“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
197
ISIRIQ O‘SIMLIGI VA UNING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI
Ismoilov Ibroxim Xakimjon o‘g‘li
1
., Raxmonjonova Madina Maxmudjon qizi
2
.,
Andijon davlat universiteti o‘qituvchisi
1
ismoilovibrixim05@gmail.com
Andijon davlat universiteti talabasi
2
https://doi.org/10.5281/zenodo.15596025
Anotatsiya:
Ushbu tezisda isiriq o‘simligining biologik xususiyatlari, tarqalgan hududlari va
uning dorivorlik jihatlari yoritilgan. Isiriq qadimdan xalq tabobatida keng qo‘llanilib kelgan bo‘lib,
uning tarkibidagi efir moylari, organik kislotalar va boshqa biologik faol moddalar inson salomatligi
uchun foydalidir. Tadqiqotda isiriqning yallig‘lanishga qarshi, antiseptik, og‘riq qoldiruvchi va
tinchlantiruvchi xususiyatlari haqida ma’lumotlar keltirilib, uni xalq tabobatida va zamonaviy
fitoterapiyada qo‘llash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Isiriq, dorivor o‘simlik, xalq tabobati, efir moylari, yallig‘lanishga qarshi,
antiseptik, fitoterapiya, biologik faol modda.
Аннотация
:
В
данной
тезисной
работе
рассматриваются
биологические
особенности
растения
полынь
,
регионы
его
распространения
и
лекарственные
свойства
.
Полынь
с
древних
времён
широко
используется
в
народной
медицине
благодаря
содержащимся
в
ней
эфирным
маслам
,
органическим
кислотам
и
другим
биологически
активным
веществам
.
В
исследовании
представлены
данные
о
противовоспалительных
,
антисептических
,
обезболивающих
и
успокаивающих
свойствах
полыни
,
а
также
обсуждаются
возможности
её
применения
в
народной
медицине
и
современной
фитотерапии
.
Ключевые
слова
:
Полынь
,
лекарственное
растение
,
народная
медицина
,
эфирные
масла
,
противовоспалительное
,
антисептик
,
фитотерапия
,
биологически
активное
вещество
.
Abstract:
This thesis explores the biological characteristics, geographical distribution, and
medicinal properties of the wormwood plant. Traditionally used in folk medicine, wormwood
contains essential oils, organic acids, and other biologically active compounds beneficial to human
health. The study provides insights into its anti-inflammatory, antiseptic, analgesic, and sedative
effects, as well as its applications in both traditional healing and modern phytotherapy.
Keywords:
Wormwood, medicinal plant, folk medicine, essential oils, anti-inflammatory,
antiseptic, phytotherapy, biologically active compound.
O‘zbek xalq tabobati boy tarixiy merosga ega bo‘lib, unda o‘simliklarning shifobaxsh
xususiyatlaridan keng foydalanilgan. Xususan, isiriq (Artemisia) o‘simligi qadimdan turli
kasalliklarni davolashda muhim vosita sifatida qo‘llanilib kelgan. Isiriq turkumiga mansub
o‘simliklar dunyo bo‘yicha keng tarqalgan bo‘lib, ularning kimyoviy tarkibi va farmakologik
xususiyatlari zamonaviy fan tomonidan ham chuqur o‘rganilmoqda[1].
Isiriq o‘zining boy efir moylari, flavonoidlar, organik kislotalar va boshqa biologik faol
moddalarga boyligi bilan ajralib turadi. Ushbu o‘simlikning yallig‘lanishga qarshi, antiseptik, og‘riq
qoldiruvchi, parazitlarga qarshi va tinchlantiruvchi ta’siri mavjudligi ilmiy jihatdan isbotlangan.
Bugungi kunda isiriq nafaqat xalq tabobatida, balki zamonaviy fitoterapiya va farmatsevtika sohasida
ham keng qo‘llanilmoqda.
Mazkur tezisda isiriq o‘simligining morfologik va kimyoviy xususiyatlari, dorivorlik potensiali
hamda inson salomatligiga ta’siri ilmiy tahlil asosida yoritiladi [2]. Shu bilan birga, ushbu
o‘simlikdan foydalanishda xavfsizlik choralari va dozalashga doir ilmiy tavsiyalar ham ko‘rib
chiqiladi.
1.
Isiriqning botanik xususiyatlari va tarqalish hududlari
Isiriq — quruq iqlim sharoitiga moslashgan, ko‘p yillik yoki bir yillik o‘simlik bo‘lib,
Asteraceae (qazg‘oqgullar) oilasiga mansub. Uning 400 dan ortiq turi mavjud bo‘lib, O‘zbekiston
hududida Artemisia absinthium, Artemisia vulgaris va Artemisia scoparia kabi turlari keng tarqalgan.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
198
Isiriq asosan tog‘ oldi, cho‘l va dasht hududlarida o‘sadi [3]. O‘simlikning barglari mayda, bo‘rtma
va efir moylariga boy bo‘lib, xushbo‘y hidga ega.
2.
Kimyoviy tarkibi va biologik faol moddalari
Isiriq o‘simligi tarkibida quyidagi asosiy biologik faol moddalar mavjud:
1.
Efir moylari (kamazulen, cineol, tujol);
2.
Flavonoidlar (quercetin, luteolin);
3.
Organik kislotalar (yablok kislotasi, salitsil kislotasi);
4.
Taninlar va gorik moddalar.
Ushbu komponentlar isiriqning farmakologik ta’sirini belgilovchi asosiy omillardir. Ayniqsa,
efir moylarining yuqori konsentratsiyasi uni antibakterial va yallig‘lanishga qarshi vosita sifatida
ishlatish imkonini beradi [4].
3.
Dorivorlik xususiyatlari
Isiriq o‘zining keng dorivor spektri bilan ajralib turadi:
1.
Yallig‘lanishga qarshi ta’siri: Isiriq ekstraktlari to‘qimalardagi yallig‘lanishni kamaytiradi va
og‘riqni yengillashtiradi;
2.
Antiseptik xususiyati: Mikroorganizmlarga qarshi kurashadi;
3.
Parazitolik ta’siri: Ichki parazitlarni yo‘qotishda samarali;
4.
Tinchlantiruvchi ta’siri: Asab tizimini barqarorlashtiradi, uyqusizlikni kamaytiradi;
5.
Ovqat hazm qilish tizimiga ijobiy ta’siri: Ishtahani ochadi, ovqatni yaxshi hazm bo‘lishiga
yordam beradi.
4.
Amaliy qo‘llanilishi
Isiriqdan tayyorlangan damlamalar, qaynatmalar va efir moylari xalq tabobatida surunkali
bronxit, revmatizm, ichak parazitlari, teri kasalliklari va bosh og‘rig‘ini yengillashtirishda keng
qo‘llaniladi. Zamonaviy farmatsevtika sanoatida esa isiriq asosida ishlab chiqarilgan preparatlar —
tabletkalar, malhamlar va efir moylar — fitoterapevtik vosita sifatida ishlatiladi [5].
Xulosa qilib shuni aytamanki Isiriq o‘simligi (Artemisia) qadimdan xalq tabobatida o‘zining
keng ko‘lamli dorivor xususiyatlari bilan mashhur bo‘lib, bugungi kunda ham tibbiyot va
farmatsevtikada muhim ahamiyatga ega. O‘simlik tarkibidagi efir moylari, flavonoidlar, organik
kislotalar va boshqa biologik faol moddalar uni turli kasalliklarni davolashda samarali vosita sifatida
qo‘llash imkonini beradi. Isiriqning yallig‘lanishga qarshi, antiseptik, tinchlantiruvchi va ovqat hazm
qilish tizimini yaxshilovchi ta’sirlari zamonaviy ilmiy tadqiqotlar bilan ham tasdiqlangan.
Shu bilan birga, isiriqdan foydalanishda ehtiyotkorlik talab etiladi, chunki uning haddan
tashqari yoki noto‘g‘ri ishlatilishi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, isiriq o‘simligini xalq tabobatida va zamonaviy fitoterapiyada ilmiy asoslangan
yondashuv bilan qo‘llash yuqori natija beradi. Kelgusida isiriqning farmakologik xususiyatlarini
chuqurroq o‘rganish va uning asosida samarali preparatlar ishlab chiqish istiqbollari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qodirov, S. “Dorivor o‘simliklar ensiklopediyasi.” – Toshkent: Fan, 2019.
2.
Karimov, A., & Jo‘rayev, M. “Fitoterapiya asoslari.” – Toshkent: Istiqlol, 2021.
3.
G‘ulomov, X. “O‘simliklar kimyosi.” – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
4.
Rasulov, M. “Xalq tabobatida dorivor o‘simliklardan foydalanish.” – Samarqand, 2020.
5.
Мирсаидов
,
М
.
М
. “
Эфирные
масла
и
лекарственные
растения
Средней
Азии
.” –
Душанбе
:
Дониш
, 1985.
