“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
152
MEVALI DARAXTLAR BILAN BOG‘LIQ NEMATODALAR FAUNASINING
O‘RGANILISHI
Badalxo‘djayev Ikromiddin,
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi b.f.n., professor
Kambarov Sardorbek Saytkamolovich,
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi b.f.f.d., o‘qituvchi
Kuranov Azizullo Dilmuratovich
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi o‘qituvchilari
sardorqambaro1989@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15595245
Annotatsiya:
O‘zbekiston va Markaziy Osiyoda mevali daraxtlar agrotsenozlarida
uchraydigan fitoparazit nematodalar faunasi haqida adabiyotlar sharxi keltirilgan. Tadqiqotlar olma,
nok, shaftoli, o‘rik, gilos kabi daraxtlar rizosferasida tarqalgan zararli nematodalar (
Pratylenchus,
Meloidogyne, Xiphinema, Longidorus, Helicotylenchus
) va ularning salbiy ta’siriga qaratilgan.
Farg‘ona vodiysi, Toshkent, Surxondaryo va boshqa viloyatlar hamda Tojikistonda olib borilgan
izlanishlar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Nematodalar, Mevali daraxtlar, Rizosfera, Ekologik xususiyatlar, O‘zbekiston
agrotsenozlari, Nematologik monitoring,
Pratylenchus, Meloidogyne
Аннотация
:
В
данной
работе
представлен
обзор
литературы
,
посвящённой
фауне
фитопаразитических
нематод
,
обитающих
в
агроценозах
плодовых
деревьев
Узбекистана
и
Центральной
Азии
.
Исследования
сосредоточены
на
вредоносных
нематодах
родов
Pratylenchus
,
Meloidogyne
,
Xiphinema
,
Longidorus
,
Helicotylenchus
,
обитающих
в
ризосфере
таких
плодовых
культур
,
как
яблоня
,
груша
,
персик
,
абрикос
и
вишня
,
а
также
на
их
негативном
воздействии
на
растения
.
Проанализированы
исследования
,
проведённые
в
Ферганской
долине
,
Ташкентской
,
Сурхандарьинской
и
других
областях
Узбекистана
,
а
также
в
Таджикистане
.
Ключевые
слова
:
нематоды
,
плодовые
деревья
,
ризосфера
,
экологические
особенности
,
агроценозы
Узбекистана
,
нематологический
мониторинг
,
Pratylenchus
,
Meloidogyne
Abstract:
This literature review presents an overview of the phytoparasitic nematode fauna
associated with fruit tree agrocenoses in Uzbekistan and Central Asia. The research focuses on
harmful nematodes of the genera
Pratylenchus
,
Meloidogyne
,
Xiphinema
,
Longidorus
, and
Helicotylenchus
that inhabit the rhizosphere of fruit trees such as apple, pear, peach, apricot, and
cherry, and highlights their detrimental effects on plant health. Studies conducted in the Fergana
Valley, Tashkent, Surkhandarya, other regions of Uzbekistan, as well as in Tajikistan, are analyzed.
Keywords:
Nematodes, Fruit trees, Rhizosphere, Ecological characteristics, Agrocenoses of
Uzbekistan, Nematological monitoring,
Pratylenchus
,
Meloidogyne
Kirish.
O‘zbekiston hududida mevali daraxtlarga ixtisoslashgan intensiv bog‘dorchilik keng
rivojlanmoqda. Shu bilan birga, mevali daraxtlar agrotsenozlarida uchraydigan nematodlar faunasini
o‘rganish, ularning ekologik-hududiy xususiyatlarini aniqlash, iqtisodiy zarar yetkazuvchi turlarini
belgilash hamda ular ustidan samarali kurash choralarini ishlab chiqish muhim ilmiy-amaliy
masalalardan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonda mevali daraxtlar bilan bog‘liq nematologik tadqiqotlar cheklangan bo‘lib,
mavjud ma’lumotlar asosan umumiy tahlillar va ayrim turlarning qayd etilishi bilan chegaralangan.
Markaziy Osiyo, xususan O‘zbekiston, Qozog‘iston, Tojikiston va Qirg‘iziston hududlarida olib
borilgan ilmiy izlanishlar natijasida mevali daraxtlar rizosferasida ko‘plab fitoparazit va erkin
yashovchi nematod turlari aniqlangan. Jumladan,
Aphelenchoides
,
Tylenchus
,
Helicotylenchus
,
Paratylenchus
,
Trichodorus
kabi jinslarga mansub nematodlar tuproq va ildiz namunalarida
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
153
muntazam uchrab turadi. Ayrim turlar esa faqat muayyan hududlar yoki xo‘jayin o‘simliklarga xosligi
bilan ajralib turadi.
Mazkur tadqiqot mevali daraxtlar (olma, nok, gilos, shaftoli, o‘rik va boshqalar)
agrotsenozlarida uchraydigan nematodlar faunasini o‘rganish, ularning ekologik xususiyatlarini
baholash, zarar yetkazuvchi turlarini aniqlash hamda ularning meva yetishtirishdagi ahamiyatini
yoritishga qaratilgan.
Ushbu yo‘nalishda olib borilgan dastlabki tadqiqotlar A.V. Boldyrev tomonidan Farg‘ona
vodiysida o‘tkazilgan bo‘lib, u olma, o‘rik va gilos daraxtlari ildiz zonasidan
Tylenchus devastatrix
va
Aphelenchus avenae
turlarini aniqlagan [2]. Ushbu turlar tuproqdagi organik qoldiqlarda faoliyat
yurituvchi saprotrof nematodlar sifatida qaralgan bo‘lsa-da, ayrim sharoitlarda o‘simlik ildizlariga
zarar yetkazishi mumkinligi aniqlangan.
Keyingi yillarda Sh.M. Mamatqulov tomonidan Toshkent viloyatida olib borilgan
izlanishlarda olma, o‘rik va nok daraxtlari rizosferasida
Helicotylenchus digonicus
va
Pratylenchus
pratensis
turlari qayd etilgan [4]. Ushbu turlar polifag xususiyatga ega bo‘lib, o‘simlik ildiz
to‘qimalarida fiziologik va morfologik o‘zgarishlar yuzaga keltiradi, natijada daraxtlarning
oziqlanish tizimi susayadi.
M.M. Musayev tomonidan olib borilgan keng ko‘lamli tadqiqotlar O‘zbekistonning turli
agroekologik zonalarida shaftoli, anor va uzum plantatsiyalarida nematodlar tarqalishini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Olim
Meloidogyne incognita
va
Tylenchorhynchus claytoni
turlarining yuqori
populyatsiyasini aniqlagan [3].
2000-yillarning boshlarida Mamatqulov va boshqalar tomonidan Namangan viloyatida
o‘tkazgan tadqiqotlarida olma va gilos daraxtlarida
Hoplolaimus indicus
hamda
Paratylenchus
microdorus
turlari mavjudligini aniqlaganlar [6].
Saitov Y.A. tomonidan Andijon viloyatidagi bog‘larda olib borilgan izlanishlarda olcha,
shaftoli va anor daraxtlari ildiz zonalaridan
Ditylenchus dipsaci
va
Xiphinema index
turlari
aniqlangan [9].
Surxondaryo viloyatida S.M. Nurmatov 2011 tomonidan o‘rik va uzum plantatsiyalarida olib
borilgan izlanishlar davomida
Longidorus elongatus
va
Tylenchorhynchus brassicae
turlari qayd
etilgan [7].
Sh. Xolmatov 2017 Samarqand viloyatidagi olma, o‘rik va gilos bog‘larida olib borgan ilmiy
izlanishlarida
Pratylenchus vulnus
va
Meloidogyne hapla
turlarini aniqlagan [10].
Tojikistonda olib borilgan tadqiqotlarda Amonov B.Q. 2019 tomonidan shaftoli va o‘rik
daraxtlari rizosferasida
Heterodera schachtii
va
Rotylenchulus reniformis
turlari aniqlangan [1].
Qashqadaryo viloyatida Berdikulov va boshqalar 2021 tomonidan anor, anjir va o‘rik
daraxtlari o‘rganilgan bo‘lib,
Tylenchus
n.sp. va
Helicotylenchus pseudorobustus
kabi turlar topilgan
[5].
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar, jumladan Qodirov va boshqalar tomonidan Sharqiy
Farg‘ona hududida olma va shaftoli plantatsiyalarida olib borilgan izlanishlar davomida
Meloidogyne
javanica
,
Pratylenchus neglectus
va
Aphelenchoides fragariae
turlari aniqlangan [8].
Xulosa. Yuqoridagi ma’lumotlar asosida mevali daraxtlar plantatsiyalarida doimiy
nematologik monitoringni yo‘lga qo‘yish, zararli turlarni erta aniqlash, ularning ekologik holatini
baholash hamda integratsiyalashgan himoya choralarini ishlab chiqish zarurligi kelib chiqadi.
Tadqiqot natijalari O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida mevali daraxtlar salomatligini saqlash,
hosildorlikni oshirish va yer resurslaridan oqilona foydalanishda muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Амонов
Б
.
Қ
.
Фитонематоды
плодовых
культур
Южного
Таджикистана
.
Душанбе
:
Дониш
,
2019.
2.
Болдырев
А
.
В
.
Нематоды
почв
Ферганской
долины
.
Ташкент
:
АН
УзССР
, 1955.
3.
Мусаев
М
.
М
.
Паразитические
нематоды
плодовых
культур
Узбекистана
.
Ташкент
:
ФАН
,
1974.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
154
4.
Маматқулов
Ш
.
М
.
Олма
ва
ўрик
боғларида
учрайдиган
илдиз
паразит
нематодлар
. //
Земледелие
Узбекистана
,
№
4. 1986.
5. Berdikulov U. Qashqadaryo viloyatidagi mevali daraxtlarda uchraydigan ildiz nematodalari. //
Agrobiologik tadqiqotlar jurnali,
№
4. 2021.
6. Mamatqulov Sh.M. Mevali bog‘larda fitonematodlar turlar tarkibi. // Agrobiologiya jurnali,
№
2.
2005.
7. Nurmatov S.M. Surxondaryo viloyati bog‘larida fitonematodlar. // Ilm va taraqqiyot,
№
3. 2011.
8. Qodirov S., Rahmonov N., Sultonova Z. Sharqiy Farg‘onadagi olma va shaftoli bog‘larida
uchraydigan nematodlar. // O‘zbekiston biologiya jurnali,
№
2. 2023.
9. Saitov Yu.A. Andijon viloyatida mevali daraxtlar rizosferasidagi nematodlar. – Kandidatlik
dissertatsiyasi. Andijon. 2008.
10. Xolmatov Sh. “Samarqand viloyati mevali bog‘larida uchraydigan parazit nematodlar”. // O‘zMU
ilmiy axboroti, Biologiya seriyasi,
№
1. 2017.
