozynska, M., Furtado, A., & Henry, R. J. (2016). Genomics of crop wild relatives: expanding
the gene pool for crop improvement. Plant biotechnology journal, 14(4), 1070-1085.
