“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
138
AFIDOFAGLAR YORDAMIDA SHIRALARGA QARSHI ZAMONAVIY BIOLOGIK
KURASH HAQIDA
Temirova Shamsiqamarbegim Ilyosjon qizi
Farg’ona Davlat Universiteti tayanch doktorant
shtemirova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15592275
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
муҳим
афидофаглар
(
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum,
Aphelinus mali
)ning morfologiyasi, iqlimga moslashuvi va zararkunanda populyatsiyasini pasaytirish
tajribalari tahlil qilingan. Ekotizimga zarar yetkazmay, foydali entomofaunani asrash va insektitsid
iste’molini kamaytirish imkoniyati bilan ahamiyatli. Bu metod an’anaviy insektitsidlar o‘rniga
ekologik xavfsiz va samarali tanlov sanaladi. O‘zbekiston sharoitida ham ommaviy tatbiq etish
istiqbolli ekani ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar:
afidofaglar,
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum, Aphelinus mali
, shira, biologik
nazorat, giperparazit.
Аннотация
.
В
данной
статье
анализируются
эксперименты
по
морфологии
,
адаптации
к
климату
и
сокращению
популяций
вредителей
важных
афидофагов
(
Aphidius ervi, Lysiphlebus
fabarum, Aphelinus mali
).
Это
важно
тем
,
что
позволяет
сохранить
полезную
энтомофауну
и
сократить
потребление
инсектицидов
без
ущерба
для
экосистемы
.
Этот
метод
считается
экологически
безопасной
и
эффективной
альтернативой
традиционным
инсектицидам
.
Подчеркивается
,
что
массовое
применение
также
перспективно
в
условиях
Узбекистана
.
Ключевые
слова
:
афидофаги
, Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum, Aphelinus mali,
тля
,
биологический
контроль
,
гиперпаразит
.
Annotation.
This article analyzes experiments on the morphology, climate adaptation and
reduction of pest populations of important aphidophages (
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum,
Aphelinus mali
). This is important because it allows preserving useful entomofauna and reducing
insecticide consumption without harming the ecosystem. This method is considered an
environmentally friendly and effective alternative to traditional insecticides. It is emphasized that
mass application is also promising in the conditions of Uzbekistan.
Key words:
aphidophages, Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum, Aphelinus mali, aphid,
biological control, hyperparasite.
Zamonaviy qishloq xo‘jaligida hasharotlarning zararli ta’sirini kamaytirish va barqaror
hosildorlikka erishish masalasi muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tez ko‘payadigan va iqtisodiy
jihatdan jiddiy zarar keltiradigan shiralar bilan kurashish dolzarbdir. An’anaviy yo‘l – kimyoviy
insektitsidlar qo‘llash, ko‘plab ekologik xavflarni keltirib chiqaradi: foydali entomofaunaning nobud
bo‘lishi, agroekotizimning buzilishi, residual kimyoviy moddalar tufayli oziq-ovqat sifati pasayishi
va inson salomatligiga salbiy ta’sirlar shular jumlasidandir. Shu bois, biologik usullar, xususan, shira
populyatsiyasini tabiiy dushmanlar – yirtqich va parazit hasharotlar yordamida pasaytirish tobora
keng ahamiyat kasb etmoqda.
Biologik nazoratda eng samarali omillardan biri – afidofag parazitlar bo‘lib, ular shiralar
tanasiga tuxum qo‘yadi yoki lichinka bosqichida ichidan zararlab, xost xo‘jayin zararkunandalarni
nobud qiladi. Bunday
эндо
parazitlar o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, boshqa foydali
hasharotlarga deyarli zarar yetkazmaydi (Boivin va boshq., 2012). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum
(Hymenoptera: Braconidae, Aphidiinae) va
Aphelinus mali
(Hymenoptera: Aphelinidae) singari turlar dunyoning turli mintaqalarida shiralarga qarshi
muvaffaqiyatli qo‘llanilib, yuqori ekologik va iqtisodiy samaraga erishilmoqda.
Mazkur maqolada uch turga mansub –
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum
va
Aphelinus mali
parazit turlarining morfologiyasi, hayot sikli, shiralarga qarshi qo‘llanish tajribalari hamda ularning
ekotizimga ta’siri bo‘yicha ilmiy manbalarda keltirilgan asosiy natijalar sharhlanadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
139
Aphidius ervi
(Hymenoptera: Braconidae, Aphidiinae) yirikroq o‘simlik shiralarini
(Macrosiphini tribasi) zararlaydigan ichki parazit hasharot hisoblanadi. Urg‘ochisi har bir shiraga
bitta tuxum qo‘yib, lichinkasi shira tanasida rivojlanadi va uni taxminan bir hafta ichida nobud qiladi.
Shira qobig‘i “mumiya”ga aylanib, ichida parazitning g‘umbagi yetiladi (Boivin va boshq., 2012). A.
ervi ko‘plab sabzavot va yem-xashak ekinlarida (masalan, kartoshka, beda, loviya) yirik shira
populyatsiyasini tezlik bilan topib kamaytirish bilan ahamiyatlidir.
Aphidius ervi
1980-yillardan boshlab butun dunyoda issiqxona va dala sharoitida introduksiya
qilinib, katta shira guruhlarini (masalan, kartoshka shirasi, tamaki shirasi) muvaffaqiyatli bostirgan.
Bir necha hafta ichida shira koloniyalari 80–90 foizgacha pasayib, qishloq xo‘jaligi ekinlarining
zararlanishi kamaygan (Boivin va boshq., 2012).
Lysiphlebus fabarum
(Hymenoptera: Braconidae, Aphidiinae) esa asosan Aphis avlodiga
mansub shiralarga, jumladan, loviya shirasi (
Aphis fabae
), paxta shirasi (
A. gossypii
) kabi xavfli
zararkunandalarga ixtisoslashgan. Ushbu tur ko‘pincha bir necha avlodli bo‘lib, iqlim sharoitiga
qarab mavsum davomida bir necha bor ko‘payadi (Vorburger & White, 2017).
L. fabarum
ning ba’zi
populyatsiyalari parteno-genetik usulda (faqat urg‘ochi avlod) rivojlanadi, bu esa past populyatsiya
zichligida ham tez ko‘payish imkonini beradi.
Aphelinus mali
(Hymenoptera: Aphelinidae) chalcidoid guruhiga mansub bo‘lib, olma shirasi
(
Eriosoma lanigerum
)ga xos monofag parasit sifatida tarixan klassik biologik kurashning eng
muvaffaqiyatli namunalaridan biri deb e’tirof etiladi (Charles & Walker, 2017).
A. mali
urg‘ochisi
shiraga tuxum qo‘yishdan tashqari, juda mayda o‘lchamlari (1,5–2 mm) va faollikda sakrash orqali
harakatlanish xususiyati bilan farqlanadi.
Aphelinus mali
dunyoning turli mintaqalarida olma bog‘larida shiralarni deyarli iqtisodiy zarar
yetkazmaydigan darajaga tushirgan. Masalan, Yangi Zelandiyada 1920-yillarda
A. mali
joriy
qilingach, olma shirasining populyatsiyasi barqaror past darajada ushlab turilgan va insektitsid
qo‘llashga bo‘lgan ehtiyoj bir necha barobar kamaygan (Charles & Walker, 2017).
Parazitlar +15…25°C oralig‘ida eng faol bo‘ladi, haddan ziyod issiq yoki past harorat ularning
rivojlanishini sekinlashtirishi, tuxum qo‘yish faolligini kamaytirishi mumkin (Boivin va boshq.,
2012).
Biologik nazorat tobora dolzarb bo‘lib borar ekan, parazitlarning genetik va fiziologik
xususiyatlarini chuqur o‘rganish, mahalliy populyatsiyalarni saralab ommaviy ko‘paytirish,
shuningdek, giperparazitlarga yoki shira simbiontlariga qarshi chidamli zotlarni rivojlantirish
bo‘yicha izlanishlar kengayib bormoqda.
Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston sharoitida ham Aphidiinae (Aphidius, Lysiphlebus) va
Aphelinidae (Aphelinus) vakillari uchrab, beda, g‘o‘za va boshqa ekinlarda shiralarni tabiiy cheklab
turishda qatnashishi ma’lum. Ilmiy-tadqiqotchilar tomonidan bu parazitlarning mahalliy
populyatsiyasini ommaviy ko‘paytirish, biologik laboratoriyalar tashkil etish va dalalarda sinovdan
o‘tkazish kelgusida kimyoviy ishlov berish sonini keskin kamaytirishi, ekotizim salomatligiga ijobiy
hissa qo‘shishi mumkin.
Umuman olganda ta’kidlash joizki,
Aphidius ervi, Lysiphlebus fabarum
va
Aphelinus mali
kabi
afidofag parazitlar shira zararkunandalariga qarshi biologik kurashda istiqbolli va samarali vosita
sifatida ilmiy jihatdan o‘zini to‘liq oqlagan. Ularning yuqori ixtisoslashuvchanligi, tez ko‘payish
sikli, kimyoviy vositalar zaruratini kamaytirishi, ekotizim barqarorligi va bioxilma-xillikni qo‘llab-
quvvatlashi ushbu turdagi biologik agentlarni an’anaviy insektitsidlar bilan solishtirganda bir qator
afzalliklarga ega ekanini ko‘rsatdi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Boivin, G., Hance, T., & Brodeur, J. (2012). Aphid parasitoids in biological control.
Canadian Journal of Plant Science, 92
(1), 1–12. https://doi.org/10.4141/CJPS2011-045
2. van Lenteren, J. C., Bale, J., Bigler, F., Hokkanen, H. M., & Loomans, A. J. (2008).
Biological control and sustainable food production.
Philosophical Transactions of the Royal Society
B: Biological Sciences, 363
(1492), 761–776. https://doi.org/10.1098/rstb.2007.2182
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
140
3. Charles, J. G., & Walker, J. T. S. (2017). Aphelinus mali as a biological control agent against
woolly apple aphid in apple orchards.
BioControl, 62
(2), 241–252. https://doi.org/10.1007/s10526-
016-9768-1
4. Vorburger, C., & White, J. A. (2017). Rapid evolution of symbiont-mediated resistance
compromises biological control of aphids by parasitoids.
Evolutionary Applications, 10
(3), 199–209.
https://doi.org/10.1111/eva.12445
5. Paine, T. D., & Charles, J. G. (2016). Fitness effects of food resources on the polyphagous
aphid parasitoid,
Aphidius colemani
(Hymenoptera: Braconidae).
PLoS ONE, 11
(1), e0147551.
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0147551
