“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
52
FARG‘ONA VODIYSI AGROBIOTSENOZLARIDA TARQALGAN YIRTQICH
QANDALALAR (INSECTA: HEMIPTERA: HETEROPTERA)NI O‘RGANISH
Xusanov Alijon Karimovich
1
., Turdiyev Zafarbek Salohidin o‘g‘li
2
., Kambarov
Sardorbek Saytkamalovich
3
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi mudiri, b.f.d., professor
1
a_xusanov75@adu.uz
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi o‘qituvchisi
2
zafarturdiyev2020@gmail.com
Andijon davlat universiteti, Zoologiya va biokimyo kafedrasi, b.f.f.d., o‘qituvchisi
3
sardorqambaro1989@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15574664
Annotatsiya:
Farg‘ona vodiysi O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi rivojlangan muhim
hududlaridan biridir. Agrobiotsenozlarda yirtqich qandalalar entomofag sifatida zararkunanda
hasharotlar populyatsiyasini boshqarib, tabiiy biologik muvozanatni ta’minlaydi. Ushbu maqola
vodiyda tarqalgan yirtqich qandalalarning turlari, bioekologik xususiyatlari, qishloq xo‘jaligidagi
ahamiyati va ularni qo‘llab-quvvatlash usullarini yoritadi. Tadqiqot natijalari barqaror qishloq
xo‘jaligi amaliyotlari uchun muhim yo‘l-yo‘riq beradi.
Kalit so‘zlar:
Agrobiotsenoz, entomofag, yirtqich qandalalar, Insecta, Anthocoridae, Nabidae,
Miridae, Lygaeidae, Reduviidae.
Аннотация
:
Ферганская
долина
–
один
из
ключевых
аграрных
регионов
Узбекистана
.
В
агробиоценозах
хищные
клопы
,
выступая
в
роли
энтомофагов
,
регулируют
популяции
вредоносных
насекомых
,
поддерживая
естественное
биологическое
равновесие
.
Статья
посвящена
изучению
видов
хищных
клопов
,
их
биоэкологии
,
значению
в
сельском
хозяйстве
и
методам
поддержки
их
популяций
.
Результаты
исследования
служат
основой
для
разработки
устойчивых
сельскохозяйственных
практик
.
Ключевые
слова
:
Агробиоценоз
,
энтомофаги
,
хищные
клопы
, Insecta, Anthocoridae,
Nabidae, Miridae, Lygaeidae, Reduviidae.
Abstract:
The Fergana Valley is a critical agricultural region in Uzbekistan. In agrobiocenoses,
predatory bugs act as entomophagous insects, regulating pest populations and maintaining natural
biological balance. This article explores the species, bioecology, agricultural significance, and
methods to support predatory bug populations in the valley. The findings provide valuable guidance
for sustainable agricultural practices.
Keywords:
Agrobiocenoses, entomophagous, predatory bugs, Insecta, Anthocoridae, Nabidae,
Miridae, Lygaeidae, Reduviidae.
Farg‘ona vodiysi O‘zbekistonning eng muhim qishloq xo‘jaligi rivojlangan hududlaridan
biridir. Vodiyda qishloq xo‘jaligining jadal sur’atlarda rivojlanishi, yangi nav va ekin turlariga
ixtisoslashish o‘z navbatida zararkunanda hasharotlar xilma-xilligining ortishiga olib kelmoqda.
Yirtqich entomofag hasharotlar zararkunanda hasharotlar populyatsiyasini boshqarib, tabiiy biologik
muvozanatni ta’minlaydi. Shuning uchun Farg‘ona vodiysida uchraydigan entomofaglar orasida
yirtqich qandalalarni o‘rganish va ularni sistematik tahlil qilish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga
ega.
Ilmiy manbalarga ko‘ra, M. Gandjaeva tadqiqotlarida O‘zbekistonning quyi Amudaryo
hududida 33 tur yirtqich qandalalar qayd etilgan. Ular orasida quyidagi turlar keltirilgan:
Anthocoridae oilasiga mansub 4 tur:
Anthocoris pilosus
,
Orius niger
,
Orius ribauti
,
Orius
albidipennis
. Nabidae oilasiga mansub 7 tur:
Nabis ferus
,
Nabis palifer
,
Nabis viridis
,
Nabis rugosus
,
Nabis remanei
,
Nabis sareptanus
,
Prostemma sanguineum
. Reduviidae oilasiga mansub 14 tur:
Stenolemus bogdanovi
,
Coranus aegyptius
,
Coranus subapterus
,
Rhynocoris monticola
,
Rhinocoris
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
53
nigronitens
,
Vachiria deserta
,
Ectomocoris ululans
,
Reduvius testaceus
,
Reduvius disciger
,
Reduvius
christophi
,
Reduvius fedtschenkianus
,
Reduvius semenovi
,
Reduvius elegans
[1, 8].
I.Zokirovning Farg‘ona vodiysi agrobiotsenozlarida olib borgan tadqiqotlarida yirtqich
qandalalarning 8 turi aniqlangan: Anthocoridae oilasidan:
Orius albidipennis
(Reuter, 1884),
Orius
niger
(Wolff, 1811). Nabidae oilasidan:
Nabis ferus
(Linnaeus, 1758). Miridae oilasidan:
Campylomma verbasci
(Meyer-Dur, 1843),
Campylomma diversicornis
(Reuter, 1878),
Deraeocoris
punctulatus
(Fallen, 1807). Lygaeidae oilasidan:
Geocoris lapponicus
(Zetterstedt, 1838). Reduviidae
oilasidan:
Coranus aegyptius
(Fabricius, 1775) [7].
Janubiy O‘zbekistonning turli hududlarida aniqlangan
Miridae
oilasining
Nesidiocoris
(Kirkaldy, 1902) avlodiga mansub
Nesidiocoris tenuis
(Reuter, 1895) turi entomofag sifatida
o‘rganilgan. Bu tur Farg‘ona vodiysida ham uchraydi va faqat hasharotlar, ularning tuxumlari va
lichinkalari bilan oziqlanadi [9].
Yirtqich qandalalar agrobiotsenozlarda turli xil bioekologik xususiyatlarga ega. Masalan:
Anthocoridae oilasi vakillari kichik o‘lchamlari tufayli tripslar va shiralar kabi mayda hasharotlarni
ovlaydi.
Orius niger
qishloq xo‘jaligi ekinlarida keng tarqalgan va zararkunandalarning asosiy
kushandasi hisoblanadi [8]. Nabidae oilasi vakillari deyarli barchasi yirtqich bo‘lib, turli
hasharotlarni, shu jumladan agrobiotsenoz zararkunandalarini samarali kamaytiradi.
Nabis ferus
ko‘pincha agrobiotsenozlarda uchraydi [5]. Reduviidae oilasining vakillari biroz yirikroq yirtqichlar
bo‘lib, ular nisbatan kattaroq hasharotlarni ovlaydi.
Rhynocoris monticola
kabi turlar qishloq xo‘jaligi
hududlarida muhim ahamiyatga ega [7]. Miridae oilasining
Nesidiocoris tenuis
turi kichik uzunchoq
hasharot bo‘lib, issiqxona va ochiq dalalarda pomidor, qalampir, baqlajon kabi ekinlarning
zararkunandalari – oq chivinlar (
Bemisia tabaci
), shiralar (
Aphididae
), o‘rgimchak kanalar
(
Tetranychidae
) va boshqa mayda hasharotlarning tuxumlari va lichinkalari bilan oziqlanadi [9].
Yirtqich qandalalarning oziqlanishi va hayot sikllari ozuqa manbalariga, ya’ni
agrobiotsenozlardagi zararkunanda hasharotlarga, iqlimiy omillarga (harorat va namlik) va qishloq
xo‘jaligi amaliyotlariga, xususan, pestitsidlar qo‘llanilishiga bog‘liq. Ularning populyatsiyasi
zararkunandalar soniga va pestitsidlar ishlatilishiga qarab o‘zgaradi [4].
Yirtqich qandalalar agrobiotsenozlarda tabiiy biologik nazorat vositasi sifatida muhim
ahamiyatga ega. Ular qishloq xo‘jaligi ekinlarini zararkunandalardan himoya qiladi va kimyoviy
pestitsidlarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Masalan,
Orius
urug‘iga mansub turlar tripslar va
shiralarni yo‘q qilish orqali hosilni saqlashga yordam beradi.
Nabidae
va
Reduviidae
oilalari kengroq
doiradagi zararkunanda hasharotlar populyatsiyasini tartibga soladi. Yirtqich qandalalarning
populyatsiyasini oshirish uchun tabiiy muhitni saqlash, ularga qulay yashash joylari yaratish va
pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish kabi usullar qo‘llanilishi mumkin. Bu choralar qishloq
xo‘jaligida barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi [5].
Farg‘ona vodiysi agrobiotsenozlarida yirtqich qandalalarning tur tarkibi va bioekologik
xususiyatlarini o‘rganish ularning ko‘plab turlari mavjudligini ko‘rsatadi. Bu qandalalar qishloq
xo‘jaligida tabiiy biologik nazorat vositasi sifatida muhim rol o‘ynaydi. Kelajakda Farg‘ona
vodiysida yirtqich qandalalarning tur tarkibi va bioekologik xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha
tadqiqotlarni kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Qo‘lga kiritilgan ilmiy ma’lumotlar barqaror
qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini rivojlantirishda qo‘llanma sifatida xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Gandjaeva, M. A zoogeographical analysis of true bugs (
Insecta: Heteroptera
) from
Uzbekistan. PMC. Available at: https://ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10227629/. 2023.
2. Devi, M., Gupta, R.K. Studies on
Orius niger
on various plants.
Journal of Entomological
Research
, 2010, 34(2): 123-128.
3. Kulumbetova, G. Entomofauna of the Fergana Valley. Tashkent State University Press, 1999,
210 p.
4. Xo‘jaev Sh.T. O‘simliklarni zararkunandalardan uyg‘unlashgan himoya qilish hamda
agrotoksikologiya asoslari. Tashkent, 2014, 540 p.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
54
5. Zokirov, I., Yusupova, S., Yoqubov, A. Farg‘ona vodiysi sabzavot va polliz agrotsenozlari
entomofaglarining ekologik-faunistik tahlili. Farg‘ona Davlat Universiteti Ilmiy Xabarnomasi, 2023,
(1): 20–28.
6.
Бей
-
Биенко
,
Г
.
Я
.
Определитель
насекомых
Европейской
части
СССР
.
Москва
-
Ленинград
:
Наука
, 1970,
с
. 943.
7.
Кириченко
,
А
.
Н
.
Полужесткокрыле
(Hemiptera).
Инст
.
Павловский
,
Э
.
Н
.,
Штакелберг
,
А
.
А
. (
эдс
.)
Вредне
животне
Средней
Азии
(
справочник
).
Москва
-
Ленинград
:
АН
СССР
, 1949,
с
. 220–222.
8.
Ганджаева
,
Л
.
А
.
Биотопический
анализ
полужесткокрылых
на
территории
нижней
Амударьи
.
Узбек
Биология
журнал
, 2022, 10(1): 16–19.
9.
Мусаев
,
Д
.
М
.
Жанубий
Ўзбекистон
сўқир
қандалалари
(Hemiptera: Miridae). Toshkent
State University Press, 2020, 13 p.
