“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
104
OQ BALIQ (COREGONUS LAVARETUS): BIOLOGIYASI VA UNING MUHITGA
MOSLASHUVI
1
Toshpo‘latova Noila Abdurasul qizi.,
2
Mirzaolimov Elmurod Ismoilovich
Namangan Davlat universiteti Biotexnologiya fakulteti Biologiya yo
ʻ
nalishi 3- bosqich
talabasi
Toshpolatovanoila20@gmail.com
Namangan Davlat Universiteti, Tibbiyot fakulteti, Anatomiya va fiziologiya kafedrasi PhD,
Katta o‘qituvchi
mirzaolimove@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15591251
Annotatsiya:
Mazkur maqolada
Coregonus lavaretus
(oq baliq)ning biologik xususiyatlari,
turli muhitlarga moslashuvi, populyatsiyaviy o‘zgarishlari va ularni saqlash strategiyalari yoritilgan.
Oq baliqning o‘sishi, jinsiy yetilishi, ekologik omillarga bo‘lgan munosabati hamda harorat va suv
kimyoviy tarkibining ta’siri ilmiy manbalar asosida tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Oq baliq,
Coregonus lavaretus
, biologik moslashuv, suv havzasi kislotasi,
termal ifloslanish, germofroditizm, populyatsiya ekologiyasi, ekologik xavf, baliq fiziologiyasi,
o‘sish sur’ati, jinsiy yetilish, biologik xilma-xillik, muhofaza choralar, suv harorati ta’siri.
Аннотация
:
В
данной
статье
рассматриваются
биологические
особенности
Coregonus
lavaretus
(
сиг
),
его
приспособляемость
к
различным
средам
,
изменения
численности
популяции
и
стратегии
их
сохранения
.
Проанализированы
научные
источники
,
касающиеся
роста
сига
,
полового
созревания
,
отношения
к
экологическим
факторам
,
а
также
влияния
температуры
и
химического
состава
воды
.
Ключевые
слова
:
Сиг
,
Coregonus lavaretus
,
биологическая
адаптация
,
кислотность
водоема
,
тепловое
загрязнение
,
гермафродитизм
,
экология
популяции
,
экологический
риск
,
физиология
рыбы
,
скорость
роста
,
половое
созревание
,
биологическое
разнообразие
,
охранные
меры
,
влияние
температуры
воды
.
Annotation:
This article discusses the biological characteristics of
Coregonus lavaretus
(whitefish), its adaptation to various environments, population changes, and conservation strategies.
The article analyzes scientific sources regarding the whitefish's growth, sexual maturity, ecological
factors, as well as the impact of temperature and chemical composition of water.
Keywords:
Whitefish,
Coregonus lavaretus
, biological adaptation, water basin acidity, thermal
pollution, hermaphroditism, population ecology, ecological risk, fish physiology, growth rate, sexual
maturity, biological diversity, conservation measures, water temperature effects.
Oq baliq (Lavaretus coregonus) –
tog
ʻ
li ko
ʻ
llardagi populyatsiyalari sekin amalga oshadi.
O
ʻ
sish sur
ʼ
ati suv harorati va ozuqa resurslariga bog
ʻ
liq bo
ʻ
ladi. Ayrim populyatsiyalar 10 yilgacha
yashashi mumkin. Oq baliqlar 3-5 yoshda jinsiy yetuk bo
ʻ
ladi. Ko
ʻ
payishi asosan sentyabr - noyabr
oylarida amalga oshadi [1].
Oq baliq turli muhitdagi suv havzalariga moslasha oladi. Masalan: normal suv havzasi, o‘rtacha
kislotali suv havzasi va yuqori kislotali suv havzalari. Normal suv havzasida baliqning yetilishi, vazni
va uzunligi normal holda bo‘ladi. O‘rtacha kislotali suv havzasidagi baliqlarning uzunligi va og’irligi
normal ko‘ldagiga nisbatan pastroq bo‘ladi, bunday ko‘ldagi oq baliqlarda yetilish kuzatilmaydi.
Yuqori kislotali suv havzalaridagi baliqlarning uzunligi, og’irligi va yetilishi boshqa ko‘ldagilarga
nisbatan ancha yuqori bo‘ladi, qon plazmasida Na+ va Cl- miqdori kamayadi va glyukoza miqdori
ortadi. Oq baliqning erta yetilishi, vazni va uzunligiga asosiy sabab uning juda kam harakatliligi sabab
bo‘ladi. Chunki oq baliq yuqori kislotali suv muhitida kam harakat qiladi. Oq baliq harakatining
susayishiga qondagi ionlarning kamayishi sabab bo‘ladi. Bunday muhitga moslashishi qondagi
glyukoza bilan bog’liq [2].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
105
Oq baliq issiq suv muhitiga va termal ifloslanishga yaxshi moslasha oladi. Bunday moslanish
oq baliq qoni tarkibining o‘zgaruvchanligi bilan bog’liq hisoblanadi. Termal iflos muhitda ozuqa
yetarli bo‘lganda ularda jinsiy organlarining o‘zgarishi yuz beradi va ular germofrodit holga o‘tadi.Bu
ularning har qanday muhitga moslasha olishini anglatadi. Bundan tashqari oq baliq xavfni his qilish
qobiliyatiga ega. Xavfni his qilganda oq baliq qattiq stressga tushadi [3].
Hozirgi kunlarga kelib oq baliqlarning tabiiy tarqalish hududlari asta kamayib bormoqda.
Bunga asosiy sabab bir necha ekologik va inson omillari hisoblanadi. Buni oldini olish uchun
Vendace baliq ovine davom ettirish, bu oq baliq uchun raqobatni kamaytirishi mumkin. Perch va
signal qisqichbaqasi ovini ko‘paytirish, bu esa oq baliq lichinkalari va yosh baliqlari uchun yirtqichlik
va raqobat bosimini kamaytirishga yordam beradi. Hamda oq baliq ovini kamaytirish tabiiy turlarning
yo‘qolishini oldini oladi [4].
Dengizda yashovchi oq baliqlarning ertaroq yetilishi dengiz sathidagi haroratning ortishi bilan
bog’liq.Natijada kata yoshdagi oq baliqlarning ulushi kamayadi. Bundan ko‘rinadiki oq baliqlar
yetilishiga harorat ham ta’sir qiladi [5].
Norvegiyaning janubidagi Temse ko‘lidagi oq baliqlar birinchi qishda 13 sm, ikkinchi qishda
esa 21 sm uzunlikka yetadi. Populatsiyaning 91% qismini 0,1 va 2 yosh guruhidagi baliqlar tashkil
etadi. Eng katta erkak baliq 6 yosh, urg’ochisi esa 4 yoshda. Oq baliqning o‘sishida mintaqalarning
ta’siri ham katta rol o‘ynaydi [6].
Buyuk Britaniya hududida oq baliq biologik xilma xillik nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga
ega. Ushbu baliq milliy darajada muhofaza qilinadigan turlar qatoriga kiradi. Biroq, Buyuk
Britaniyada oq baliqlar ovlanmaydi. Oq baliqlarni muhofaza qilish uchun eng xavf ostida bo‘lgan
Haweswater, Llyn Tegid va Loch Lomond populatsiyalarining zaxira populatsiyalari yaratilgan. Bu
orqali Buyuk Britaniya shu hududlarda tabiiy holda tarqalgan oq baliq turlarini asrab qolmoqda [7].
Xulosa.
Coregonus lavaretus
(oq baliq)ning ekologik moslashuvchanligi va turli muhitlarga
adaptatsiyasi uning biologik xilma-xilligi va saqlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Uning turli
suv havzalarida yashashga qodirligi, o‘sish sur'ati va jinsiy yetilishiga ta'sir etuvchi ekologik
omillarni o‘rganish, populyatsiya dinamikasini tushunishga yordam beradi.
Oq baliqning issiq suv muhitiga va termal ifloslanishga moslashuvi uning fiziologik
xususiyatlari bilan bog'liq. Biroq, bu moslashuvlar yangi ekologik stressorlar paydo bo‘lganda toksik
ta'sirlarga olib kelishi mumkin. Shuningdek, oq baliqning jinsiy yetilishi va o‘sishiga haroratning
ta'siri, uning ekologik adaptatsiyasini yanada murakkablashtiradi. Biroq, hozirgi kunda oq
baliqlarning tabiiy tarqalish hududlarining kamayishi, ekologik va inson omillari bilan bog'liq bo‘lib,
populyatsiya kamayishiga olib kelmoqda. Buni oldini olish uchun oq baliq ovini davom ettirish,
boshqa baliq va qisqichbaqa turlarining ovini ko‘paytirish orqali raqobatni kamaytirish va tabiiy
turlarni saqlash muhimdir. Shu bilan birga, oq baliqlarning jinsiy yetilishi harorat bilan bog'liq bo‘lib,
dengiz sathidagi haroratning ortishi bilan katta yoshdagi baliqlarning ulushi kamayadi. Bu esa
haroratning oq baliq populyatsiyasiga ta'sirini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Zhuravlev V.B., Lumakin S.L., Reshetnikov Yu.S. "Morpho ecological characteristics of
whitefish, Coregonus lavaretus (L), from Lake Sorulukel, Altai Republic" // Russian of Ecology.
2018. 421-428-pages.
2.
Pekka J. Vuotinen, Antti Lappalainen, Martti Rask, Marja Keinanen. "Physiological status of
whitefish (Coregonus lavaretus pallasi) prior to spawning in lakes of differing acidity" // Aquatic
Sciences - USA. 2004. 305-313-pages.
3.
Natalia A. Gashkina, Tatyana I. Moiseenkon. "Influence of Thermal Pollution on the
Physiological Conditions and Bioaccumulation of Metals, Metalloids, and Trace Metals in Whitefish
(Coregonus lavaretus L.)" // Russian. 2020. 1-2-pages.
4.
Juoko Sarvala, Timo J. Marjomaki, Juha Sakari Karjalainen. "Long-term decline of whitefish
(Coregonus lavaretus) population in the boreal lake Pyhajarvi, southwest Finland, relative to
simultaneous abiotic and biotic changes" // Finland. 2024. 2-3-pages.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
106
5.
Lari Veneranta, Irma Kallio-Nyberg, Irma Salonieni, Erkki Jokikokko. "Changes in age and
maturity of anadromous whitefish (Coregonus lavaretus) in the northern Baltic Sea from 1998 to
2014" // Finland. 2021. 1-6-pages.
6.
Jan Henning Labee-Lund, Einar Kleven, Dag Matzow, Odd Terje Sandlund. "Semelparous
whitefish Coregonus lavaretus" // Fauna Norvegica-Norvegica. 1988. 59-62-pages.
7.
Colin W. Bean, Andy Gowans. "Assessment and conservation of whitefish (Coregonus
lavaretus (L)) in the U.K" // Advances in Limnology - U.K. 2013. 305-306-pages.
