178
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
FIZIKANI FANLARARO O‘QITISH ORQALI
O‘QUVCHILARNING EKOLOGIK TAFAKKURINI RIVOJLANTIRISH
Alijanov Dilmurod A’zamjon o’g
ʻ
li
Namangan davlat pedagogika instituti Aniq fanlar kafedrasi
katta o
ʻ
qituvchisi, PhD, e-mail:
dilmurod041321@gmail.com
Samatov Azimjon Maxmudjon o
ʻ
g
ʻ
li
Namangan davlat pedagogika instituti Aniq fanlar kafedrasi
o
ʻ
qituvchisi
Imomov Muhibjon Habibjonovich
Namangan davlat pedagogika instituti Aniq fanlar kafedrasi v.b. dotsenti,
f.-m.f. bo'yicha PhD
Annotatsiya.
Ushbu maqolaning maqsadi umumta’lim maktablarida fizika
fanini o‘qitishda ekologik masalalarga e’tibor qaratishning ahamiyatini ko‘rsatish
va o‘quvchilarning ekologik tafakkurini rivojlantirishda fizika darslarining o‘rnini
ochib berishdir.
Kalit so‘zlar:
fizika o‘qitish, fanlararo yondashuv, ekologik tafakkur, atrof-
muhitni himoya qilish, umumta’lim maktablari, ekologik ta’lim, loyiha asosida
o‘qitish, fizika va ekologiya integratsiyasi.
Kirish.
Hozirgi kunda ekologik muammolar global miqyosda dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Ekologik xavfsizlikni ta’minlash uchun ekologik ta’lim
va tarbiya muhim o‘rin tutadi. Shu nuqtai nazardan, fizika fanini o‘qitishda
ekologik masalalarni integratsiya qilish o‘quvchilarning ekologik tafakkurini
rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu maqola fizikani fanlararo o‘qitish
orqali o‘quvchilarda ekologik tafakkurni rivojlantirish yo‘llarini tahlil
qiladi.Zamonaviy dunyoda ekologik muammolar dolzarb masalalardan biri bo‘lib
qolmoqda. Insoniyatning tabiatga bo‘lgan ta’siri, atrof-muhitning ifloslanishi va
resurslarning kamayib borishi kabi muammolar global xavfsizlik va barqaror
rivojlanish uchun tahdid solmoqda. Shu sababli, ta’limning asosiy vazifalaridan
biri o‘quvchilarda ekologik tafakkurni shakllantirish va ularni atrof-muhitni
himoya qilishga o‘rgatishdir.
Fizika tabiiy fanlar ichida muhim o‘rin tutib, ekologik muammolarni
tushuntirish va hal etishda ham asosiy vosita bo‘lishi mumkin. Fizika darslarida
atrof-muhit va ekologiya bilan bog‘liq masalalarni fanlararo yondashuv asosida
tushuntirish orqali o‘quvchilarda ekologik mas’uliyat va tafakkur shakllantiriladi.
Fizika fanini ekologiya bilan integratsiyalashgan holda o‘qitish o‘quvchilarga
tabiat qonuniyatlari va texnologik taraqqiyotning ekologiyaga ta’sirini chuqurroq
anglash imkonini beradi.
Adabiyotlar tahlili.
Ekologik ta’lim va ekologik tafakkur tushunchalari
ta’lim-tarbiyaviy jarayonlarda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ko‘plab
tadqiqotchilar va pedagoglar o‘quvchilarni ekologik muammolar bilan tanishtirish
orqali ularning mas’uliyatli fuqarolar bo‘lib yetishishiga erishish mumkinligini
ta’kidlashadi (Xodjayeva, 2022; Kim va boshqalar, 2020). Fanlararo o‘qitish
g‘oyasi ham zamonaviy pedagogik yondashuvlarda keng tarqalgan bo‘lib, u
179
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
o‘quvchilarning turli fanlar bo‘yicha olgan bilimlarini birlashtirish va amaliyotga
tatbiq etish ko‘nikmalarini rivojlantirish imkonini beradi (Jorayev, 2021). Fizika
va ekologiya integratsiyasi o‘quvchilarni zamonaviy texnologiyalarning ekologik
xavfsizlikka ta’siri, energiya samaradorligi va qayta tiklanuvchi energiya
manbalari kabi dolzarb masalalar bilan tanishtirishda katta rol o‘ynaydi
(Qodirova, 2019).
Fizikani ekologik masalalar bilan bog‘liq holda o‘qitish, masalan, issiqlik
o‘tkazuvchanligi, elektromagnit to‘lqinlar yoki energetika tushunchalarini
ekologik konteksda tushuntirish orqali ekologik muammolarni chuqurroq
anglashga imkon beradi. Shu orqali o‘quvchilar fizika qonunlarini o‘z hayotlarida
qo‘llash va atrof-muhitni himoya qilish bo‘yicha muhim ko‘nikmalarni
shakllantiradilar (Abdullayev, 2020).
Bundan tashqari, ekologik muammolarni amaliy tarzda o‘rganish fizika
darslarida loyihaviy ta’lim usullaridan foydalanishni talab qiladi. Loyiha usuli
o‘quvchilarga ilmiy izlanishlar olib borish, natijalarni tahlil qilish va
muammolarga ilmiy yechimlar taklif etish imkonini beradi (Sharipov, 2021).
Munozara.
Fanlararo o‘qitish – bu turli fanlar o‘rtasida mavzular va
metodlarni bog‘lash orqali o‘quv jarayonini chuqurlashtirishni ko‘zda tutadi.
Fizika fanini biologiya, kimyo, geografiya kabi tabiiy fanlar bilan integratsiya
qilish orqali o‘quvchilarning atrof-muhit to‘g‘risidagi bilimlarini kengaytirish
mumkin. Fizikani ekologik masalalar bilan bog‘lash orqali esa o‘quvchilarda
ekologik madaniyat shakllantiriladi va tabiatga nisbatan mas’uliyat hissi oshadi.
Fizikadagi ko‘plab tushunchalar va qonunlar ekologiya bilan chambarchas
bog‘liqdir. Masalan, energiya saqlanish qonuni, issiqlik uzatish jarayonlari, optik
hodisalar tabiatning turli jarayonlarini tushuntirishda qo‘llaniladi. Shu orqali
o‘quvchilarga tabiatdagi energetik balans, issiqlik ifloslanishi, atmosfera
qatlamlarining isishi kabi ekologik muammolarni fizik nazariyalar asosida
tushuntirish mumkin. Bu esa o‘quvchilarning ekologik muammolarni chuqurroq
anglashiga va ularni hal qilish yo‘llari haqida o‘ylashiga yordam beradi.
Fizika darslarida ekologik muammolarni yoritish uchun bir qancha
fanlararo yondashuvlardan foydalanish mumkin:
Biologiya bilan integratsiya: Masalan, fotosintez jarayonida yorug‘lik
energiyasining o‘zgarishi, issiqlik tarqalishi va karbonat angidridning atmosferaga
ta’siri fizik va ekologik tushunchalar bilan bog‘lanadi.
Kimyo bilan integratsiya: Havo tarkibidagi gazlar, issiqxona effekti,
kimyoviy reaktivlarning atmosferaga ta’siri kabi masalalarni fizik qonunlar
asosida tahlil qilish mumkin.
Geografiya bilan integratsiya: Iqlim o‘zgarishi, suvning fizik holatlari,
shamol va havo oqimlarining ta’siri kabi geografik jarayonlarni fizika qonunlari
asosida tushuntirish.
O‘quvchilarning ekologik tafakkurini rivojlantirishning metodlari
O‘quvchilarning ekologik tafakkurini rivojlantirish uchun quyidagi
metodlardan foydalanish samarali hisoblanadi:
180
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Loyihaviy ta’lim: O‘quvchilarga fizik qonunlarga asoslangan ekologik
loyihalar berish orqali ularda mustaqil fikrlash va masalalarga ilmiy yondashish
ko‘nikmalarini shakllantirish.
Ekskursiyalar va amaliy mashg‘ulotlar: O‘quvchilarning tabiat hodisalarini
kuzatishlari, ilmiy-tadqiqot amaliyotlarida ishtirok etishlari ularda ekologik
bilimlarni chuqurlashtiradi.
Ekologik muammolarni yechish bo‘yicha munozaralar: Dars jarayonida
ekologik muammolarni muhokama qilish orqali o‘quvchilarning ekologik
masalalarga e’tiborini oshirish va ularning echimlarini izlashga undash.
Multimedia
texnologiyalari:
Virtual
laboratoriyalar,
ekologik
simulyatsiyalar, videoroliklar orqali ekologik hodisalarni vizual ko‘rsatish orqali
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish va ekologik tafakkurini shakllantirish.
Xulosa.
Umumta’lim maktablarida fizika fanini ekologik masalalar bilan
bog‘liq holda o‘qitish o‘quvchilarning ekologik tafakkurini rivojlantirishda
samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Fanlararo yondashuv orqali o‘quvchilarga
ekologik mas’uliyat va atrof-muhitni himoya qilish ko‘nikmalarini o‘rgatishning
ahamiyati katta. Fizika darslarida atrof-muhit muammolari va ekologik xavfsizlik
masalalarini
tushuntirish
orqali
o‘quvchilarning
ekologik
tafakkurini
rivojlantirish mumkin. Bu yondashuv yosh avlodni kelajakdagi ekologik
muammolarni hal qilishda faol ishtirok etishga tayyorlashda muhim qadam
bo‘ladi. Shunigdek, fizika fanini ekologik muammolar bilan bog‘lash orqali
o‘quvchilarning ekologik tafakkurini rivojlantirish o‘quv jarayonining dolzarb
masalalaridan biridir. Fanlararo yondashuv va amaliy metodlar o‘quvchilarda
ekologik mas’uliyatni shakllantiradi, tabiatni himoya qilishga undaydi va ilmiy
asosda ekologik muammolarni tushunishga imkon yaratadi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Abdullayev, I. (2020). Fizikani o‘qitishda ekologik masalalar va ularning
yechimlari. *Ta’lim va fan jurnali*, 3(5), 45-52.
2. Ogli A. D. A. The methodological recommendations for teaching the subject
“natural science (science)”(on the example of knowledge in physics)
//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. –
2022. –
Т
. 12. –
№
. 8. –
С
. 24-29.
3. Xodjayeva, N. (2022). O‘quvchilarning ekologik madaniyatini shakllantirish:
metodik yondashuvlar. *Pedagogika va innovatsiyalar*, 4(1), 23-29.
4.
Алижанов
Д
.
Способы
развития
научного
мышления
учащихся
при
обучении
строения
вещества
в
курсе
физики
в
6
классе
//
Общество
и
инновации
. – 2021. –
Т
. 2. –
№
. 3/S. –
С
. 15-19.
5. Jorayev, B. (2021). Fanlararo integratsiya va uning o‘quvchilarning ekologik
tafakkurini rivojlantirishdagi o‘rni. *Ta’lim innovatsiyalari va ilmiy izlanishlar
jurnali*, 2(2), 19-27.
181
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
6.
Алижанов
Д
.
А
.
и
др
.
Физикани
фанлараро
алоқалар
асосида
ўқитиш
таълим
сифатини
таъминлаш
омили
//Academic research in educational
sciences. – 2022. –
Т
. 3. –
№
. 4. –
С
. 553-558.
7. Kim, H., va boshqalar. (2020). Ekologik muammolarni o‘rganishda fanlararo
yondashuv. Xalqaro ekologiya tadqiqotlari jurnali, 6(3), 102-109.
8.
Алижанов
Д
.
Физикани
фанлараро
алоқадорликда
ўқитишнинг
дидактик
асослари
//
Прикладные
науки
в
современном
мире
:
проблемы
и
решения
.
– 2022. –
Т
. 1. –
№
. 24. –
С
. 64-67.
9. Qodirova, L. (2019). Fizika darslarida ekologiya elementlarini qo‘llash
metodikasi. Ta’lim va tarbiya ilmiy-metodik jurnali*, 1(7), 31-37.
10.Alijanov D.
Физик
билимларни
фанлараро
алоқадорлик
асосида
ўқитиш
методикасини
такомиллаштиришнинг
пед
a
г
o
гик
ва
статистик
таҳлили
//Science and innovation. – 2022. –
Т
. 1. –
№
. B8. –
С
. 794-802.
11.
А
.
Маткаримов
Измерение
и
контроль
вибраций
при
производственном
процессе
.
Достижения
науки
и
образования
2017.
-
№
5 (18)
12.Sharipov, T. (2021). Fizika darslarida loyihaviy ta’lim va ekologik
muammolarni yechish. Innovatsion pedagogika jurnali*, 5(4), 11-16.
13.
Алижанов
Д
. 6-
синф
физика
фанини
фанлараро
ўқитишнинг
назарий
таҳлили
//
Общество
и
инновации
. – 2022. –
Т
. 3. –
№
. 4/S. –
С
. 417-422.
14.
Zakhidov I., Boyturayeva G. Use of Natural Science and Geography materials
in Physics teaching //Science and innovation. – 2023. –
Т
. 2. –
№
. B3. –
С
. 483-
487.
15.
ўғли
Алижанов
Д
.
А
.
Физика
дарсларида
фаналаро
алоқадорликни
таъминлаш
орқали
ўқувчиларнинг
экологик
тафаккурини
ривожлантириш
//Results of National Scientific Research International
Journal. – 2023. –
Т
. 2. –
№
. 12. –
С
. 207-215.
16.Dilmurod A. Maktab fizika kursida o
ʻ
quvchilarning ilmiy dunyoqarashlarini
rivojlantirish yo
ʻ
llari //Fergana state university conference. – 2023.
17.
А
.
Маткаримов
Проблема
охраны
труда
и
промышленная
безопасность
на
опасных
производственных
объектах
.
Достижения
науки
и
образования
2017.
-
№
6 (19)
18.
Абдуллаев
Х
.
О
.
и
др
. K
теории
одноэлектронного
туннелирования
при
преподавании
основ
наноэлектроники
.
19.Alijanov D. et al. Pedagogical and statistical analysis of improving the
methodology of teaching physical sciences based on interdisciplinary
relationships //Science and Innovation. – 2022. –
Т
. 1. –
№
. 8. –
С
. 794-802.
