“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
396
ҒЎЗА
ГЕНКОЛЛЕКЦИЯСИ
ЛИНИЯЛАРИДА
F
2
АВЛОДЛАРИДА
ТОЛА
УЗУНЛИГИ
БЕЛГИСИНИНГ
ЎЗГАРУВЧАНЛИГИНИ
АНИҚЛАШ
Хайитова
Шаҳло
Давлатовна
Термиз
давлат
педагогика
институти
Кимё
-
биология
кафедраси
доценти
xayitova2016@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15603684
Аннотация
.
Мақолада
Ўзбекистон
Миллий
Университетининг
Ғўза
генетик
коллекцияси
линияларида
ўтказилаётган
тадқиқотлар
алоҳида
аҳамият
касб
этади
.
Ўзбекистон
Миллий
Университетининг
Ғўза
генколлекцияси
линияларида
F
2
авлодларида
тола
узунлиги
белгисининг
ўзгарувчанлигини
аниқлаш ижобий
ҳолда
ирсийланиши
тажрибада
аниқланган
Калит
сўзлар
.
генетик
коллекцияси
,
линия
,
изоген
,
интрогрессив
,
тола
индекси
,
комбинация
.
Аннотация
.
В
статье
приведены
результаты
анализа
наследования
хозяйственно
-
ценных
признаков
и
технологического
качества
волокна
у
бекроссных
гибридов
F
1
от
скрещивания
линий
генколлекции
хлопчатника
,
являющихся
ценными
донорами
качества
волокна
с
линый
Л
-608,
Л
-620,
Л
-4112,
Л
-607,
Л
-489
Ключевые
слова
:
генетическая
коллекция
,
линия
,
изогенный
,
интрогрессивный
,
индекс
волокон
,
комбинация
Abstract.
The Results of the analysis of the inheritance economic-valuable characteristic and
fiber technological quality of reciprocal hybrids F
1
in this article is written. These hybrids are received
from crossbreeding lines of genetic cotton collection with lines
Л
-608,
Л
-620,
Л
-4112,
Л
-607,
Л
-
489. The cotton lines are a valuable donor of fiber technological quality.
Key words:
genetic collection, line, isogenic, introgressive, fiber index, combination
Кириш
.
Бугунги
кунга
келиб
пахта
етиштирувчи
мамлакатларда
,
шу
жумладан
бизнинг
Республикамизда
ҳам
жахон
бозоридаги
талаб
даражаси
ўзгаришига
ва
бошқа
шарт
-
шароитларни
эътиборга
олган
ҳолда
пахта
толасининг
сифатига
катта
ахамият
берилмоқда
.
Тола
узунлиги
кўрсаткичига
эга
бўлиши
бу
ғўза
навининг
муҳим
ўзига
хос
хусусиятларидан
биридир
.
Ғўза
навларининг
тола
сифатига
толанинг
узунлиги
,
пишиқлиги
,
ингичкалиги
(
метрик
номери
),
етилганлиги
,
чўзилувчанлиги
,
эластиклиги
ва
жилваси
билан
тавсинфланади
.
Бундай
хусусиятга
эга
бўлган
навларни
яратиш
эса
генетик
ва
селекционерларимиз
учун
муаммоли
масала
бўлиб
ҳисобланади
.
Ўзбекистон
Миллий
университети
генетик
-
олимлари
томонидан
ғўзанинг
сифат
ва
миқдорий
белгиларнинг
ирсийланиш
қонуниятларини
ўрганилиб
,
шу
билан
бирга
уларнинг
генетик
белгиланиш
меҳанизмларини
ҳамда
толанинг
узунлигини
,
унинг
пишиқлик
даражасини
ва
чигитнинг
катта
кичиклигига
ҳам
эътибор
берилиб
уларнинг
боғлиқлигини
аниқланиб
келинмоқда
.[1,2.3].
Тадқиқотларимизнинг
асосий
мақсади
ғўза
генетик
коллекцияси
линиялари
мисолида
тола
узунлиги
бўйича
мухум
қимматли
-
хўжалик
белгаларига
эга
бўлган
Л
-608,
Л
-620,
Л
-4112
каби
ота
-
она
линиялари
ва
уларнинг
биринчи
F
1,
иккинчи
F
2
дурагайларида
тола
узунлигининг
ўзгарувчанлигини
ўрганишдир
.
Тола
узунлиги
белгиси
ташқи
шароит
омилларига
(
суғориш
вақти
ва
тартиби
,
озиқлантириш
,
ҳарорат
ва
ҳ
.
к
.)
таъсирчан
бўлиб
бир
тупнинг
ўзида
жойлашган
жойига
қараб
фарқланади
.
Шунинг
учун
генетик
тахлил
жараёнида
паратипик
ўзгарувчанликнинг
аҳамиятини
инобатга
олиш
зарур
.
Жадвалда
(1
жадвал
)
кўрсатилгандек
ўрганилаётган
Л
-608,
Л
-620,
Л
-4112,
Л
-607
каби
ота
-
она
интрогрессив
линиялар
иштирокида
олинган
дурагайларида
тола
чиқиши
ва
тола
узунлиги
бўйича
вариацион
ўзгарувчанлиги
кўрсаткичларнинг
вариацияланиш
қаторлари
1-2
жадвалларда
келтирилган
. 1-
жадвал
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
397
Ғўза
генколлекцияси
линиялари
Л
-608
ва
Л
-620
билан
бўлган
F
1
хамда
F
2
дурагайларида
қимматли
-
хўжалик
белгиларидан
бири
тола
узунлигининг
вариацион
ўзгарувчанлиги
кўрсаткичлари
Тадқиқотларимизда
тола
узунлиги
бўйича
вариацияланиш
қаторларига
назар
ташласак
бунда
Л
-608
ва
Л
-620
ота
-
она
линияларнинг
ўртача
кўрсаткичи
33.9
ва
34.2
мм
га
тенг
бўлиб
5
та
синф
кўламида
жойлашган
.
Биринчи
авлод
F
1
Л
-608
х
Л
-620
дурагайларида
тола
узунлигининг
ўртача
кўрсаткичи
34.4
мм
бўлиб
31-35
мм
оралиғида
3
та
синф
кўламида
жойлашган
ва
уларнинг
кўрсаткичлари
ўнг
томонга
силжиган
.
Иккинчи
авлод
F
2
Л
-608
х
Л
-620
дурагайларида
тола
узунлигининг
ўртача
кўрсаткичи
37.2
мм
бўлиб
4
синф
кўламида
жойлашган
ҳамда
кўрсаткичлари
ўнг
томонда
жойлашган
.
2-
жадвал
Ғўза
генколлекцияси
линиялари
Л
-620
ва
Л
-4112
билан
бўлган
F
1
хамда
F
2
дурагайларида
қимматли
-
хўжалик
белгиларидан
бири
тола
узунлигининг
вариацион
ўзгарувчанлиги
кўрсаткичлари
Материаллар
Тукла
ниш
типи
n
Синфларнинг
ўртача
кўрсаткичлари
Х
±m
σ
V
31 33 35 37
3
9
Л
-620
ОС
8
39 14 10
34,7±0,20
1,73
4,99
Л
-4112
ОС
55
2
6
26 17
4
36,6 ± 0,24 1,78
4,87
F
1
Л
-620x
Л
-4112
ОС
24
2
11
9
2
36,9 ± 0,32 1,55
4,22
F
2
Л
-620 x
Л
-4112
ОС
36
1
4
13 16
2
36,8±0,29
1,74
4,74
Шунингдек
,2-
жадвалда
кўриниб
турганидек
Л
-620
линиясининг
тола
узунлиги
бўйича
ўртача
кўрсаткич
34.7
мм
, 31-37
мм
оралиғида
4
та
синф
кўламида
жойлашган
ва
кўрсаткичлар
ўнг
томонга
силжиган
.
Л
-4112
линиясининг
тола
узунлиги
ўртача
кўрсаткичи
36,5
мм
, 31-39
мм
оралиғида
5
та
синф
бўлиб
жойлашган
ва
кўрсаткичларилар
ўнг
томонга
силжиган
.
Биринчи
авлод
F
1
Л
-620
х
Л
-4112
дурагайларида
тола
узунлигининг
ўртача
кўрсаткичи
36.9
мм
, 33-39
мм
оралиғида
4
та
синф
кўламида
жойлашган
ва
уларнинг
кўрсаткичларилари
ўнг
томонга
силжиган
.
Иккинчи
авлод
F
2
Л
-620
х
Л
-4112
дурагайларида
тола
узунлигининг
ўртача
кўрсаткичи
36.7
мм
, 31-39
мм
оралиғида
5
та
синф
бўлиб
жойлашаган
,
кўрсаткичлари
ўнг
томонга
силжиган
.
Материаллар
Тукла
ниш
типи
n
Синфларнинг
ўртача
кўрсаткичлари
Х
±m
σ
V
29
31
33
35
37
39
Л
-620
ОС
28
2
8
5
11
2
34,2 ±
0,43
2,27
6,62
Л
-608
ОС
46
5
11
15
10
15
33,7 ±
0,34
2,32
6,86
F
1
Л
-608x
Л
-
620
ОС
35
7
14
14
34,4 ±
0,26
1,52
4,41
F
2
Л
-608 x
Л
-620
ОС
79
4
26
43
6
37,3 ±
0,16
1,40
3,75
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
398
узунлиги
белгиси
полигенлар
томонидан
ирсийланади
.
Таҳлилимиз
натижаида
бу
белгининг
F
1
ва
F
2
дурагайларда
ирсийланиши
аддитив
ва
ноаддитив
генлар
таъсирида
белгиланиб
,
унга
узун
толанинг
тўлиқсиз
доминантлик
тарзида
ирсийланиши
хос
эканлигини
таъкидлайди
.
Айрим
линияларда
толанинг
узун
бўлиши
доминант
генларга
боғлиқ
бўлса
,
бошқа
линияларда
бу
белги
рецессив
генлар
орқали
бошқарилади
деган
фикрлар
мавжуд
.
Шунингдек
таҳлилимиз
натижасига
кўра
бошлангич
ота
-
она
Л
-608
ва
Л
-620
линияларига
нисбатан
тола
узунлиги
бўйича
биринчи
,
иккинчи
авлод
ва
беккросс
дурагайларида
бу
кўрсаткичлар
ўнг
томонга
силжиган
.
Бу
эса
дурагайларда
ота
-
онага
нисбатан
тола
узунлиги
белгиси
бўйича
гетерозис
ҳолда
ижобий
ирсийланишини
маълум
қилди
.
2.
Тола
узунлиги
бўйича
бўлган
вариацион
ўзгарувчанликда
Л
-608
ва
Л
-620,
Л
-620
ва
Л
-
4112
линиялари
комбинацияларида
ота
-
онага
нисбатан
тола
узунлиги
кўрсаткичлари
биринчи
,
иккинчи
авлод
ва
беккросс
дурагайларида
ўнг
томонга
силжиган
.
Ушбу
линия
дурагайларида
ирсийланаётган
тола
узунлиги
белгиси
бўйича
ота
-
она
линияларининг
F
1
ва
F
2
дурагайларида
тола
узунлиги
оралиқ
холда
ирсийланган
бўлиб
F
в
дургайларида
ушбу
белги
бўйича
нисбатан
баландроқ
холда
ирсийланиши
маълум
бўлди
.
АДАБИЁТЛАР
1.
Мусаев
Ж
.
А
.,
Алматов
А
.
С
.,
Тўрабеков
.
Ш
.,
Абзалов
М
.
Ф
.,
Фатхуллаева
Г
.
Н
,
Мусаева
С
.
Т
.,
Закиров
.
С
.
А
,
Рахимов
.
А
.
К
, “
Генетический
анализ
признаков
хлопчатника
“.
Тошкент
.
Изд
-
во
НУУз
, 2005.
с
.121.
2.
Мусаев
Ж
.
А
.
Характер
наследования
подпушка
семян
и
хлопчатника
G.hirsutum.L.
«
Генетика
» 1972.
№
2.
3.
Иброхимов
П
.
Ш
.,
Автономов
В
.
А
. G.barbadense L.
турига
хос
навлардаги
асосий
хўжалик
белгиларининг
ирсийланиши
. //
Ғўза
генетикаси
,
селекцияси
,
уруғчилиги
ва
бедачилик
тўплами
. –
Тошкент
, 1993,
б
. 47-50.
4. Khayitova, Sh. D. "Study of the degree of dominance of valuable economic traits in hybrid lines
of the genetic collection of cotton." colloquium-journal. No. 9-2 Golopristan District Employment
Center Golopristan District Employment Center
5.
Khayitova Sh. D. “Development of Economic Traits in Backcross Hybrids of Cotton Genetic
Collection Lines” Eurasian Research Bulletin.Genius journals publishing Ggroup.
//
Belgiya. 2022
y.15.12. P.149-153.
