“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
120
"ZEBRA BALIQ (DANIO RERIO): BIOLOGIK XUSUSIYATLARI VA ILMIY
TADQIQOTLARDAGI O‘RNI"
1
Rahmonova Sarvinoz Akramjon qizi.,
2
Mirzaolimov Elmurod Ismoilovich.
Namangan Davlat unversiteti biologiya yo‘nalishi talabasi.
srahmonovasarvinoz101@gmail.com
Namangan Davlat Universiteti, Tibbiyot fakulteti, Anatomiya va fiziologiya kafedrasi PhD,
Katta o‘qituvchi
mirzaolimove@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572670
Annotatsiya:
Zebra baliq (
Danio rerio
) so‘nggi yillarda biologiya va tibbiyot sohalarida eng
ko‘p o‘rganilayotgan model organizmlardan biriga aylangan. Ushbu kichik chuchuk suv baliqlari,
o‘zining oddiy tashqi ko‘rinishiga qaramay, odam genlarining taxminan 70 foizini o‘zida aks ettiradi.
Bu ularga inson organizmi kasalliklarini chuqur o‘rganishda juda muhim vosita sifatida qarash
imkonini beradi. Zebra baliqlarining embrionlari tashqi muhitda rivojlanishi va ularning shaffofligi,
genetik manipulyatsiyani soddalashtiradi. Ushbu baliqning yurak, ko‘z, suyak va boshqa a’zolarini
regeneratsiya qilish qobiliyati esa regenerativ tibbiyotda katta istiqbollar ochmoqda. Shuningdek,
zamonaviy Kontrakt Tadqiqot Tashkilotlari (CRO), jumladan Biobid kompaniyasi tomonidan dori
moddalari va kasalliklar modellarini sinashda keng qo‘llanilmoqda. Ushbu tezisda zebra baliqning
biologik xususiyatlari, ilmiy tadqiqotlardagi o‘rni hamda inson salomatligiga ta’siri chuqur tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Zebra baliq, Gen, DNK, model, regeneratsiya, mutatsiya, farmatsevtika, biobid,
fin, retina.
Аннотация
:
В
последние
годы
данио
-
рерио
(
Danio rerio
)
стал
одним
из
наиболее
широко
изучаемых
модельных
организмов
в
биологии
и
медицине
.
Эти
небольшие
пресноводные
рыбки
,
несмотря
на
свой
невзрачный
вид
,
содержат
около
70
процентов
человеческих
генов
.
Это
позволяет
считать
их
весьма
важным
инструментом
в
углубленном
изучении
заболеваний
человеческого
организма
.
Эмбрионы
данио
-
рерио
развиваются
во
внешней
среде
и
прозрачны
,
что
упрощает
генетические
манипуляции
.
Способность
этой
рыбы
регенерировать
свое
сердце
,
глаза
,
кости
и
другие
органы
открывает
большие
перспективы
в
регенеративной
медицине
.
Он
также
широко
используется
современными
контрактными
исследовательскими
организациями
(
КИО
),
включая
Biobid,
для
тестирования
лекарственных
препаратов
и
моделей
заболеваний
.
В
данной
диссертации
представлен
углубленный
анализ
биологических
характеристик
данио
-
рерио
,
их
роли
в
научных
исследованиях
и
их
влияния
на
здоровье
человека
.
Ключевые
слова
:
данио
-
рерио
,
ген
,
ДНК
,
модель
,
регенерация
,
мутация
,
фармацевтика
,
биобид
,
плавник
,
сетчатка
.
Abstract:
Zebrafish (
Danio rerio
) has become one of the most studied model organisms in
biology and medicine in recent years. These small freshwater fish, despite their modest appearance,
contain approximately 70% of human genes. This makes them an important tool for studying human
diseases in depth. The development of zebrafish embryos in the external environment and their
transparency simplify genetic manipulation. The ability of this fish to regenerate the heart, eyes, bones
and other organs opens up great prospects in regenerative medicine. It is also widely used by modern
Contract Research Organizations (CROs), including Biobid, to test drugs and disease models. This
thesis provides an in-depth analysis of the biological properties of zebrafish, their role in scientific
research and their impact on human health.
Keywords:
Zebrafish, Gene, DNA, model, regeneration, mutation, pharmaceuticals biobid, fin,
retina.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
121
Voyaga yetganida, o‘rtacha zebra danio umumiy uzunligi taxminan 2,5 santimetrni tashkil
etadi. Zebra baliqning 2 ta ko‘z, oshqozon, miya, oshqozon ostibezi, jigar, o‘t yo‘llari, buyrak,
qizilo‘ngach, yurak, quloq, burun, mushak, qon, suyak va tishlardan iborat. Ushbu xususiyatlarni
o‘stirish uchun zarur bo‘lgan ko‘plab genlar va muhim yo‘llar odamlar va zebrabaliqlar o‘rtasida
yuqori darajada saqlanib qolgan. Shunday qilib, inson tanasining ushbu qismlarida o‘zgarishlarga olib
keladigan har qanday kasallik nazariy jihatdan zebra baliqlarida modellashtirilishi mumkin. Odamlar
va zebrabaliqlar o‘rtasidagi aniq farqlarga qaramay, bu chuchuk suv baliqlari inson genlarining 70
foizini tashkil qiladi. Bu o‘xshashlik turli organlar va biologik jarayonlarga taalluqli bo‘lib,
zebrabaliqlarni odamlarga ta'sir qiladigan kasalliklarni o‘rganish uchun qulay modelga aylantiradi
[1].
Olimlar inson kasalliklarining genetik sabablarini o‘rganish uchun turli xil laboratoriya
usullaridan foydalanadilar. Tadqiqot ko‘pincha bemorlarning hujayralari yoki to‘qimalarining
namunalaridan foydalanadi, ammo ma'lum bir gendagi mutatsiya bemorning alomatlariga olib kelishi
mumkinligini aniqlash uchun bizga ko‘pincha hayvonlarning eksperimental modellari kerak
bo‘ladi.O‘tmishda sichqonlar va kalamushlar inson kasalliklarini modellashtirish uchun keng
tarqalgan tanlov bo‘lgan bo‘lsa-da, zebrabaliqlardan foydalanish tez sur'atlar bilan mashhur bo‘lib
bormoqda [2].
Zebrabaliq juda xilma-xil, ammo tibbiy jihatdan tegishli asboblar to‘plamida yana bir juda
muhim vositaga ega; shaxsiylashtirilgan regenerativ tibbiyotda ularning salohiyati. Ildiz hujayralari
terapiyasi bilan ta'minlangan regenerativ tibbiyot har qanday shaxsning farmakogenomika va boshqa
genetik parametrlar kabi mavjud tibbiy ma'lumotlarga asoslangan maqsadli terapiyaga bo‘lgan
ehtiyojini qondiradigan shaxsiylashtirilgan tibbiyot o‘lchamiga kirdi . Zebra baliqning yuqori
regenerativ salohiyati va uning genetik manipulyatsiyalar uchun qulayligi tufayli, zebra baliq
shaxsiylashtirilgan regenerativ davolash usullarining kelajagi sifatida qaralmoqda, ayniqsa zebra
baliq yordamida topilgan dori kashfiyoti va ular bilan bog'liq regenerativ qiymatlar boshqa
modellarga qaraganda kamroq vaqt talab etadi va ko‘proq bemorlarga arzonroq xarajat bilan taqdim
etilishi mumkin. Zebra baliq kasalliklarni davolashda modellar sifatida qo‘llaniladi – Zebra baliq
modeli yordamida yangi dorilar sinovdan o‘tkaziladi va ularning natijalari inson organizmiga qanday
ta’sir ko‘rsatishini aniqlash mumkin. Masalan, zebra baliqda ishlab chiqilgan model tizimlar orqali
antiinflammatorik va neyroprotektiv dorilar aniqlanib, baliqlarning xavfsizligi va samaradorligi
baholanadi. Zebra baliq kasalligi modellari saratonning turlarini , jumladan melanoma, leykemiya va
oshqozon osti bezi saratonini o‘rganish uchun keng qo‘llanilgan . Inson saratonning asosiy
xususiyatlarini aks ettiruvchi zebrabaliq kasalligi modellari o‘simta hosil bo‘lishida ishtirok etuvchi
genlarni manipulyatsiya qilish yoki zebrabaliq genomiga inson onkogenlarini kiritish orqali
yaratilgan. Zebra baliq saratoni modellari, shuningdek, istiqbolli anti-gumoral birikmalarni aniqlash
uchun yuqori tarkibli skrining uchun ishlatiladi
[3].
Biobid klinikadan oldingi dori-darmonlarni aniqlash va ishlab chiqish uchun zebra baliq
kasallik modellarini ishlab chiqadi, masalan: maqsadni aniqlash bosqichida. Farmatsevtika va
biotexnologiya kompaniyalariga dori-darmonlarni aniqlash bo‘yicha xizmatlarni taklif qiluvchi
Kontrakt tadqiqot tashkiloti (CRO) kompaniyasi sifatida biobid inson kasalliklarini o‘rganish uchun
yuqori samarali moslashtirilgan tahlillarni taklif qilishi mumkin. Genetik mutatsiyalar, transgenlar
tomonidan qo‘zg'atilgan gen o‘zgarishlari yoki giyohvand moddalar bilan bog'liq metabolik
o‘zgarishlar kabi turli xil texnikalar orqali biobid bir nechta kasalliklarning transgen yoki mutant
zebra baliq modellarini yaratishi mumkin
[4].
Zebra baliqning modeli yurak rivojlanishi, yurakning elektr konduksiyasi va qon aylanish
tizimini chuqur o‘rganish imkonini beradi. Ushbu model orqali, yurak mushak hujayralarining
shakllanishi, kontraktliligi hamda yurakning yaralangan joylarini regeneratsiya qilish kabi jarayonlar
aniq kuzatiladi. Zebra baliqning yuragi inson yuragiga nisbatan bir qator o‘xshashliklarga ega:
masalan, u ham yurakning asosiy elektrofiziologik xususiyatlarini namoyon etadi, hamda uning yurak
mushak hujayralari proliferatsiyasi orqali jarohatlangan qismni to‘ldira oladi. Ushbu xususiyatlar,
ayniqsa, yurak yetishmovchiligi va kardiomiyopatiya kabi kasalliklarni o‘rganishda juda muhim
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
122
bo‘lib, yangi dorilarni sinovdan o‘tkazish va regenerativ terapiyalarni ishlab chiqishda asosiy
platformani tashkil etadi
[5].
Zebra baliqning eng ajralib turadigan xususiyati – yaralangan organlarni, xususan, yurak, fin
va retina kabi tuzilmalarni to‘liq regeneratsiya qila olishidir. Ushbu regenerativ potentsial regenerativ
tibbiyot va yangi davolash usullarini ishlab chiqishda ilhom manbai bo‘lib, inson yuragida mavjud
bo‘lmagan tiklanish imkoniyatlarini o‘rganishga yordam beradi. Zebra baliqning finlari va boshqa
qo‘shimcha organlari (masalan, qalqon) ham regeneratsiya qila oladi. Finning regeneratsiya
jarayonida yaralangan hududda hujayralar dedifferensiyatsiyalanib, ko‘payadi so‘ngra o‘z asl
tuzilishini tiklaydi. Ushbu jarayon biologik regeneratsiya mexanizmlarini o‘rganishda va kelajakdagi
regenerativ terapiyalarni ishlab chiqishda ilhom manbai bo‘ladi. Zebra baliq retinasida Müller glial
hujayralar o‘zining dedifferensiyatsiya qobiliyati orqali fotoreseptor hujayralarni qayta tiklaydi. Shu
yo‘l bilan, agar retina hujayralari yo‘qolsa, yangi hujayralar hosil bo‘ladi va ko‘rish qobiliyati
saqlanib qoladi
[6].
Xulosa.
Zebra baliq (Danio rerio) ning biologik xususiyatlari va ilmiy tadqiqotlardagi o
ʻ
rni uni
rivojlanish biologiyasi, genetik tadqiqotlar, onkologiya, dori vositalarini sinovdan o
ʻ
tkazish,
nevrologiya va veterinariya tibbiyoti kabi sohalarda muhim model organizmga aylantirgan. Uning
shaffof embriyalari, tez rivojlanishi va genetik o
ʻ
xshashligi uni zamonaviy biologik tadqiqotlar uchun
ajralmas vositaga aylantirgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Jeannie Myers. What to Know About the Zebra Danio.//WebMD Medically Reviewed by
Amy Flowers, DVM on January 18, 2025 2-page
2. Elizabeth Burke.Life Science: Did you know that 70% of human genes are found in
zebrafish andWhy Use Zebrafish to Study Human Diseases?
Tuesday, August 9, 2016.January 29, 2024 .2-page.
3.B. Arjmand, A. Tayanloo-Beik, N. Foroughi Heravani, S. Alaei, M. Payab, S. Alavi-
Moghadam, P. Goodarzi, M. Gholami, B. Larijani
Zebrafish for personalized regenerative medicine; A more predictive humanized model of
endocrine diseaseFront. Endocrinol., 11 (2020), page-396,
4.Duli K, Zon LI. Zebrafish:Model system for studying human diseases. Curr Opin Genet
Dev. 2000;10(3):252 page -6.
5. Kar Lai Poon and Thomas Brand"The zebrafish model system in cardiovascular research:
A tiny fish with mighty prospects"November 1, 2013 4-page.
6.Yukiko Watanabe, Longzhu Cui, Yuki Katayama, Kishii Kozue, and Keiichi Hiramatsu
"Impact of rpoB Mutations on Reduced Vancomycin Susceptibility in Staphylococcus aureus"July
2011 5-6-page.
