Universal International Scientific Journal
23
Doyimova Durdona
Termiz iqtisodiyot va server universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Turkistonda jadidchilik harakatining vujudga kelishi hamda oʻzbek
jadidlarning faoliyatini oʻrganishga oid maʼlumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Turkiston, jadidchilik harakati, Osiyo, ilm- fan, texnika taraqqiyoti, ziyoli qatlam.
Аннотация:
В статье представлены сведения о возникновении джадидского движения в
Туркестане и изучении деятельности узбекских джадидов.
Ключевые слова:
Туркестан, джадидское движение, Азия, наука, технический прогресс,
интеллигенция.
Abstract:
This article presents information on the emergence of the Jadid movement in Turkestan
and the study of the activities of Uzbek Jadids.
Keywords:
Turkestan, Jadid movement, Asia, science, technological development, intelligentsia.
Language:
Uzbek
Citation:
Doyimova , D. (2025). JADIDIST MOVEMENT. EDUCATIONAL ACTIVITIES OF
UZBEKISTAN JADIDS. Universal International Scientific Journal, 2(7), 23–27. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/3558
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
JADIDCHILIK HARAKATI. OʻZBEK JADIDLARINING MAʼRIFIY
FAOLIYATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 7
Published: 30.07.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
2
4
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
XIX asrning oxiri XX asrning boshi jahon
sivilizatsiyasining
taraqqiyotida
keskin
burilishlar davri boʻldi. Bu davrda chuqur
islohotlar, birinchi va ikkinchi jahon urushi
boʻlib, ilm-fan taraqqiyotida tub sifatiy
oʻzgarishlar roʻy berdi. Bir jamiyatning
butunlay yod jamiyat taʼsirida qolishi nafaqat
hayotda balki kishilarning falsafasida ham
inqilob yasadi. XIX asrning oxiri va XX asrning
boshida Markaziy Osiyoda ham boshqa
mintaqalarda boʻlgani kabi oʻzgacha fikrlovchi,
yangicha qarash vakillari shakllanib bordi.XIX
asrning ikkinchi yarmida Oʻrta Osiyoda
ijtimoiy-iqtisodiy tuzum qoloq, fuqarolarning
turmush tarzi oʻta past, madaniy-maʼnaviy
hayotida islom dini peshvolarining taʼsiri kuchli
edi. Insonlar dunyoqarashida tasavvuf falsafasi
anʼanalarini
tiklashga
intilish
kuchayib
borayotgan bir vaziyatda, unga qarshi kuchlar
bilan tafovutlar kelib chiqdi.
“XIX asr ijtimoiy-falsafiy, diniy-axloqiy,
siyosiy va madaniy taraqqiyotda soʻnggi va
keyingi yuz yillikning boshlanish davri boʻlib,
gʻoyaviy-nazariy va mafkuraviy qarashlarning
shakllanish xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Jadidlar harakati vujudga kelguniga qadar
Turkistonda turli maʼnaviy-gʻoyaviy va
mafkuraviy oqimlar qadimchilar, islohotchilar,
bedilchilar,
mashrabxonlar,
shuningdek,
Markaziy Osiyo, umuman turkiy xalqlarga
taalluqli boʻlgan tafakkurning turli shakllari,
ijtimoiy-falsafiy mazmun va yoʻnalishga ega
boʻlgan maʼrifiy taʼlimotlar va nazariyalar
mavjud edi”.Demak, bu davrda nafaqat jadidlar
harakati balki boshqa gʻoyaviy taʼlimotlar ham
shakllandi.
Kishilarning
dunyoqarashida
tasavvuf falsafasi anʼanalarini tiklashga intilish
kuchayib borayotgandi. Bu davrda Oʻrta asr
musulmon mutafakkirlarining asarlarini qayta
nashr etish ishlari boshlandi. Kalom falsafasi,
shariat axloqiga oid klassik adabiyotlar arab-
fors tilidan turkiy tillarga tarjima qilinib nashr
etildi. Masjid va madrasalarda Bedilxonlik,
diniy
ulamolar
tomonidan
qadimchilik
harakatlari, sherxonliklar avj oldi. Oʻrta
Osiyoda maʼrifatparvarlik harakati kishilarning
ilm-fan
taraqqiyotiga,
umuminsoniy
qadriyatlarga,
ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniy-
maʼnaviy qoloqlikni bartaraf etishga boʻlgan
intilishining natijasi edi.
Jadidlar turli mamlakatlardagi taraqqiyot
va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning
tajribasini milliy asosda qayta ishlashga intildi.
Mustamlakachilikka qarshi kurashning bosh
gʻoyasi ana shu murakkab sharoitda shakllanib
yetildi. Bu davr haqida shunday deyilgan:
“Tarixdan shu narsa maʼlumki, har bir kichik
harakat ertangi katta harakatning zamini
vazifasini oʻtaydi. Bu kungi magʻlubiyat ertangi
gʻalabaning amalga oshuvida ozmi-koʻpmi rol
oʻynaydi. Busiz jamiyatning rivojini tasavvur
etish qiyin.
Jadidchilik dastlab XIX asrning 80-
yillarida Qrimda Ismoil Gaspirali rahbarligida
qrim
tatarlar
oʻrtasida
vujudga
kelgan.Jadidchilik
harakati
namoyandalari
koʻpincha
oʻzlarini
taraqqiyparvarlar,
keyinchalik jadidlar deb atashgan. Oʻsha
davrning ilgʻor taraqqiyparvar kuchlari, birinchi
navbatda,
ziyolilar
mahalliy
aholining
umumjahon
taraqqiyotidan
orqada
qolayotganligini his etib, jamiyatni isloh qilish
zaruriyatini tushunib yetgandilar. Jadidchilik
mohiyat eʼtibori bilan avvalo siyosiy harakat
Universal International Scientific Journal
2
5
edi. Uning shakllanish va magʻlubiyatga
uchrash davrlari boʻlib, ularni shartli ravishda
toʻrtga boʻlish mumkin. Turkiston, Buxoro va
Xiva hududida bu davrlar 1895–1905; 1906–
1916; 1917–1920; 1921–1929-yillarni oʻz
ichiga oladi.
Birinchi davrda Turkistonda podsho
Rossiyasining mustahkam oʻrnashib olishi
kuzatiladi. U oʻz siyosiy agentlari (vakillari)
yordamida mahalliy xon va amir vakolatlarini
cheklabgina qolmay, ularni qoʻgʻirchoqqa
aylantirib, rus va gʻarb sarmoyadorlarining
ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi, turli
kompaniyalar,
aksiyadorlik
jamiyatlari
manfaatini koʻzlaydi. Ayni chogʻda mahalliy
aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay
qoʻyildi, diniy eʼtiqodlari, urf-odatlari bilan
hisoblashmaslik, ularni mensimaslik kuchaydi.
Hayotiy, ilmiy saviyasi yuqori boʻlgan qozilar
tajribasiz
kishilar
bilan
almashtirildi,
poraxoʻrlik, ijtimoiy-siyosiy adolatsizlik avj
oldi. Madrasa va maktablar faoliyatini cheklash,
mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan
almashtirish, hatto mahkama jarayonida qozilar
boʻyniga xoch taqtirishgacha borildi. Oʻsha
davr ahvolini Muhammadali xalfa Sobir oʻgʻli
(Dukchi
eshon)
xalqqa
qarata
oʻz
„Xitobnoma“sida
(1898)
yaxshi
bayon
qilgan.Millat
istiqbolini
oʻylovchi
taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha
tabaqalari—hunarmand,
dehqon,
savdogar,
mulkdor, ulamolar orasida mavjud edi. Ziyolilar
dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy
qoloqlikdan uygʻotish – siyosiy-maʼrifiy
jabhadan boshlashga qaror qildilar. Jadidchilik
harakati
ana
shunday
tarixiy
bir
sharoitdaTurkiston
mintaqasida
rivojlanish
uchun oʻziga qulay zamin topdi.
Jadidlar orasidan yetuk olimlar, sanoat va
ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon
mutaxassislari, madaniyat arboblari yetishib
chiqib, yurtni obod va oʻz vatanlarini mustaqil
koʻrishni orzu qildilar va shu yoʻlda kurashdilar.
Jadidlarning Turkiston mustaqilligi uchun
kurashida asosan quyidagi yoʻnalishlar ustuvor
edi:yangi
usul
maktablari
tarmogʻini
kengaytirish; qobiliyatli yoshlarni chet elga
oʻqishga yuborish; turli maʼrifiy jamiyatlar va
teatr truppalari tuzish; gazeta va jurnallar chop
qilish,
xalqning
ijtimoiy-siyosiy
ongini
yuksaltirish
bilan
Turkistonda
milliy
demokratik davlat qurish.Jadid ziyolilarining
kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu
ishlarni amalga oshirish mumkin edi.armiyani
joriy etish, diniy va dunyoviy, axloqiy
normalarni inobatga olgan holda yangi
qonunchilik konsepsiyasini ishlab chiqish va
joriy etish, davlatning boshqaruv tizimini isloh
etish, hududiy tarqoqlikni bartaraf etish chora-
tadbirlarini
ishlab
chiqish,
jamiyat
rivojlanishining barcha sohalari uchun milliy
kadrlarni tayyorlash, davlatlar bilan diplomatik
aloqalarni va tashqi siyosat konsepsiyasini
oʻrnatish kabi bir qancha masalalarni ilgari
surdi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda
vujudga kelgan ijtimoiy-falsafiy tafakkur
taraqqiyotining oʻziga xos xususiyati shundaki,
A.Donish,
Furqat,
Muqimiy
singari
mutafakkirlar,
Ibrohim
Moʻminov
taʼkidlaganidek, adolatning va inson aqlining
tantanasiga qarshi tanqid bayrogʻini koʻtarib
chiqdi. Bu bayroqni keyinchalik Behbudiy,
Fitrat, Munavvar qori, Abdulla Avloniy, Hamza
va Choʻlpon kabilar yangi bosqichga koʻtardi.
“XX asrning avvalida jahon miqyosida yuz
bergan
ijtimoiy-siyosiy
jarayonlardagi
voqealar,
1905
yilgi
rus
revolyusiyasi,
Turkiston xalqlarining ongida demokratik
tushunchalarning shakllanishi va rivojlanishiga
katta turtki boʻldi. Bunday siyosiy va iqtisodiy
oʻzgarishlar ijtimoiy tafakkurning taraqqiyotiga
taʼsir etmay qolmadi. Yashirin bildirilgan
demokratik
talablar,
maʼrifatparvarlik va
Universal International Scientific Journal
2
6
vatanparvarlik gʻoyalari tobora oshkora bayon
etiladigan va ayrim kishilarning hayot tarzi va
maqsadlariga aylangan edi. Ana shu davrda
shakllangan jadidlar ikki tomonlama tanqid
ostida boʻlgan boʻlsa, keyinchalik Oktyabr
toʻntarishidan
soʻng
jadidlar
“qizil
zambaraklar”dan oʻqqa tutildi” ,demak ilgʻor
fikrli jadidlar oʻz davrining qurboniga
aylandi.Turkiston jadidlarining tarixiga nazar
tashlar ekanmiz turli adabiyotlarda ularga
zamonasining muhitiga qarab oʻz taʼrifini
berishgan. Masalan, jadidlarning faoliyati
haqida Fayzulla Xoʻjayev birinchilardan boʻlib
harakatni ikki yoʻnalishda boʻlganini koʻrsatib
bergan: “Shunday qilib, sentabr revolyutsiyasi
boshlanguncha Oktabr va uning oqibatlari
tufayli vujudga kelgan jadidlar tashkilotlarining
tabaqalanishi uzil-kesil rasmiylashdi, bu harakat
bir-biridan butunlay boshqa boʻlgan ikki qismga
boʻlindi: Uning birinchi qismi Buxoro
Kommunistik partiyasiga kirib, oʻz taqdirini
Oktabr revolyutsiyasi va jahon kommunistik
harakatining taqdiri bilan, jahon sotsial
revolyutsiyasi uchun kurash bilan qoʻshdi va
birlashtirdi. Jadidlarning Oktabrgacha boʻlgan
qismi esa fevralgachagi pozitsiyalarda qolib
oʻzining millatchilik ideologiyasini tark
etmadi” .Turkistonda oʻz faoliyatini olib borgan
jadidlar
hududiy qatlamiga koʻra ham
farqlangan.
Masalan,
Turkiston
jadidlari,
Buxoro jadidlari va Xiva jadidlariga ajratib
tahlil qilsak, bularning asosiy maqsadlari
ozodlik pozitsiyasiga yoʻgʻrilgan boʻlsa-da,
ichki tuzilishida ayrim farqlarni ham koʻrish
mumkin. “Turkiston jadidlari ham Buxoro
jadidlari singari tabaqalanish yoʻlidan bordi.
Turkiston
jadidlarining
katta
qismi
revolyutsiyani tushunmadi va uning ilgarigi
milliy burjua ideologiyasida qolaverdi”.
Bundan koʻrinib turibdiki, jadidlarning faoliyati
revolyutsiyadan oldingi va revolyutsiyadan
keyingi
bosqichlarga
ajralgan.
Masalan,
Fargʻona vodiysidagi milliy harakatlar, Yosh
buxoroliklar, Yosh xivaliklar, Toshkentdagi
ziyolilarning faoliyatlaridagi oʻzaro birlik va
oʻziga xoslik holatlarini ham koʻrishimiz
mumkin.Samarqandda
vujudga
kelgan
maʼrifatparvarlik harakati ijtimoiy rivojlanishi
natijasida jadidlikning siyosiy bosqichiga
koʻtarildi. Oʻz davrining koʻzga koʻringan
ijtimoiy-siyosiy oqimi sifatida jadidlik milliy
oʻz-oʻzini anglashning oʻsishiga va milliy-
ozodlik
mafkurasining
shakllanishi
va
taraqqiyotiga juda katta xizmat qildi.
Xulosa
qilib
shuni
aytish
mumkinki,Turkistonda
vujudga
kelgan
jadidlikning asosiy bosh maqsadi jamiyat
taraqqiyoti uchun lozim boʻlgan barcha
sohalarda innovatsion gʻoyalarni joriy qilish
edi. Bu bilan jadidlar xalqning yashash tarzini
oʻzgartirishni, ularning maʼnaviy ongini
rivojlantirishni asosiy maqsadlaridan biriga
aylantirgan.
Jadidlar
Turkistonda
milliy
rivojlanish pozitsiyasining boshida jamiyatning
siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy taraqqiyotini
taʼminlash gʻoyasini olib chiqdi. Ular siyosiy
faoliyatida
mustaqillik
gʻoyalari
bilan
yoʻgʻrilgan maqsadni ilgari surdi. Bu harakatni
biz jadidlarning Chor Rossiyasining tajovuziga
qarshi
qaratilgan
kurashida
koʻrishimiz
mumkin. Jadidlar milliy rivojlanish bilan
qaramlikka qarshi kurashmoq lozimligini
angladi.
Bu
gʻoyalar
jadidlar
siyosiy
faoliyatining asosini tashkil etdi. Shuning uchun
jadidlar mazlum xalqni ozodlik kurashiga
chorladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Nazarov. Oʻzbek falsafasi. –T., 2003.
2. Tulak. XX asr oʻzbek adabiyoti. –Andijon, 1993.
3. Qosimov. Milliy uygʻonish: Jasorat, maʼrifat, fidoiylik. –T., Maʼnaviyat, 2002.
Universal International Scientific Journal
2
7
4. Sh.Gʻaffarov. Istibdod davrida Turkistondagi taʼlim tizimi. – Samarqand.: SamDU nashr, 200.
5. Togʻaev. va boshqalar. Darsda jadidchilik va uning mohiyatini oʻrganish.// “Xalq taʼlimi”, 1993, 1-
son.
6. Jadidchilik: islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. –T.: Universitet, 1999.
7. Hoji Muin. Oila tarbiyasi. “Mehnatkashlar tovushi” gazetasi, 1918 yil 9 iyul.
8. Guli Mahmudova. Jadidizm va Turkistonda axloqiy-estetik fikr taraqqiyoti. –T., 2006.
9. Xoʻjayev. Tanlangan asarlar: uch tomlik. –T.: Fan, 1976. 1-tom.
10. Oʻzbekiston tarixi: Yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikka qadar. Davra suhbati
materiallari. 1998 yil 9 oktabr. –T.: Eldinur nashriyot uyi, 1998.
