“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
393
Ғ
1
-
Ғ
2
ДУРАГАЙЛАРИДА
ЧИГИТ
УСТИДАГИ
ТУКЛАНИШ
ФОНИДА
ҚИММАТЛИ
–
ХЎЖАЛИК
БЕЛГИЛАРИНИНГ
ЎЗАРО
КОРРЕЛЯЦИЯСИ
Хайитова
Шаҳло
Давлатовна
Термиз
давлат
педагогика
институти
Кимё
-
биология
кафедраси
доценти
Normuratova Baxtigul Abdulla qizi
Термиз
давлат
педагогика
институти
талабаси
xayitova2016@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15603715
Аннотация
.
Мақолада
Ўзбекистон
Миллий
Университетининг
Ғўза
генетик
коллекцияси
линияларида
ўтказилаётган
тадқиқотлар
алоҳида
аҳамият
касб
этади
.
Ўзбекистон
Миллий
университетининг ғўза
генетик
коллекциясининг
изоген
ва
интрогрессив
линиялари
дурагайларида
қимматли
-
хўжалик
белгиларининг
ўзаро
боғлиқлиги
жумладан
миқдорий
белгилар
орасидаги корреляцион
алоқадорлик ижобий
ҳолда
ирсийланиши
тажрибада
аниқланган
Калит
сўзлар
.
генетик
коллекцияси
,
линия
,
изоген
,
интрогрессив
,
тола
индекси
,
комбинация
.
Аннотация
.
В
статье
рассматриваются
исследования
,
проведенные
на
базе
генетической
коллекции
хлопка
Национального
университета
Узбекистана
.
Экспериментально
установлено
,
что
корреляция
хозяйственно
-
ценных
признаков
,
в
том
числе
корреляция
между
количественными
признаками
,
у
изогенных
и
интрогрессивных
линий
генетической
коллекции
хлопка
Национального
университета
Узбекистана
наследуется
положительно
.
Ключевые
слова
:
генетическая
коллекция
,
линия
,
изогенный
,
интрогрессивный
,
индекс
волокон
,
комбинация
Abstract.
The article focuses on the research conducted on the lines of the Cotton Genetic
Collection of the National University of Uzbekistan. It was experimentally revealed that the
correlation of valuable and economic traits, including the correlation between quantitative traits,
isogenic and introgressive
Key words:
genetic collection, line, isogenic, introgressive, fiber index, combination
Кириш
.
Ғўза
дунё
қишлоқ
хўжалик
экинлари
орасида
энг
олдинги
ўринларда
турувчи
техника
экини
ҳисобланади
.
Маълумки
миқдорий
белгиларнинг
ирсийланишида
полиген
детерминация
ва
коррелляцион
боғланишлар
мухим
ўрин
тутади
.
Корреляцион
алоқалар
асосан
плейотроп
таъсир
механизми
орқали
амалга
ошади
.
Белгилар
орасидаги
боғлиқлик
корреляция
коэффициенти
орқали
ифодаланиб
,
у
салбий
ёки
ижобий
бўлиши
мумкин
.
Фойдали
хўжалик
белгиларига
эга
бўлган
янги
навлар
яратилаётганда
,
инобатга
олинган
белгилар
орасидаги
корреляцион
боғлиқликни
ўрганиш
катта
аҳамият
касб
этади
.
Муаммонинг
ўрганилганлик
даражаси
.
Ғўзанинг
белгилари
,
жумладан
морфо
-
хўжалик
белгилари
ўртасидаги
корреляцион
боғлиқликни
ўрганиш
муҳим
аҳамиятга
эга
бўлиб
,
ўрганилаѐтган
ҳар
битта
белги
қай
даражада
бошқа
бир
белги
билан
боғлиқлигини
кўрсатади
.
Кўпчилик
чет
эллик
олимларнинг
тадқиқот
ишлари
тола
чиқими
ва
тола
узунлиги
,
тола
узунлиги
ва
тола
пишиқлиги
,
тола
узунлиги
ва
кўсак
йириклиги
,
тола
узунлиги
ва
1000
та
чигит
вазни
ўртасидаги
коррелятцион
боғлиқликларни
ўрганишга
бағишланган
.
Чунончи
,
тола
чиқими
ва
узунлиги
ўртасида
салбий
корреляция
,
тола
узунлиги
билан
тола
майинлиги
,
тола
узунлиги
билан
пишиқлиги
,
тола
индекси
ва
тола
чиқими
орасида
ижобий
корреляция
мавжудлигини
аниқланган
.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
394
Тадқиқот
ўтказиш
шароитлари
ва
услублари
Тадқиқот
тажрибалари
Мирзо
Улуғбек
номидаги
Ўзбекистон
Миллий
Университети
, “
Ғўза
генетикаси
илмий
текшириш
лаборатория
”
сининг
“
Ботаника
боғида
”
жойлашган
тажриба
даласида
олиб
борилди
.
Тадқиқотлар
натижасида
олинган
рақамли
маълумотлар
Б
.
А
.
Доспехов
(1985)
услубида
статистик
ишловдан
ўтказилди
.
Ғўза
генетикаси
ва
селекциясининг
классик
услублари
,
линиялараро
дурагайлаш
,
дала
тажрибаларини
олиб
бориш
,
генетик
-
селекцион
статистика
таҳлил
усулларидан
фойдаланилди
.
Тола
узунлиги
билан
тола
чиқими
белгилари
орасидаги
салбий
боғланишнинг
турлича
,
яъни
кучсиздан
кучлигача
бўлганлигини
Z.Humphrey,
П
.
В
.
Попов
,
Д
.
Г
.
Минько
,
М
.
И
.
Иксанов
аниқлаганлар
.
К
.
Гесос
,
М
.
Пўлатов
илмий
изланишларида
ғўзанинг
қимматли
хўжалик
белгиларидан
бўлган
тола
чиқими
ва
тола
индекси
юқори
бўлган
дурагай
комбинацияларда
кўпинча
1000
та
чигит
вазни
енгил
бўлишини
кузатганлар
.
Бу
тола
чиқими
ва
чигит
вазни
ўртасида
салбий
боғлиқлик
борлигидан
дарак
беради
.
Тадқиқот
ўтказиш
шароитлари
ва
услублари
Тадқиқот
тажрибалари
Мирзо
Улуғбек
номидаги
Ўзбекистон
Миллий
Университети
, “
Ғўза
генетикаси
илмий
текшириш
лаборатория
”
сининг
“
Ботаника
боғида
”
жойлашган
тажриба
даласида
олиб
борилди
.
Тадқиқотлар
натижасида
олинган
рақамли
маълумотлар
Б
.
А
.
Доспехов
(1985)
услубида
статистик
ишловдан
ўтказилди
.
Ғўза
генетикаси
ва
селекциясининг
классик
услублари
,
линиялараро
дурагайлаш
,
дала
тажрибаларини
олиб
бориш
,
генетик
-
селекцион
статистика
таҳлил
усулларидан
фойдаланилди
.
Тадқиқот
натижалари
.
Тадқиқотларимизда
ғўза
генетик
коллекциясининг
чигити
толали
ва
тукли
бўлган
Л
-489,
Л
-15,
Л
-620,
Л
-4112
ва
Л
-39
линияларининг
чигити
тукли
ва
толасиз
бўлган
анализатор
Л
-70
линияси
билан
бўлган
F
1
ва
F
2
дурагай
ўсимликларида
тола
узунлиги
,
тола
чиқиши
,
тола
индекси
ва
1000
чигит
вазни
белгилари
ўртасида
корреляцион
боғлиқлик
ўрганилди
(1-
жадвал
).
Тола
узунлигининг
тола
чиқими
билан
корреляцияси
F
1
дурагайларида
асосан
кучсиз
салбий
бўлиб
,
корреляция
коэффициенти
кўрсаткичлари
r = -0,01
дан
-0,16
ни
ташкил
этди
.
Фақатгина
F
1
Л
-39
хЛ
-70
комбинациясида
кучсиз
ижобий
боғлиқлик
( r =0,14)
қайд
этилди
.
1-
жадвал
2-
жадвал
F
1
ва
F
2
дурагай
ўсимликларида
тола
узунлиги
ва
тола
индекси
белгиларининг
ўзаро
боғлиқ
кўрсаткичлари
.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
395
F
2
дурагай
комбинацияларида
тола
узунлиги
ва
тола
чиқими
ўртасидаги
корреляция
коэффициентининг
кўрсаткичлари
r =0,51
дан
r = 0,57
гача
оралиқда
бўлиб
ўрта
даражадаги
ижобий
боғлиқлик
мавжудлиги
аниқланди
.
Таъкидлаш
лозимки
Л
-489,
Л
-4112
ва
Л
-39
линияларида
тола
узунлиги
ва
тола
чиқими
ўртасида
паст
ва
ўрта
даражадаги
салбий
корреляция
(
мос
равишда
r =-0,27, r =-0,07
ва
r =-
0,36)
кузатилиб
,
ва
аксинча
Л
-620
ва
Л
-15
линияларида
паст
ва
ўрта
даражадаги
ижобий
боғлиқлик
(r = 0,16
ва
r = 0,32)
мавжудлиги
аниқланди
.
F
2
Л
-489
хЛ
-70
дурагай
комбинациясида
тола
узунлигининг
тола
индексига
бўлган
корреляцияси
ўртача
ижобий
(r =0,46)
эканлиги
аниқланди
.
Л
-489
ва
Л
-39
линияларида
тола
узунлиги
ва
тола
индекси
ўртасида
паст
даражадаги
салбий
корреляция
(r = -0,12
ва
r = -0,30)
қайд
этилди
.
Л
-4112,
Л
-15
ва
Л
-620
линияларида
тола
узунлиги
ва
тола
индекси
ўртасида
кучсиз
ижобий
(r =0,05; r =0,4
ва
r =0,22)
корреляция
юзага
келди
.
Бу
линиялар
ишт
рокидаги
F
2
Л
-620
хЛ
-70 , F
2
Л
-4112
хЛ
-70
ва
F
2
Л
-15
хЛ
-70
дурагай
комбинацияларда
эса
ўрта
даражадаги
ижобий
боғлиқлик
(
мос
равишда
r = 0,52, r =0,53
ва
r = 0,48)
мавжуд
бўлди
(2-
жадвал
).
Ғўза
генетик
коллекциянинг
тукли
ва
толали
линиялари
билан
Л
-70
линияси
иштирокида
олинган
F
1
-F
2
дурагайларида
,
ҳамда
оналик
линияларида
тола
узунлиги
ва
1000
чигит
вазни
белгилари
орасидаги
боғлиқлик
сезиларли
намоён
бўлмади
.
Фақат
Л
-4112
линиясида
кучсиз
салбий
(r =-0,15),
Л
-15
линияси
ва
F
1
Л
-620
х
Л
-70, F
1
Л
-15
х
Л
-70
дурагай
ўсимликларида
кучсиз
даражадаги
ижобий
боғлиқлик
(
мос
равишда
r =0,16; r = 0,25; r = 0,21)
аниқланди
.
Хулоса
.
Шундай
қилиб
,
олинган
натижалар
тола
узунлиги
билан
тола
чиқими
,
тола
индекси
, 1000
чигит
вазни
ўртасида
кучсиз
даражадаги
корреляцион
боғлиқликлар
мавжудлигини
кўрсатди
.
Тола
чиқими
билан
тола
индекси
,
тола
индекси
билан
1000
та
чигит
вазни
ўртасида
кузатилган
ўрта
ва
кучли
даражадаги
ижобий
боғланишлар
бу
белгиларнинг
маълум
даражада
бир
-
бирига
боғлиқ
ҳолда
ирсийланишини
кўрсатди
.
Фойдаланилган
адабиётлар
рўйҳати
1.
Мусаев
Д
.
А
.,
Алматов
А
.
С
,
Турабеков
Ш
.,
Абзалов
М
.
Ф
.
Фатхуллаева
Г
.
Н
.,
Мусаева
С
.
А
.
Рахимов
А
.
К
.
Генетический
анализ
признаков
хлопчатника
.
Мирзо
Улуғбек
номидаги
Ўзбекистон
Миллий
Университетининг
типографияси
,
Тошкент
, 2005,
б
. 68-73, 82-85
2. Khayitova, Sh. D. "Study of the degree of dominance of valuable economic traits in hybrid
lines of the genetic collection of cotton." colloquium-journal. No. 9-2 Golopristan District
Employment Center Golopristan District Employment Center
3.
Khayitova Sh. D. “Development of Economic Traits in Backcross Hybrids of Cotton Genetic
Collection Lines” Eurasian Research Bulletin.Genius journals publishing Ggroup.
//
Belgiya. 2022
y.15.12. P.149-153.
